Бегства пацукоў
- Аляксей Пластун, «Зеркало недели»
- 2.08.2026, 14:19
Эканоміка Расіі хутка пойдзе на дно.
У старажытных мараплаўцаў была правераная часам прыкмета набліжэння краху — паводзіны пацукоў. Калі пацукі ўцякалі з карабля, значыць, ён асуджаны.
У эканоміцы гэтую аналогію можна экстрапаляваць на фондавы рынак і паводзіны інвестараў. Як зразумець рэальны стан спраў у эканоміцы, калі частка статыстыкі закрытая, а тое, што адкрыта, бессаромна фальсіфікуецца Росстатам? Трэба глядзець на паводзіны цэн на фондавым рынку, бо яго ўдзельнікі ўласнымі грашыма ацэньваюць стан спраў і перспектывы.
Інвестары на фондавым рынку Расіі — гэта тыя ж пацукі, бегства якіх сведчыць пра тое, што эканоміка хутка пойдзе на дно. Дык вось, у 2026 годзе пацукі ўцякалі — рабілі гэта надзвычай масава і без перапынкаў на абед.
Дадамо сюды масавы выхад у наяўныя, паліўны крызіс, дзірку ў бюджэце, падзенне інвестыцый, лопанне бурбалкі на рынку нерухомасці, самазагаранне лагістычных цэнтраў зі стратамі ў сотні мільярдаў рублёў — і атрымаем усе прыкметы надыходзячага эканамічнага апакаліпсіса.
Пра гэта і іншыя вынікі ліпеня для эканомікі РФ пагаворым у сённяшнім аглядзе.
Пацукавыя бегі і іх наступствы
У ліпені расійскі фондавы рынак быў у смутку. Утім, хандраваў ён і ў чэрвені, і ў маі, і раней. Увогуле ў ліпені быў зафіксаваны своеасаблівы рэкорд — 18 тыдняў падзення запар (так доўга фондавы рынак РФ яшчэ ніколі не падаў).
Вынікам гэтага пошуку крохкага дна стала дасягненне адзнак, якіх не бачылі з восені 2022 года (мабілізацыя) або з вясны таго ж года (пачатак уварвання і масавыя санкцыі, што справакавалі рэзкае падзенне эканомікі). То бок калі было адчуванне, што ўсё прапала.
Ды чаго ўжо там, па дынаміцы гэтым летам фондавы рынак РФ паказваў найгоршыя вынікі з 2008 года (сусветны фінансавы крызіс).
«Мары збываюцца», ён жа нацыянальнае здабытак — «Газпрам» — абнавіў гістарычныя мінімумы па капіталізацыі ў раёне 26–27 млрд дол. Адносна 2021 года гэта падзенне амаль на 80%. Каб вы змаглі ацаніць маштаб нацыянальнага прыніжэння: капіталізацыя вытворцы лялек Лабубу — каля 28 млрд дол., то бок вышэйшая, чым у «Газпрама».
Для разумення ступені адчаю: яшчэ ў 2008 годзе нехта Мілер (кіраўнік кампаніі) анансаваў капіталізацыю «Газпрама» ў 1 трлн дол. (!). Што тут скажаш — крыху не дацягнулі.
Хтосьці можа сказаць, што гэта проста «Газпрам» такі ўнікальны: згубіў рынак Еўропы, не здолеў з «Сілай Сібіры-2» і атрымаў за гэта па поўнай.
Але так сталася, што акрамя «Газпрама» гістарычныя мінімумы абнавілі акцыі яшчэ больш як 30 расійскіх кампаній, уключаючы «Алросу», «Астру», ВТБ, VK, Whoosh, «Дыясофт» і многія іншыя, напрыклад, аднаго з найбуйнейшых дэвелапераў «Самалёт», чые акцыі ўпалі на 95% адносна адзнак 2021 года.
Ну, упалі акцыі — так ім, спекулянтам, і трэба. Яно-то так, але не забываем, што фондавы рынак — гэта не толькі і не столькі пра спекуляцыі, колькі пра прыцягненне капіталу. Як мы разумеем, капітал уцякае.
Злыя языкі кажуць, што гэта мясцовыя мільярдэры пачалі масавы выхад з расійскіх актываў, бо разумеюць, што справы дрэнь, і лепш узяць умовныя 10 рублёў замест 100, чым не ўзяць наогул нічога. То-бок бягуць тлустыя і добра інфармаваныя пацукі.
