«Белыя Халаты» назвалі шакавальныя лічбы па эпідэміі COVID у Беларусі
- 4.08.2026, 7:53
Праўда, якую спрабуюць схаваць чыноўнікі.
Тры гады таму СААЗ абвясціла пра заканчэнне глабальнай надзвычайнай сітуацыі, звязанай з COVID-19. У Беларусі настойваюць, што яе «асаблівы шлях» — адмаўленне ад «кавіднага вар’яцтва» — дазволіў захаваць эканоміку і перажыць пандэмію ледзь не лепш за найбольш паспяховыя краіны Еўропы. Праверыць гэтыя заявы доўгі час было амаль немагчыма. Цяпер сітуацыя змянілася. Група беларускіх медыкаў пры ўдзеле Фонду медыцынскай салідарнасці BYMEDSOL і праекта «Белыя Халаты» прааналізавала даныя аб смяротнасці за пандэмійныя гады, параўнала іх з даваенным узроўнем, статыстыкай Польшчы і Літвы і досведам іншых еўрапейскіх краін.
7 тысяч ці 97 тысяч памерлых?
Афіцыйная беларуская статыстыка паведамляла пра 7 118 памерлых ад COVID-19 за ўвесь час пандэміі. Але гэта тыя, каму афіцыйна паставілі COVID-19 і потым пазначылі яго прычынай смерці.
Даследаванне дае зусім іншую, рэальную карціну. Яна грунтуецца на паказчыку звышсмяротнасці, які ўлічвае і тых, хто памёр без тэсту на кавід, і тых, хто памёр праз перагрузку сістэмы аховы здароўя, звязаную з пандэміяй.
Аўтары параўналі памесячную смяротнасць у пандэмійныя гады са сярэднімі паказчыкамі 2015–2019 гадоў. За чатыры асноўныя хвалі пандэміі яны атрымалі каля 97 026 лішніх смерцяў.
Розніца з афіцыйнай кавіднай статыстыкай — больш чым у дзесяць разоў.
Эксперты адзначаюць: гэта не азначае, што кожны з гэтых 97 тысяч чалавек памёр непасрэдна ад каранавірусу. Частка смерцяў магла быць звязаная з перагрузкай аховы здароўя, немагчымасцю атрымаць планаванае лячэнне, позняй шпіталізацыяй і іншымі наступствамі пандэміі. Але менавіта таму гэтая лічба і важная: яна паказвае агульную дэмаграфічную цану таго, што адбывалася.
Дарэчы, чыноўнікі ў Беларусі зрабілі ўсё, каб схаваць праўду. Пасля пачатку пандэміі перасталі рэгулярна публікаваць падрабязную статыстыку смяротнасці. Беларусь ператварылася ў белую пляму на статыстычнай мапе. У студзені 2025 года «Кіберапартызаны» паведамілі, што атрымалі базу даных аб смерцях за пандэмійны перыяд.
І вось тут лічбы зноў пачалі складвацца.
Беларусь сапраўды была «як Швецыя»?
Адзін з любімых аргументаў беларускіх чыноўнікаў выглядаў так: мы адмовіліся ад жорсткага лакдаўну прыкладна як Швецыя, а Швецыя даказала правільнасць такога падыходу.
Ну вядома ж, не!
«Швецыя сапраўды не ўводзіла такога лакдаўну, як Італія або некаторыя іншыя еўрапейскія краіны. Крамы і рэстараны працягвалі працаваць, хатняга каранціну для ўсяго насельніцтва не было. Але шведскія ўлады паслядоўна прасілі людзей скарачаць кантакты, пераходзіць на дыстанцыйную працу, пазбягаць масавых мерапрыемстваў. Насельніцтва ў значнай ступені выконвала гэтыя рэкамендацыі. Пазней краіна дасягнула высокага ахопу вакцынацыяй», — адзначаюць аўтары даследавання.
І нават пры гэтым Швецыя прайшла пандэмію горш за сваіх бліжэйшых суседзяў — Нарвегію і Данію. Беларусь жа ўзяла з «шведскай мадэлі» адну прыкметную дэталь — адсутнасць агульнанацыянальнага лакдаўну. Усё астатняе было зусім іншым.
Выдаткі на ахову здароўя на аднаго чалавека з улікам пакупніцкай здольнасці ў Швецыі прыкладна ў 3,6 раза вышэйшыя за беларускія. Смяротнасць ад сардэчна-сасудзістых захворванняў там у некалькі разоў ніжэйшая. Іншая арганізацыя бальніц, іншая сістэма грамадскага здароўя, значна вышэйшы давер да дзяржаўных інстытутаў.
