Куды Расія магла звернуць 3 ліпеня 1996-га?

• Сяргей Шэлін
• 3.07.2026, 10:32

У Ельцына было шмат антызаслуг.

Трыццацігоддзе перамогі Ельцына над Зюганавым адзначаюць без помпы. Гэтымі выбарамі ў нашым коле не ганарацца. Лічыцца, што тагачасны рэжым іх фальсіфікаваў, перашкодзіў укарэніцца дэмакратыі ў РФ і тым самым падрыхтаваў дыктатуру Пуціна.

Спору няма, палітычны шлях ад прэзідэнцкай кампаніі-1996 да таго, што мы цяпер расхлёбваем, прасачыць лёгка. Цяжэй адказаць на пытанне, куды павярнула б расійская гісторыя, калі б інтрыга і вынікі тагачаснай барацьбы за прэзідэнцтва апынуліся іншымі.

На шчасце, адзін з двух галоўных тагачасных герояў не толькі застаецца пры здаровым розуме, але і працягвае паспяхова займацца палітыкай. Ёсць у каго спытаць.

Ён не стаў пляскаць пад дудку

Да трыццацігоддзя першага тура прэзідэнцкіх выбараў (нагадваю, што ён адбыўся 16 чэрвеня 1996-га, а другі і канчатковы — 3 ліпеня) Генадзь Андрэевіч Зюганаў адказаў на пытанні «Камсамольскай праўды». Кіраўнік камуністаў выклаў тры асноўныя тэзісы.

Па-першае, выбары былі няшчырымі і нерускімі:

Парадак правядзення выбараў пісалі за мяжой… Сядзела тая ж амерыканізаваная шарашка і, уласна кажучы, працісквала гэтыя выбары… Гарады-мільённікі, сыравінныя рэгіёны гэтай шайкай былі ўзяты пад кантроль, і яны дытавалі свае ўмовы… Той жа Чубайс цвік у вечка труны камуністычнай забіваў, а цяпер сам прозвішча і імя змяніў і шастаецца па замежжах. Даўно трэба было выцягнуць і адправіць у Магадан на россыпныя капальні…

Па-другое, пасля таго сфабрыкаванага ворагам паражэння яго партыя крок за крокам усё ж такі ўзяла рэванш і ў выніку знайшла ў асобе Пуціна здзейсняльніка свайго курсу:

Пасля гэтых выбараў мы сабраліся і вырашылі даць бой ужо ў рэгіёнах Расіі… Напрасткі табе скажу, нам гэта ўдалося… Пры маёй падтрымцы тады ўдалося правесці каля 40 губернатараў, якія выратавалі краіну ў выніку свайго асабістага подзвігу… Яны не далі загубіць яе зладзейскай шайцы, якая сядзела ў Маскве і прадавала ды здраджвала ўсё на свеце… І наша мужнасць палягала ў тым, што мы, мала таго, што змаглі на мясцовых выбарах умацаваць звяно рэгіянальнай улады, але і стварыць шырокі патрыятычны рух, Народна-патрыятычны саюз… І ў прынцыпе выруліць на той курс, які дазволіў з прыходам Пуціна заняць дзяржаўна-патрыятычную лінію…

І, па-трэцяе, цяперашняя вайна стала лагічным працягам той барацьбы, якую ён вёў у 1996-м:

НАТАўцы пашыраліся, узялі за горла і развязалі гэтую вайну, якая ім па зарэз патрэбная. І зараз нам усім трэба разумець, вайну-то вядуць на поўнае знішчэнне нашай дзяржавы. Яны і тады (у 1996-м — прым. «КП») паціралі рукі і лічылі: усё прыпаркавалі, усё захапалі, базавыя галіны забілі, ваенна-прамысловы комплекс загубілі, савецкую школу ліквідавалі, увялі «Балонку», і мы будзем плясаць пад іх дудку. Мы не сталі плясаць… І на чале гэтага шырокага руху стаяла наша каманда, і мы гэтым ганарымся…

Нягледзячы на пэўную запальчывасць, зюганаўскія пастулаты ў асноўным адпавядаюць рэчаіснасці і патрабуюць хутчэй дапаўненняў, чым абвяржэнняў.

Бяспечныя дзеці сістэмы

Ці былі тыя выбары падробленыя? На іх афіцыйныя вынікі (35,3% супраць 32% на карысць Ельцына ў першым туры і 53,8% супраць 40,3% у другім) наклаліся мясцовыя фальсіфікацыі на карысць як аднаго, так і другога. Чашэй на карысць Ельцына. Але канчатковы разрыў паміж ім і Зюганавым (10,3 млн галасоў) занадта вялікі, каб быць у чыстым выглядзе выдумкай.

Усе ацэнкі, вартыя сур'ёзных адносін, паказваюць, што Ельцын нават і ў рэальнасці абышоў Зюганава, хай і не з такім пераканаўчым перавагай, як абвясцілі.