Пацукі паменш таксама нешта падазраюць. Кажуць, у ліпені аб’ём сродкаў, выведзеных з банкаўскай сістэмы, можа перавысіць трыльён рублёў (за першыя дзве тыдні месяца ён перавысіў 513 млрд, што ў пяць разоў больш, чым за аналагічны перыяд 2025 года).
А цяпер уявім, што ў федэральным бюджэце дзірка па выніках паловы 2026 года — 6 трлн руб. Як яе закрыць? Выпусціць доўг у форме аблігацый федэральнага займа (АФЗ) і прадаць АФЗ інвестарам.
А калі інвестары ўцякаюць, то каму і як гэтыя АФЗ прадаць? Вось-вось.
Дык вось, апошнім часам з АФЗ сталі адбывацца дзіўныя рэчы. Так, Мінфін:
24 чэрвеня адмяніў аўкцыён па продажы АФЗ;
1 ліпеня прадаў усяго 10% ад плана;
8 ліпеня адмяніў аўкцыён;
15 ліпеня прызнаў аўкцыён несапраўдным «у сувязі з адсутнасцю заявак па прымальных узроўнях цэн».
Мінфін РФ доўга цярпеў усё гэта, а потым пакрыўдзіўся, расплакаўся і заявіў, што, раз так, то болей аўкцыёнаў праводзіць не будзе.
Для разумення маштабаў бяды: у трэцім квартале Мінфін планаваў прыцягнуць на даўгавым рынку 1,5 трлн руб., але пакуль змог заняць усяго 8,8 млрд.
А яшчэ пагаворваюць, што акурат пасля гэтага Мінфін РФ закрыў даныя па астатках на казначэйскіх рахунках. Апошнія даныя былі 16 ліпеня: яны паказвалі, што на рахунках крыху больш за 4 трлн руб. (падзенне з адзнак пачатку 2025 года больш чым утрая). Трывожна.
Канешне, гэта яшчэ не поўны канец. Можна, напрыклад, уладкаваць рэкордную распродаж золата з золатавалютных рэзерваў (Цэнтрабанк РФ з пачатку года прадаў 44 тонны золата), але досвед Фонду нацыянальнага дабрабыту паказвае, што гэтая схема мае цалкам сабе фізічныя межы.
А яшчэ можна маліцца на аднаго Рыжага Дзеда. Але, як паказвае практыка, нават з улікам прэміі Трампа нафтагазавыя даходы па выніках студзеня—чэрвеня скараціліся на 23%, а ў грашах бюджэт недаатрымаў добры трыльён.
Плюс вайна ў Іране не вечная, ды і галоўнае нават не гэта, а жужжащыя санкцыі.
Трыгеры
Росстат напрыканцы месяца традыцыйна рапартаваў, як растуць надоі і працэнт тлушчу ў масле, а потым раптам узяў і заявіў, што вытворчасць нафтапрадуктаў упала амаль на 22%. І гэта Росстат! Эксперты кажуць пра ўсе 35%.
Мы ж зробім ход канём і спытаем, што з гэтай нагоды думаюць брытанскія вучоныя. Супрацоўнікі Oxford Energy Institute паспрабавалі падвесці прамежкавыя вынікі ўплыву невядомых добрых дронаў на нафтавую індустрыю Расіі.
Ключавыя высновы:
у 2026 годзе беспілотнікі атакавалі 24 нафтаперапрацоўчыя заводы РФ (з 34) з сукупнай вытворчай магутнасцю 5,1 млн барэляў у дзень, што эквівалентна 81% (!) ад агульнай магутнасці перапрацоўкі Расіі;
па стане на сярэдзіну чэрвеня трэць нафтаперапрацоўчых магутнасцяў РФ не працавала;
прапускная здольнасць НПЗ РФ за апошнія тры гады вагалася ў межах 4,4–5,2 млн барэляў у дзень, але за апошнія тры месяцы ўпала прыкладна на 0,9 млн барэляў: з 4,6 млн у сакавіку да 3,7 млн барэляў у дзень у чэрвені, што з’яўляецца найніжэйшым узроўнем за 21 год (!);
вытворчасць бензіну скарацілася на 24% у параўнанні з чэрвенем 2025 года, рэактыўнага паліва — на 23%, а дызельнага паліва — на 20%;
экспарт дызельнага паліва ў чэрвені 2026-га быў амаль на дзве траціны (!) меншы, чым на пачатку года (−63%);
аб’ёмы ў балтыйскім порце Приморск, галоўным экспартным цэнтры дызельнага паліва РФ, скараціліся на 44% у параўнанні з маем і больш чым напалову ў параўнанні з папярэднім годам.