І галоўнае — іншая камунікацыя. У сакавіку 2020 года Лукашэнка разважаў пра гарэлку, лазню і трактар, які «вылечыць усіх». На нарадзе 19 кастрычніка 2021 года, у разгар смертаноснай хвалі Delta, ён крытыкаваў уведзены Мінздароўем абавязковы масачны рэжым і называў медыцынскія маскі «наморднікамі». (Цікава, што за некалькі гадоў большасць спасылак на афіцыйныя прапагандысцкія крыніцы з цытатамі гэтай нарады старанна падчышчаныя, адзначаюць аўтары даследавання). Урад Швецыі ў гэты ж час гаварыў пра крайнюю небяспеку захворвання, актыўна пераконваў грамадзян краіны праяўляць адказнасць, захоўваць бяспечную дыстанцыю і масачны рэжым.
На пачатку пандэміі
На пачатку пандэміі Беларусь шпіталізоўвала практычна ўсіх пацыентаў з пацверджаным COVID-19 і нават кантакты першага ўзроўню. Бальнічыя ложкі хутка запаўняліся. Ужо 10 красавіка 2020-га кантакты давялося пераводзіць на хатнюю самаізаляцыю. А затым паступова адмаўляцца ад шпіталізацыі лёгкіх выпадкаў.
Саму колькасць ложкаў Беларусь любіла падаваць як доказ моцы сваёй медыцыны. Намесніца міністра аховы здароўя Алена Багдан у красавіку 2020 года казала, што ў краіне 38 апаратаў ШВЛ на 100 тысяч насельніцтва — прыкладна ўдвая больш, чым у ЗША.
Але пандэмія даволі хутка паказала неспраўджанасць такой арыфметыкі. Можна мець шмат ложкаў на паперы. Пацыенту з цяжкай дыхальнай недастатковасцю патрэбныя навучаны персанал, кісларод, маніторынг, абсталяванне і магчымасць хутка трапіць менавіта ў тую бальніцу, дзе яму змогуць дапамагчы.
У Беларусі цяжкія пацыенты нярэдка першапачаткова аказваліся ў невялікіх бальніцах, слабапрыстасаваных для інтэнсіўнай тэрапіі. Медыцынскім работнікам не ставала сродкаў індывідуальнай абароны. Узнікалі праблемы з маршрутызацыяй. Фармальны запас рэсурсаў існаваў, але кіраваць ім аказалася значна складаней.
А потым — катастрофа
«Ёсць яшчэ адна дэталь, якая моцна змяняе звыклую аповесць пра беларускія кавідныя гады. Першая хваля была далёка не самай смертаноснай. У чэрвені 2020 года ў Беларусі памерлі 13 329 чалавек. Улетку смяротнасць знізілася амаль да звычайных значэнняў. У гэты момант магло падацца, што найгоршае сапраўды пазаду», — пішуць аўтары.
14 верасня былы міністр аховы здароўя Уладзімір Каранік прагназаваў, што другая хваля будзе менш маштабнай. Па яго словах, у грамадстве ўжо сфармавалася «імунная праслойка». А атрымалася — наадварот.
Восенню смяротнасць рэзка пайшла ўгару. У снежні 2020 года памерлі 18 437 чалавек. Другая хваля наклалася на палітычны крызіс пасля прэзідэнцкіх выбараў. Паводле даных аўтараў даследавання, бальніцам даводзілася эканоміць пасля выдаткаў першай хвалі, узнікаў дэфіцыт прэпаратаў і расходных матэрыялаў. Акрамя таго, паміж хвалямі не быў праведзены паўнавартасны аўдыт абсталявання і кіслародных сістэм. Пры гэтым праблемы публічна адмаўляліся.
Яшчэ цяжэйшым аказаўся наступны год. Восенню 2021-га ў Беларусь прыйшоў варыянт Delta. У жніўні памерлі 11 652 чалавек. У кастрычніку — ужо 22 162. Гэта найвышэйшая месячная смяротнасць у прыведзеным даследчыкамі шэрагу.
Амаль у той жа момант адбыўся эпізод, які добра паказвае, як у краіне прымаліся проціэпідэмічныя рашэнні. На згаданай вышэй нарадзе 19 кастрычніка было сказана, што маскі і вакцынацыя павінны заставацца добраахвотнымі. 22 кастрычніка Мінздароўе адмяніла абавязковае нашэнне масак. У гэты час краіна праходзіла самы цяжкі перыяд пандэміі.
Параўнанне з суседзямі выглядае яшчэ горш
Сама па сабе лічба 97 тысяч мала што кажа чалавеку без кантэксту. Беларусь можна параўнаць з суседзямі па адной методыцы. Аўтары даследавання ўзялі адкрытыя памесячныя даныя Літвы і Польшчы і разлічылі звышсмяротнасць тым жа спосабам, якім рэканструявалі беларускія паказчыкі.
