Віталь Портнікаў: Рушыцца галоўная ілюзія Крамля

• 16.08.2026, 7:00

Расія губляе манаполію на беспакараныя ўдары.

Калі фронт застывае і тыднямі не зрушаецца ні на кіламетр, арміі рана ці позна пераключаюць увагу на іншую мэту – не акопы праціўніка, а ягоныя гарады. Гэта не новая вынаходлівасць Крамля. Такую логіку свет ужо бачыў падчас ірана-ірацкай вайны, якую сучаснікі так і назвалі: вайна гарадоў, піша Віталь Портнікаў для Hromada.us.

Да сярэдзіны васьмідзясятых пазіцыйная вайна на сушы канчаткова завісла ў шматгадовай «вайне на знясіленне» – фронт гадамі не зрушаўся ні ў адзін, ні ў другі бок, а цана кожнага метра вымяралася дзясяткамі тысяч жыццяў. І тады Садам Хусэйн паспрабаваў дасягнуць ракетамі таго, чаго не мог дасягнуць танкамі. Ірацкая авіяцыя і балістычныя ракеты ўдарылі па Тэгеране і іншых іранскіх гарадах, Іран адказаў уласнымі «Скадамі» па Багдадзе. Абодва дыктатары разлічвалі на адно і тое самае: грамадзянскае насельніцтва не вытрымае пастаяннага страху і будзе ціснуць на ўласны ўрад, патрабуючы капітуляцыі.

Найбольш страшнай стала вясна 1988-га, калі Ірак выпусціў па Тэгеране дзясяткі ракет «Аль-Хусейн» з павялічаным радыусам дзеяння, і жыхары сталіцы, баючыся хімічных баявых частак, масава ўцякалі з горада. За восем гадоў гэтай вайны загінулі тысячы мірных жыхароў з абодвух бакоў, дзесяткі тысяч былі параненыя, абедзве сталіцы пацярпелі ад сур'ёзных разбурэнняў. І ніякай капітуляцыі з-за зламанай волі да супраціву.

Вайна скончылася ў жніўні 1988-га не таму, што чыясьці сталіца здалася. Яна скончылася таму, што абедзве арміі вычарпалі сілы на фронце.

Ірак аднавіў кантроль над страчанымі тэрыторыямі, Іран прызнаў, што працяг вайны бессэнсоўны, руіны гарадоў сталі фонам гэтай вайны, цяжкім і крывавым фонам, але не яе пераможным фіналам. Ні Тэгеран, ні Багдад не зламаліся пад ракетамі; зламалася здольнасць абедзвюх армій працягваць наступ.

Мы назіраем тую ж логіку сёння. Калі баі за Канстанцінаўку або Пакроўск вымяраюцца метрамі на тыдзень цаною тысяч жыццяў, Масква зноў шукае перамогу не ў акопах, а ў тыле: у ўдарах па электрападстанцыях, жылых кварталах, партавай інфраструктуры. Разлік той самы, што і ў Садама сорак гадоў таму: там, дзе не праходзяць танкі, паляцяць ракеты, і рана ці позна стомленае ад цемры і холаду грамадства прымусіць свой урад капітуляваць.

Але ёсць тое, чаго дагэтуль не было ў войнах з Расіяй, – менавіта гэта новае ў гэтай вайне. Гадамі Расія мела амаль манапольнае права наносіць удары па грамадзянскіх аб’ектах у глыбокім тыле, тады як Украіна магла адказваць хіба што па прыгранічных раёнах некалькімі відамі дальнабойнай зброі ўласнай вытворчасці. Гэтая асіметрыя і давала Крамлю адчуванне поўнай беспакаранасці: можна разбураць, не баючыся ўбачыць тое самае ў ўласным люстэрку. Сёння гэтая манаполія заканчваецца – і заканчваецца хутчэй, чым маглі ўявіць сабе ў Маскве нават год таму.

У ноч на 9 жніўня гэта стала асабліва наглядна. Расія нанесла адзін з самых маштабных у гэтым годзе ўдараў па Адэсе – балістычнымі, супрацькарабельнымі і супрацьрадыёлакацыйнымі ракетамі, дзесяткамі ўдарных дронаў. Пашкоджаная энергетычная інфраструктура, без святла засталіся жыхары трох раёнаў горада, ёсць разбурэнні жылой забудовы. У тую ж ноч украінскія дроны масіравана атакавалі Белгарад: пажары ўспыхнулі ў некалькіх раёнах горада, у тым ліку ў цэнтры, пашкоджаныя шматпавярховыя і прыватныя дамы, паводле слоў выканаўцы абавязкаў губернатара вобласці Аляксандра Шуваева – трынаццаць пацярпелых.