Як разруліваць паліўны крызіс? Была прыдумана геніяльная схема: прадаём нафту ў Індыю з максімальным дысконтам (то-бок недаатрымліваем нафтагазавыя даходы), а потым купляем у Індыі бензін за любыя грошы і пры гэтым выкарыстоўваем механізм імпартнага дэмпфера (кампенсуем з бюджэту імпарцёрам розніцу паміж унутранай цаной на бензін і той, якую яны заплацілі Індыі).
Паліўны крызіс знішчыў аптымізм расіян — апытанне
Увогуле, не варта разлічваць на рост нафтагазавых даходаў. Асабліва калі ўлічыць, што суднаходства ў Азоўскім моры абнулілася менш чым за два тыдні, ды і ў Чорным моры танкерам і сухагрузам усё больш некамфортна. Настолькі некамфортна, што хутка і ў Чорным моры будзе даволі пустынна. Мінус 200 судоў за месяц — такія тэмпы выбыцця не здольны кампенсаваць ніхто.
І ў гэтым кантэксце варта нагадаць, што так-то яно так, але РФ зарабляла не толькі на экспарце нафты і нафтапрадуктаў, але і, напрыклад, на экспарце пшаніцы. Дык вось, пасля таго як Азоўскае мора выйшла з чата, аказалася, што з яго ж можа выйсці і добрая траціна экспарту пшаніцы.
Такім чынам, пацерпяць не толькі нафтагазавыя даходы бюджэту. Бо ў ліпені, акрамя тыра ў Азоўскім і Чорным морах, запрацавала Wildberries-бінга.
Як высветлілася, лагістычныя цэнтры плошчай сотні тысяч квадратных метраў, на якіх захоўваюцца тавары на дзясяткі ці нават сотні мільярдаў рублёў, здольныя згарэць цалкам менш чым за дзень. Пасля гэтага дзіўнага адкрыцця, уласна, і стартанула складское бінга.
Пары тыдняў ліпеня хапіла, каб анігіляваць звыш паўмільёна (!) квадратных метраў складскіх плошчаў, запоўненых пад завязку таварамі. Ацэнкі ўрону ў рублях разняцца, але сумневу ў тым, што гаворка ідзе пра сукупную суму ў сотні мільярдаў рублёў, няма.
Для разумення маштабаў таго, што адбываецца: ўдар толькі па двух лагістычных хабах Wildberries (у Падмаскоўі і Тамбоўскай вобласці) растварыў у паветры 30 млрд руб., выдаткаваных на іх стварэнне, а таксама ад 150 да 250 млрд руб. згарэлых таварных астаткаў. Такім чынам, сума ў 180 млрд руб. (мінімальная ацэнка стратаў толькі па двух згарэлых лагістычных цэнтрах) — гэта больш, чым гадавы бюджэт сярэднестатыстычнага расійскага рэгіёна, ну або больш за ўсю гадавую прыбытковасць Wildberries.
Паколькі Wildberries не зможа кампенсаваць страты ўсім, плаціць давядзецца бізнесменам. А паколькі яны бралі тавары ў крэдыт, то іх непазбежна чакаюць масавае банкруцтва прадпрымальнікаў, неплацяжы па крэдытах і рост праблемнай запазычанасці банкаў, ну і, зразумела, падзенне эканамічнай актыўнасці і падатковых паступленняў.
Калі вам здаецца, што, маўляў, дробязі, або што мы перабольшваем, ці, магчыма, вы, як і многія, мучаецеся пытаннем, чаму на ролю церпілы быў прызначаны менавіта Wildberries, — выклікаем растлумачальную брыгаду.
