Навукоўцы раскрыли таямніцу світка, што перажыў вывяржэнне Везувія
- 30.08.2026, 20:34
Унутры выявілі невядомы філасофскі трактат.
Даследчыкі з дапамогай рэнтгенаўскай тамаграфіі, 3D-рэканструкцыі і штучнага інтэлекту змаглі цалкам прачытаць захаваную частку аднаго з абвугленых світкаў Геркуланума. Амаль 1,5 метра антычнага тэксту ўдалося аднавіць без фізічнага разгортвання папіруса, які мог рассыпацца ад найменшага дотыку, піша DescOPERĂ.
Амаль дзве тысячы гадоў таму вывяржэнне Везувія знішчыла Геркуланум і пахавала яго бібліятэку пад пластамі вулканічных матэрыялаў. Высокая тэмпература абвугліла сотні папірусных світкаў, зрабіўшы іх надзвычай крохкімі.
У XVIII стагоддзі світкі знайшлі падчас раскопак так званай Вілы дэй Папіры. Аднак спробы фізічна разгарнуць некаторыя з іх прыводзілі да пашкоджання або поўнага знішчэння папіруса. З-за гэтага значная частка старажытнай бібліятэкі заставалася недаступнай для даследчыкаў.
Змяніць сітуацыю спрабуе міжнародны праект Vesuvius Challenge. 25 чэрвеня 2026 года каманда абвясціла пра першае віртуальнае разгортванне і поўнае прачытанне захаванай часткі світка PHerc. 1667.
Што ўдалося прачытаць
Даследчыкі атрымалі амаль 1,5 метра тэксту, размеркаванага прыблізна на 20 калон. Папярэдне яго датуюць II стагоддзем да нашай эры або, магчыма, канцом III стагоддзя да нашай эры.
Тэкст прысвечаны філасофіі, у прыватнасці пытанням этыкі, чалавечых паводзін, дабродзейнасцяў, заган, выбару, шчасця і імпульсу. У ім таксама згадваецца паняцце «фронэсіс» — практычная мудрасць.
Па змесце даследчыкі мяркуюць, што твор, хутчэй за ўсё, звязаны са стоіцкай філасофіяй. У тэксце згадваецца Арыстакрэонт — родзіч і вучань вядомага стоіка Хрысыпa. Праўда, імя аўтара і назва самога трактата пакуль застаюцца невядомымі.
Як прачыталі папірус, да якога нельга дакранацца
Для даследавання світка каманда выкарыстала рэнтгенаўскую мікратамаграфію на высокаэнергетычнай устаноўцы, у прыватнасці на прамянёвай лініі BM18 Еўрапейскага цэнтра сінхратроннага выпрамянення ў французскім Грэноблі.
Гэтая тэхналогія дазваляе атрымаць надзвычай дэталёвае 3D-відарыс світка знутры. Пасля гэтага камп'ютарныя алгарытмы рэканструююць асобныя пласты папіруса і віртуальна разгортваюць іх. Наступны этап — пошук слядоў чарнілаў, якія з-за абвуглення амаль неадрозныя ад самога папіруса.
Тут у працу ўступае штучны інтэлект: алгарытмы дапамагаюць выяўляць структуры, якія могуць быць літарамі. Затым атрыманыя вынікі правяраюць спецыялісты па папіролагіі.
Такім чынам, світок фактычна раскрываюць у лічбавай прасторы, не пашкоджваючы яго фізічна.
Іншы світок выявіў назву страчанага твора
PHerc. 1667 — не адзіны важны вынік даследаванняў 2026 года. У ходзе працы з папірусам PHerc. 139 вучоныя змаглі прачытаць надпіс у канцы світка: «Філодэм, Пра багоў, кніга VIII».
Гэтае адкрыццё мае асаблівае значэнне для гісторыкаў антычнай філасофіі. Яно сведчыць, што твор грэцкага эпікурэйскага філосафа і паэта Філодэма Гадарскага «Пра багоў» складаўся як мінімум з васьмі кніг. Раней была вядомая толькі першая.
Сотні світкаў дагэтуль хаваюць тэксты
Нягледзячы на тэхналагічны прарыў, праца толькі пачынаецца. Больш за 600 світкаў з Геркуланума застаюцца не раскрытымі.
У межах праекта Vesuvius Challenge ужо адсканавалі 45 світкаў і фрагментаў, але PHerc. 1667 стаў першым, які ўдалося віртуальна разгарнуць і прачытаць ад пачатку да канца ў межах захаванай часткі.
Кожны папірус мае свае дэфармацыі, разрывы і пашкоджанні, таму ўніверсальнага спосабу прачытання ўсіх світкаў пакуль няма. Адной з галоўных праблем застаецца выяўленне чарнілаў.
Усё ж вынік з PHerc. 1667 дэманструе прынцыпова новую магчымасць: тэксты, якія лічыліся назаўсёды страчанымі, можна аднаўляць, не раскрываючы саміх найстаражытнейшых світкаў.