Гэта ўжо не вайна, дзе гарыць толькі адзін бок, пакуль другі назірае з бяспечнай адлегласці. Гэта люстэрка, якое кожную ноч вяртае Расіі тое ж адлюстраванне, якое яна дзесяцігоддзямі лічыла выключна ўкраінскім лёсам і якое, відаць, заспела Крэмль знянацку менавіта сваёй паўтаральнасцю.

Ці азначае гэта, што Крэмль хутчэй пойдзе на саступкі? Досвед Ірана і Ірака папярэджвае ад празмернага аптымізму: там узаемныя ўдары па гарадах працягваліся гадамі і самі па сабе не наблізілі мір; міру дабілася толькі знясіленая рэсурсная база фронту, а не зламаная псіхіка тылу. Абедзве сталіцы вытрымалі значна больш, чым ад іх чакалі напярэдадні вайны. Той жа сцэнар цалкам можа паўтарыцца і тут: Масква здольная вытрымліваць удары па Белгарадзе або Курску так жа доўга, як Тэгеран вытрымліваў ракеты Садама.

Але ёсць адно істотнае адрозненне, і менавіта яно дае падставу для надзеі. У Іране і Іраку рашэнні пра вайну і мір прымалі дыктатары, для якіх пакуты ўласнага тылу ніколі не былі галоўным аргументам. Аятала Хамейні і Садам Хусэйн лічылі цану прымальнай, пакуль армія ўтрымлівала фронт. Пуцінскі рэжым пабудаваны на той жа логіцы цярпімасці да чужога болю. Але ён яшчэ і трымаецца на міфе пра ўласную недатыкальнасць, на перакананні расійскага абывацеля, што вайна – гэта тое, што адбываецца дзесьці далёка, з кімсьці іншым. Для расіян вайна – гэта толькі тое, што адбываецца на іх уласнай тэрыторыі; менавіта з гэтага ўзнікла дата 22 чэрвеня 1941 года, хаця Другая сусветная вайна з удзелам арміі Савецкага Саюза тады ўжо была ў самым разгары. Таму менавіта міф пра недатыкальнасць, а не баявы дух арміі, рушыцца кожны раз, калі гарыць Белгарад так жа, як гарыць Адэса.

Ёсць тут і яшчэ адно вымярэнне, якога не было сорак гадоў таму ў Пэрсідскім заліве. Ірана-ірацкая вайна заставалася, па сутнасці, прыватнай справай двух дыктатур – свет назіраў, часам пастаўляў зброю абодвум бакам адначасова, але не меў у ёй прамога інтарэсу, пакуль не пацярпела суднаходства ў самым Заліве. Расійска-ўкраінская вайна іншая: Украіне дапамагае кааліцыя дэмакратый, якая пастаўляе тэхналогіі дальнабойных удараў.

Сама сіметрыя – той факт, што Украіна можа адказваць не толькі на полі бою, але і ў паветраннай прасторы праціўніка, – становіцца для заходніх партнёраў дадатковым аргументам на карысць далейшай падтрымкі.

Лягчэй абгрунтоўваць пастаўкі ракет, калі зброя не проста стрымлівае наступ, а сапраўды змяняе разлікі ворага. Сіметрыя гарадоў – гэта не толькі псіхалагічны ціск на Маскву, але і палітычны рэсурс Кіева ў перамовах з уласнымі саюзнікамі.

Пуцін пачынаў гэтую вайну, перакананы, што гарэць будуць толькі ўкраінскія гарады. Цяпер палаюць і Пецярбург, і Чабаксары, і Варонеж, і Белгарад, і нават сама Масква. Гэта яшчэ не набліжае капітуляцыю Крамля: гісторыя Ірана і Ірака вучыць не разлічваць на гэта. Але гэта разбурае галоўную ілюзію, на якой трымалася расійская гатоўнасць працягваць вайну бясконца, – ілюзію беспакаранасці.