Ітак, рынак маркетплейсаў у РФ сёння — гэта добрыя 10 трлн руб. абароту ў год. І на гэтым рынку ёсць дамінуючы альфа-самец з доляй пад 50%, і гэта, уласна, Wildberries. Таму, калі памнажаецца на нуль бізнес гэтай кампаніі, то аўтаматычна мы атрымліваем наступствы з вялікай колькасцю нулёў для ўсіх па ланцужку, у тым ліку і для бюджэту, які недаатрымае падатковыя паступленні.
Дык што ў 2026 годзе для расійскага бюджэту добрых навін няма. Дарэчы, добрых навін няма і для бізнесу, і для насельніцтва, і для банкаўскай сістэмы, таму што даўгі.
Даўгі і банкаўскі крызіс
Непрыемная асаблівасць даўгу — яго трэба вяртаць. А калі грошай няма? Ну, тады фарміруецца пратэрмінаваная запазычанасць.
Па стане на канец красавіка пратэрмінаваная запазычанасць арганізацый дасягнула рэкордных 7 трлн руб., павялічыўшыся амаль на 20% за год. Ідзе гаворка не толькі пра банкаўскія крэдыты, але і пра запазычанасць перад пастаўшчыкамі, супрацоўнікамі і падатковымі органамі.
Сем трыльёнаў — гэта, дарэчы, шмат, гэта больш за палову ўсіх ваенных выдаткаў бюджэту РФ. Як мы з вамі разумеем, калі кампанія не гасіла даўгі да павышэння падатку на прыбытак, росту ПДВ, скачка інфляцыі, паліўнага крызісу, гаручай лагістыкі, то ў цяперашніх умовах яна іх тым больш не пагасіць.
Ёсць выхад? Ёсць, вядома, — самагубства (у эканоміцы называецца банкруцтвам).
Грамадзяне, дарэчы, таксама ж набіралі крэдытаў як не ў сябе, ператварыўшыся ў крэдытных наркаманаў. Дык вось, банкі такім наркаманам крэдытаў ужо не даюць. Але доза ж патрэбная. Значыць, вітаем МФА і іншыя ламбарды са стаўкамі пад 250% гадавых. Гэта білет у адзін канец.
Для разумення маштабаў праблемы. Толькі за мінулы год расійскія грамадзяне набралі ў МФА 2,1 трлн руб. пазык (у параўнанні з 2024 годам выдачы выраслі на 35%). І такіх вось крэдытных наркаманаў у Расіі 13,2 мільёна.
Вось і выходзіць, што няма грошай у бюджэту, але ёсць трыльённыя даўгі; няма грошай у кампаній, але ёсць трыльённыя даўгі; і няма грошай у грамадзян, але ёсць трыльённыя даўгі.
А ведаеце, хто асноўны пакупнік АФЗ? Хто даваў крэдыты кампаніям і грамадзянам? Ага, банкі.
Толькі паводле афіцыйных даных, у банкаў праблемных крэдытаў больш чым на 11 трыльёнаў. Прычым насамрэч яны не праблемныя, яны безнадзейныя. Рэальныя маштабы праблемных крэдытаў утрая вышэй — каля 36 трлн. З такой дзіркай у борце судна банкаўскай сістэмы асуджана.
А цяпер дадамо сюды грамадзян, што мяшкамі выносяць грошы з банкаў. І атрымліваем так званы разрыў ліквіднасці як спускавы кручок банкаўскага крызісу. А калі лягуць банкі, то ў эканоміцы ляжа наогул усё.
***
Ліпень з пункту гледжання наступстваў для эканомікі РФ можна назваць месяцам ідэальнага штарму: паліўны крызіс, анігіляцыя суднаходства ў Азоўскім моры, упэўнены крок да спынення лагістыкі ў Чорным моры, ізаляцыя Крыму, пачатак крызісу расійскіх рытэйлераў разам з падзеннем фондавога рынку ствараюць усе ўмовы для сістэмнага крызісу ў эканоміцы.
Кожны з гэтых элементаў ва ўмовах вычарпання рэзерваў мог бы стаць падпаленай запалкай каля бочкі з порахам, а тут атрымліваецца нейкі агнямёт.
Увогуле, жнівень 2026 года расійская эканоміка запомніць надоўга, менавіта ён будзе прыходзіць ёй у самых жахлівых снах. Калі, вядома, яна гэты самы жнівень перажыве.
Аляксей Пластун, «Зеркало недели»