Але гэта не зрабіла выбары сумленнымі. І справа не толькі і не столькі ў каласальным медыянаціску, якому падвяргаўся прэтэндэнт-камуніст. Па сутнасці ўся перадвыбарчая кампанія не была тым, за што сябе выдавала.

Абодва лагеры пачалі з таго, што вылучылі па падстаўным прэтэндэнце і вялі ад іх імя кампаніі, паралельныя асноўным. Ельцыністы падманьвалі публіку генералам Аляксандрам Лебедзем, а зюганаўцы — дэмагогам Аманам Тулеевым. З тым, каб перад фінішам абодва інсцэніравалі зняцце сваіх кандыдатур на карысць асноўных прэтэндэнтаў.

Іронія сітуацыі была ў тым, што гаваркі, энергічны і на тую пару прывабны Тулееў, з яго даволі паспяховым досведам прэзідэнцкай кампаніі 1991-га, мог стаць мацнейшым кандыдатам, чым вялы і баязлівы Зюганаў. А ад афіцыйнага лагера, замест хворага і відавочна састарэлага Ельцына, палітычная логіка ўвогуле патрабавала выстаўляць кагосьці іншага, навейшага. Відаць, тадышняга прэм'ер-міністра.

Спаборніцтва Чарнамырдзіна з Тулеевым глядзелася б значна больш арганічна, чым барацьба Зюганава з Ельцыным, якая выглядала ненатуральнай і была менавіта такой. Няпрацаздольнасць Ельцына хоць і хавалася, але адчувалася. І тое, што Зюганаў не змагаецца за перамогу па-сапраўднаму, таксама можна было ўлавіць. Абодва былі дзецьмі сістэмы, абодва гулялі паводле яе правілаў.

Няздольнасць тадышняй вярхушкі РФ выявілася ў няздольнасці замяніць хворага кандыдата здаровым. А няздольнасць «апазіцыі» — у гатоўнасці абмяняць надзею на вярхоўную ўладу на некалькі губернатарскіх пасадаў і статус ні за што не адказваючага і добра аплачванага «шырокага патрыятычнага руху».

У сістэме не было працуючых дэмакратычных стандартаў і механізмаў да гэтых выбараў, і яны ўжо дакладна не маглі з'явіцца пасля іх, хай нават выбаршчык 3 ліпеня меў магчымасць самым свабодным чынам выбраць з двух прозвішчаў.

Гордыя падпявалы

З гэтага не вынікае, што ў зюганаўцаў не было ідэяў. Ідэі якраз былі. 15 сакавіка 1996-га Дзярждума, у якой камуністы пасля толькі што прайшоўшых выбараў задавалі тон, дэнансавала Белавежскія пагадненні і быццам аднавіла разваленую СССР. Знакаміты дэмарш каляельцынскіх сілавікоў, якія прапанавалі прэзідэнту скасаваць выбары, разагнаць Думу і ўвесці надзвычайнае становішча, быў адказам менавіта на гэтую акцыю.

Але Ельцын пастанавіў працягваць выбарчую барацьбу і зрабіў стаўку на клан Анатоля Чубайса, піяр-прадукцыяй якога стала накручаная прапаганда, што пераконвала народ, нібыта зюганаўцы хочуць рэстаўраваць сацыялізм. Што было адцягваючым манеўрам, бо рэстаўраваць яны абяцалі далёка не савецкі сацыялізм, а толькі савецкую імперыю.

Гэты жульніцкі манеўр, вельмі на словах асуджаны камуністамі, здзяйсняўся з узаемнай згоды бакоў. Ельцыністы разумелі, што народ ахвотна клюне на заклік вярнуць імперыю, і стараліся адцягнуць публіку ад гэтай ідэі. А зюганаўцы ведалі, што калі націснуць на дзяржаўныя лозунгі, то ўпэўнена перамогуць на выбарах, пасля чаго ў парадку выканання абяцанняў давядзецца напасці на Украіну. Чаго Зюганаў, вядома, хацеў, але праз слабасць характару пабойваўся.

І ён не хітруе, калі цяпер «з гонарам» нагадвае, што цяперашняя вайна — «працяг таго шырокага руху, на чале якога стаяла наша каманда». Можна спрачацца, ці рызыкнулі б камуністы ўжо ў 1996-м пачаць імперскую рэканкісту, але тое, што ў разе сваёй перамогі яны яе абяцалі, — факт.

Пуцінскі рэжым у тым выглядзе, у якім ён у дзесятыя гады пачаў расійска-ўкраінскія войны, выступіў як спадкаемца і прадаўжальнік зюганаўшчыны-1996. Сённяшні Зюганаў, які знайшоў сябе ў ролі пуцінскага падпявалы, зусім не прысвойвае сабе чужыя лаўры, ён пачывае на іх, калі нагадвае пра гэты даўні факт.