Атрымалася 15 129 лішніх смерцяў у Літве, 283 080 у Польшчы і 97 026 у Беларусі. Але краіны рознага памеру, таму паказчык пералічылі на насельніцтва.
То-бок беларускі паказчык аказаўся прыкладна ў 1,4 раза вышэйшы за польскі і амаль у 1,9 раза вышэйшы за літоўскі. Доля звышсмяротнасці ў даследаванні ацэньваецца прыкладна ў 40,3% для Беларусі супраць 24,4% для Польшчы і каля 20% для Літвы.
На еўрапейскай мапе гэта змяшчае Беларусь зусім побач з тымі краінамі Усходняй Еўропы, якія перажылі пандэмію найцяжэй. Тут ужо цяжка казаць пра «перадавы досвед».
Вакцынацыя: лічбы, якім цяжка давяраць
Да 2021 года правілы гульні змяніліся. З’явіліся вакцыны. У краінах Заходняй і Паўночнай Еўропы высокі ахоп людзей сталага ўзросту істотна знізіў рызыку смерці падчас хвалі Delta. На жаль, у Беларусі ацаніць рэальны ахоп нашмат складаней.
У краіне выкарыстоўваліся найперш расійскія і кітайскія вакцыны. Pfizer, Moderna і AstraZeneca шырока даступнымі не былі. Але даследчыкі звяртаюць увагу яшчэ на адну праблему: адміністрацыйны ціск дзеля выканання паказчыкаў вакцынацыі прывёў да прыпісаў і знішчэння нявыкарыстаных доз.
Такія выпадкі пазней дайшлі да крымінальных спраў.
«У Брэсцкай вобласці кіраўнік падраздзялення медустановы, паводле даных расследавання, больш за год даваў указанні спісваць вакцыны, каб хаваць нізкія тэмпы вакцынацыі. Кошт знішчаных прэпаратаў перавысіў 93 тысячы рублёў. У Гомелі супрацоўнікі паліклінікі завышалі колькасць прышчэпленых, а аб’ём незаконна спісаных вакцын розных тыпаў перавысіў 92 тысячы доз. У Віцебску былі выяўленыя асобныя эпізоды знішчэння тысяч доз супрацькавідных вакцын».
Пасля гэтага афіцыйны працэнт вакцынацыі даводзіцца ўспрымаць з вялікай асцярожнасцю. Ёсць і ўскосны паказчык. Найцяжэйшая хваля Delta прыйшлася на восень 2021 года, калі вакцына ўжо была даступная. Калі б найбольш уразлівыя групы атрымалі дастатковую абарону, смяротнасць павінна была быць ніжэйшая. Замест гэтага кастрычнік 2021 года стаў найгоршым месяцам усёй пандэміі.
Дык Беларусь добра перажыла кавід ці дрэнна?
Даследаванне не дае падстаў лічыць беларускі падыход паспяховым. Карціна атрымліваецца практычна процілеглай афіцыйнай. У Беларусі сапраўды былі моцныя бакі перад пачаткам пандэміі: вялікі ложкавы фонд, шмат урачоў і медсясцёр, значная колькасць апаратаў ШВЛ.
«Але самі па сабе ложкі людзей не лечаць. Патрэбныя кіраванне, маршрутызацыя пацыентаў, нармальнае забеспячэнне бальніц, адкрытая эпідэміялагічная статыстыка, давер насельніцтва і магчымасць урачоў прымаць прафесійныя рашэнні без азірання на палітычнае кіраўніцтва. Нічога гэтага не было», — канстатуюць эксперты.
Вясной 2020 года ўлады адмовіліся ад многіх мер, якія рэкамендавала СААЗ. Медыцынскія работнікі сутыкнуліся з дэфіцытам сродкаў абароны. Частка бальніц хутка перагрузілася. Затым прыйшла больш цяжкая другая хваля. Пасля палітычнага крызісу 2020 года сістэма аховы здароўя страціла частку кадраў і аказалася ў яшчэ больш складаных умовах. Восенню 2021-га Delta дала максімальны пік смяротнасці, а рашэнні Мінздароўя аб масачным рэжыме былі скасаваныя пасля публічнага ўмяшання Лукашэнкі. З рэальным маштабам вакцынацыі разабрацца дагэтуль цяжка з-за выяўленых прыпісаў, рэзюмуюць аўтары.
Нагадаем, 1 лістапада 2021 года, у разгар эпідэміі, Беларускае аб’яднанне рабочых абвясціла забастоўку і заклікала людзей заставацца дома.