Рэпрэсаліі ў адказ на рэпрэсіі

• Ірына Халіп
• 24.07.2026, 11:24

Прыдумаць сіметрычны адказ нескладана, было б жаданне.

Дочкі маёй знаёмай навучаюцца ў ЕГУ. Нядаўна, прыехаўшы дадому на канікулы, яны адразу ж апынуліся ў КДБ. У іх дома правялі ператрус. Дзяўчатам пагражалі: казалі, што калі яны неадкладна не адлічацца і не паступяць, як належыць прыстойным беларускам, у мясцовую ВНУ, то апынуцца ў турме з прыстойнымі экстрэмісцкімі тэрмінамі.

Цяпер у іх засталося зусім мала часу, каб вырашыць: з’язджаць канчаткова без магчымасці наведаць родных у Беларусі (пры тым, што падчас пратэстаў 2020 года дзяўчынкі былі школьніцамі і, натуральна, ні ў якіх маршах не ўдзельнічалі), наклікаўшы на сям’ю агонь у выглядзе крымінальнай справы, новых ператрусаў, запалохвання бацькоў, а то і арышту — плацяць жа за навучанне менавіта яны, а значыць, фінансуюць экстрэмісцкае фарміраванне, — ці забіраць дакументы, паступаць у беларускую ВНУ, хадзіць пад чырвона-зялёнымі сцягамі і рабіць усё магчымае, каб «змыць з сябе сорам», бо ў экстрэмісцкай дзейнасці яны паспелі паўдзельнічаць самім фактам навучання ў ЕГУ. Карацей, выбар з серыі «куды ні кінь — усюды клін».

Але клін, як вядома, клінам і выбіваюць. Праблема ў тым, што ўлады заходніх краін прызвычаіліся адказваць на лукашэнкаўскае бязмежжа нават на іхніх тэрыторыях, не кажучы ўжо пра бязмежжа ўнутры краіны, глыбокай занепакоенасцю, выказанай у рэзалюцыях. Успомніце, што было пасля прызнання ЕГУ экстрэмісцкай арганізацыяй. Еўрасаюз асудзіў рашэнне Вярхоўнага суда і апублікаваў заяву, у якой назваў экстрэмісцкі статус універсітэта «неабгрунтаваным нападам на акадэмічную свабоду, свабоду выказвання меркаванняў і фундаментальнае права на адукацыю». Міністр замежных спраў Літвы — краіны, дзе, уласна, і знаходзіцца ЕГУ, — раскрытыкаваў рашэнне беларускіх уладаў і выказаў падтрымку ўніверсітэту ў сацсетцы Х. А Швецыя выказала глыбокую занепакоенасць і салідарнасць з выкладчыкамі і студэнтамі.

Я размаўляла са студэнтамі ЕГУ. Яны дзейнічаюць паводле прынцыпу «выратаванне тых, хто тоне, — справа рук саміх тых, хто тоне». У сваіх чатах яны раяцца, прыдумваюць варыянты, абменьваюцца лайфхакамі. Яны сустракаюцца з праваабаронцамі і самі шукаюць выхад. Бо разлічваць ім няма на каго.

На жаль, выказванне занепакоенасці стала звычайнай справай, і нічога больш ніхто прадпрымаць не хоча. Выказалі, апублікавалі заяву на сайце, падтрымалі дэмакратычны імідж — і ўсё. А між тым прыструніць раз’юшанага калгасніка можна было б простымі сіметрычнымі дзеяннямі. Прызналі ўніверсітэт у выгнанні экстрэмісцкім, пачалі запалохваць студэнтаў — атрымайце адказ: выгнаць, адлічыць без магчымасці аднаўлення ўсіх чыноўніцкіх і кадэбэшных нашчадкаў, якіх у еўрапейскіх ВНУ ні менш, чым звычайных беларусаў. (Яны, дарэчы, і не хаваюцца.) Вось гэта і ёсць сіметрычны адказ. Не сумняваюся, што таму Вярхоўнаму суду бацькі адлічаных дзетак налупцавалі б ад душы і з размахам. А то і ў Драздах учынілі б пагром за крывіначак.

Дакладна так жа ніхто не адрэагаваў на «пашпартны» ўказ 2023 года. Асудзілі, назвалі ўказ цынічным, паабяцалі «і далей падтрымліваць беларускі народ». Некаторыя краіны вельмі ганарыліся сваімі паліятыўнымі рашэннямі кшталту прызнання пратэрмінаваных беларускіх пашпартоў. Але гэта было такое ж выказванне глыбокай занепакоенасці. Улады гэтых краін цудоўна ведалі, што заява абсалютна пустая: пратэрмінаваны пашпарт, можа, і будуць прызнаваць на ўзроўні заяў, але ні ў банк, ні ў падатковую інспекцыю, ні ў самалёт, ні ў універсітэт, ні на працу з ім не прасунешся. А адказаць можна было лёгка: калі беларускія кансульствы перасталі выконваць сваю асноўную функцыю — дапамогу грамадзянам сваёй краіны за мяжой, — выгнаць да чортавай мацеры ўсіх беларускіх консульскіх супрацоўнікаў. Закрыць усе лукашэнкаўскія бізнэсы за мяжой, якія цудоўна сябе чуюць.

Бо выказванне Захадам глыбокай занепакоенасці — гэта, на жаль, не што іншае, як прызнанне ўласнай абыякавасці і пасіўнае саўдзелніцтва ў рэпрэсіях. А прыдумаць адказ было б няцяжка. У дыпламатыі гэта называецца прыгожым словам «рэпрэсаліі».

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org