Прысмакталіся і маўчаць

Цяпер разбяром папулярнае дапушчэнне, што не важна, добры быў Зюганаў ці дрэнны, але калі б яму далі тады перамагчы, гэта адчыніла б дарогу да зменнасці ўлады, а значыць і да дэмакратыі ў РФ. Падзелім наш разбор на дзве часткі.

Па-першае, ці былі дэмакратамі Зюганаў і зюганаўцы 1990-х? Вядома, не. Колькі б тады ні ўзнікла чырвоных губернатараў, сорак ці меней, ніводзін з іх ніякага рэгіянальнага дэмакратычнага рэжыму пасля сябе не пакінуў. Нічога, апрача сваёй, вясковай аўтакратыі, яны прыдумаць проста не здолелі.

Перамогшы на выбарах і тым самым ажыццявіўшы прынцып зменнасці ўлады, кожны з іх моўчкі прысмоктваўся да свайго рэгіёна і імкнуўся ўтрымацца там як мага даўжэй і разрабіць яго як мага грунтоўней. Класічны прыклад — няспраўджаны пераможца прэзідэнцкай кампаніі-1996 Тулееў. У 1997-м ён абраўся ў кемераўскія губернатары і 21 год там цароў, наносячы пасільную шкоду і нават не думаючы сыходзіць, пакуль Пуцін не выгнаў яго, каб ачысціць месца для свайго сваяка.

У гэтым пункце мы можам пакласціся на добрасумленнасць самога Зюганава. У 1996-м ён абяцаў выбарцам што заўгодна, але толькі не свабоды.

Але, магчыма, і гэта па-другое, расійская дэмакратыя ўзнікла б сама сабой, незалежна ад зюганаўскага жадання? Сеў бы ён на трон у 1996-м у парадку зменнасці ўлады, а ў 2000-м прайграў бы наступныя прэзідэнцкія выбары, і яму нічога не заставалася б, як у парадку гэтай жа містычнай зменнасці сысці на спачын.

Незразумела адно. Якія дэмакратычныя сілы перамаглі б яго ў 2000-м? У 1996-м, нягледзячы на беззлобнасць тагачаснага рэжыму, такіх сіл, якія мелі б уласны праект будучыні, былі б незалежныя ад сістэмы і дастаткова магутныя, каб падняць народ, у РФ не было і блізка. Адкуль бы яны ўзяліся пад пятаю рэакцыйнага і ваяўнічага протапуцінскага рэжыму, які хацеў збудаваць Зюганаў?

Няўдачлівая камарылья

Маем два вынікі.

Першы: выбары-1996 былі не пра народавладдзе. Іх удзельнікі і іх выбаршчыкі жылі ў іншых каардынатах і змагаліся за іншае.

І другі: з сённяшняга дня мы бачым, што перамога Ельцына стала меншим злом, паколькі дарога да пуціншчыны ад яе аказалася даўжэйшай, чым была б ад перамогі Зюганава.

Цяжэй адказаць яшчэ на адно пытанне: ці з'яўляецца пуціншчына непазбежным следствам эвалюцыі ельцынскага рэжыму, ці пасля 1996-га былі магчымыя і менш разбуральныя варыянты?

Мяркую, што яшчэ пару гадоў пасля тых выбараў такія варыянты не былі зусім выключаныя. Той чарнавы накід аўтакратыі, які існаваў у 1996-м, не абавязкова павінен быў стаць паранаідальным самаўладдзем ахоўных ведамстваў.

Якраз у 1996-м, паміж першым і другім турам, грамадзянская групоўка чыноўнікаў і магнатаў, узначаленая Чубайсам, узяла верх над ахоўным кланам Каржакова-Барсукова-Саскоўца. Спроба ахоўнікаў у самы разгар выбараў расправіцца з канкурэнтамі («Справа пра скрынку з-пад ксерокса») скончылася тым, што Ельцын іх звольніў.

Але пераможная было верхавінная грамадзянская кааліцыя не справілася з кіраваннем, раскалолася на грызлівыя клікi, апаганіла рэжым і летам 1998-га давяла справу да дэфолту.

Пасля гэтага эксперыменты з умеранай аўтакратыяй, якая б кіравала праз грамадзянскую камарылью, былі спыненыя. Пераход да рэжыму чэкісцкай вертыкалі стаў непазбежным і прайшоў без сучка і задзірыны пад апладысменты верхоў і нізоў.

***

Але і пасля гэтага эвалюцыя пуцінскага рэжыму не была імгненнай. Толькі ў 2012-м, вярнуўшы сабе неабмежаваную ўладу, Пуцін стаў поўнацэнным носьбітам зюганаўшчыны-1996 з усёй яе ідэйнай аснасткай. У Ельцына, пачынаючы з 1993-га, было шмат антызаслуг.

Але я ўдзячны яму за гэтую адтэрміноўку.

Сяргей Шэлін, The Moscow Times