Для Пуціна набліжаецца сакавік 1953-га
- Аарон Леа, Борух Таскін
- 16.08.2026, 9:48
Гэта было прадказана сорак гадоў таму.
«Заўсёды і паўсюль парадаксальная логіка стратэгіі вызначае вынікі — ведаюць пра гэта ўдзельнікі ці не».
Эдвард Люттвак. «Стратэгія: логіка вайны і міру» (1987)
У максімальнай сіле — максімальная ўразлівасць
У нядаўна апублікаваным артыкуле ў The Moscow Times, які стаў папулярным сярод многіх уважлівых чытачоў (і слушна дабраўся да вяршыні рэйтынгу), яго аўтар — ваенны гісторык Канстанцін Гайваронскі — даводзіць, што Уладзімір Пуцін засвоіў галоўныя ўрокі Першай сусветнай. Ён пазбягае татальнай мабілізацыі, выпаліў альтэрнатыўныя цэнтры легітымнасці і заблакаваў папулярным генералам доступ да ўлады. Параўноўваючы цяперашні рэжым з таталітарнай устойлівасцю СССР у 1941 годзе і Трэцяга рэйху ў 1945-м, аўтар робіць выснову: сістэма пазбаўлена механізмаў для Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года і фундаментальна ўстойлівая.
Гайваронскі мае рацыю: сёння сістэма ўстойлівая. Але што адбываецца пасля знікнення арбітра, якая механіка? Змова сакавіка 1953-га: тады сістэма таксама выглядала маналітнай — і абрынулася на працягу некалькіх тыдняў пасля смерці вождзя не таму, што была слабой.
Нам падабаецца яго дыягназ сённяшняга дня, але не яго выснова. Тут патрэбны якар, і ў гэтай ролі мы выбралі выбітнага амерыканскага аналітыка Эдварда Люттвака і яго знакамітыя кнігі. Гайваронскі апісвае ўстойлівасць пуцінізму, а паводле парадаксальнай логікі Люттвака менавіта гэтыя тры «засвоеныя ўрокі», што ідэальна абараняюць рэжым ад рэвалюцыі знізу, непазбежна ператвараюцца ў пасткі. Закрыўшы ўсе дзверы перад магчымым наступам рэвалюцыі 1917 года, пуцінізм толькі замураваў сам сябе — гарантаваўшы, што фіналам стане ўнутраны сілавы разлом.
Люттвак жа прапануе не лінейную логіку, а парадаксальную оптыку. Прыменім яе да двух канкрэтных прыкладаў.
Пастка «Падзяляй і пануй»
Кожная стратэгічная перавага нараджае ўласную ўразлівасць, піша Люттвак. Пуцін трымае ФСБ, Расгвардыю, армію, «Раснафты» і «Газпрамы» ў стане кіраванай канкурэнцыі, што працуе пры жывым арбітры, але вядзе да катастрофы без яго. Чым больш эфектыўна сістэма падпарадкоўваецца арбітру сёння, тым катастрафічней яна працуе без яго заўтра. У кнізе «Дзяржпераварот» Люттвак апісвае, як гэта дзейнічае супраць дзеючага кіраўніка: пасля знікнення арбітра ўключаецца крызіс пераемніцтва, што вядзе да міжкланавой барацьбы за транзіт без каардынатара.
Пуцін стварыў асяроддзе, якое падсілкоўвае абодва механізмы ў розны час і па розных прычынах. Грамадзянская супольнасць знішчаная, альтэрнатыўная легітымнасць выпаленая, але дзяржапарат функцыянуе. Паводле канцэпцыі Люттвака гэта і ёсць ідэальнае асяроддзе для адначасовай рэалізацыі сцэнарыяў. Не ўлічаная ім толькі карпаратыўная салідарнасць сілавікоў: ФСБ, ГУ ГШ і Расгвардыя аб’яднаныя агульнай інстытуцыйнай зацікаўленасцю — захаваннем сістэмы як саслоўя. Аднак гарызантальны імунітэт працуе, калі ўсё штатна. Ва ўмовах вострага дэфіцыту рэсурсаў ён разбураецца праз «дылему зняволенага»: кожнае ведамства баіцца, што суседняе арыштуе яго кіраўніцтва першым. Так гарызанталь карпаратыўнай салідарнасці ператвараецца ў гонку на выжыванне. І ва ўзаемнае знішчэнне.
Дэлягаванне сілы
Да мяцежу чэрвеня 2023 года таксама прымяняльная парадаксальная інверсія Люттвака. Пуцін стварыў ПВК як процівагу Генштабу, надаўшы Прыгожыну крытычную масу рэсурсу. Але інструмент балансаўкі набыў уласныя інтарэсы. І парадокс дэлягавання сілы быў прадказальны (калі б хто-небудзь чытаў Люттвака!). Пасля знішчэння Прыгожына Крэмль «здзяржаўніў» ПВК. «Шэры сектар» зачышчаны — і тут Гайваронскі мае рацыю: механізм змяніўся. Але здзяржаўненне не ўхіляе парадокс, а пераносіць яго ўнутр. Штатная вертыкаль пры жывым арбітры выглядае як лаяльнасць. Пры крызісе пошуку пераемніка тая ж вертыкаль становіцца арэнай апаратнай барацьбы за рэсурс. Андрэй Белаўсаў і яго папярэднікі назапашвалі інстытуцыйную вагу менавіта таму, што сістэма гэта заахвочвала. Гэта не той жа механізм, што забяспечыў узлёт і папулярнасць Прыгожына, але аналагічны паводле выніку: Гіндэнбург (пра яго ролю ў Германіі выдатна напісана ў Гайваронскага) цяпер не па-за Мінабароны, а ўнутры яе. Нябачны — але не знік.
Дэфармацыі, а не імгненны крах
Эканоміка РФ не перажывае татальнай «бітвы рэсурсаў» у духу акопнай вайны 1916-га. Мы называем пуцінскую дзяржаву «неапатрымоніяльнай сыравіннай», таму што ўлада ў РФ трымаецца не на законах і інстытутах, а на асабістай лаяльнасці правіцелю і размеркаванні рэсурсаў сярод набліжаных. Так, яна мае запас трываласці і паглынае ціск даўжэй за іншыя тыпы дзяржаў. Але і ўнутраны ціск рэальны: «пахавальныя выплаты» кантрактнікам разагналі інфляцыю, кадравы голад стварае вузкія месцы, дэфіцыт бюджэту расце, рубель слабее.
Гэта не «эканоміка развальваецца за месяцы» — гэта сігналы назапашвання дэфармацый, якія неапатрымоніяльная мадэль адкладае «на потым», не ліквідуючы. Андрэй Клепач, галоўны эканаміст ВЭБ.РФ, сказаў на закрытай сесіі Нікіцкага клуба:
«Мы у гэтай вайне на знясіленне не выйграем канкурэнцыю. У нас нарастаюць выдаткі».
Стратэгічны параліч кланаў і сацыяльная кома
Здавалася б, кланы не рыхтуюцца да перадзелу, бо ва ўмовах жорсткага кантролю ФСБ падобныя прыгатаванні азначаюць іх неадкладнае знішчэнне. Але параліч не роўны стабільнасці. Кожны клан чакае сваёй гадзіны не таму, што задаволены, а таму што першы, хто пачынае, гіне. Гэта і ёсць класічная раўнавага Нэша ва ўмовах інфармацыйнай асіметрыі: кожны гулец выбірае найлепшую стратэгію, зыходзячы з дзеянняў іншых, але не ведае рэальных намераў і рэсурсаў суседа. Яна ўстойлівая, пакуль жывы арбітр. Пры яго знікненні — імгненна інвертуецца. Так параліч становіцца гонкай. Палітолаг Дзмітрый Травін піша пра кнігу Дэні Орбаха пра змовы супраць Гітлера: нямецкія генералы былі гатовыя дзейнічаць, але толькі пры пэўных умовах.
«Змены залежаць ад з’яўлення акна палітычных магчымасцяў, а яно — не столькі ад дзеянняў канкрэтных людзей, колькі ад спалучэння аб’ектыўна сфармаваных абставінаў. У тым ліку ад выпадковасці». Расійскія кланы знаходзяцца ў тым жа стане: не лаяльнасць, а разлік.
Грамадская пасіўнасць — безумоўны рэсурс Пуціна, а таксама нейтральнае асяроддзе пры крызісе пераемнасці. Адрозненні з 1991 годам вялізныя: тады была альтэрнатыўная легітымнасць — папулярны Ельцын, Вярхоўны Савет, магутны нізавы дэмакратычны рух. Сёння пратэстны патэнцыял — нуль. Гэта і ёсць абвяржэнне аналогіі Гайваронскага з Масквой-1941 і Берлінам-1945. Тады грамадствы ўтрымліваліся экзістэнцыйнай пагрозай — рэальнай, не прыдуманай. Савецкія грамадзяне бачылі немцаў пад Масквой у 41-м. А самі немцы баяліся адплаты ў 45-м.
Крэмль прыдумаў аналаг: «вайна з НАТА за выжыванне РФ» і стараецца пераканаць грамадства, што гэта і ёсць татальная вайна, але «малаю крывёю», маючы на ўвазе, што вялікая вайна непазбежная. Пры гэтым атамізацыя грамадства і перашкаджае бунту, і выключае актыўную абарону рэжыму. Таму грамадства і не паўстане супраць Пуціна, але і не выйдзе яго абараняць, як не выйшлі абараняць СССР 22 мільёны савецкіх камуністаў.
Гайваронскі правільна адказвае на законнае пытанне пра рэвалюцыю знізу. Брава. Толькі вось Пуцін пабудаваў не абарону ад лютага 1917-га, а ідэальнае асяроддзе для сакавіка 1953-га.
А значыць, пуцінізм увойдзе ў крызіс не таму, што грамадства паўстане, а таму што Лубянка, для якой захаванне ўласнай улады важней за лаяльнасць, пераможа ФСБ.
Люттвак прадказаў гэта сорак гадоў таму.
Аарон Леа, Борух Таскін, kasparovru.com