Алесю Адамовічу — 100 гадоў
- 4.08.2026, 17:27
Што трэба ведаць пра выбітнага пісьменніка і грамадскага дзеяча.
Афіцыйна лічылася, што Алесь Адамовіч нарадзіўся 3 верасня 1927 года. Так гэта было зафіксавана ў энцыклапедыях. Але сапраўдная дата нараджэння Адамовіча — 3 жніўня 1926 года. Будучы пісьменнік нарадзіўся ў вёсцы Канюхі Капыльскага раёна ў сям’і лекараў, нагадвае «Радыё Свабода».
Змяненне даты нараджэння тлумачылася для таго часу проста — падчас вайны яго маці «амаладзіла» сына больш як на год, ратуючы яго ад адпраўкі ў Германію. У тую ж вайну малады Алесь уступіў у партызанскі рух.
Абараняў праўду пра Чарнобыль
Вайна загартавала яго, і Адамовіч навучыўся гаварыць адкрыта. Менавіта таму ў сярэдзіне 1980-х ён стаў адным з першых, хто падняў у літаратуры тэму Чарнобыльскай катастрофы і яе сапраўдных маштабаў. У адным з выказванняў ён апісаў паводзіны камуністычнага кіраўніцтва БССР у першыя дні пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС:
«Нямцы, каб выпрабаваць карнікаў з ліку нашага народа, прымушалі іх учыняць асабліва жудасныя рэчы. А калі ты расстраляў уласную вёску, то табе будуць бясконца давяраць. Чыноўнікам, якія здрадзілі і забілі свой народ, апарат можа давяраць бясконца».
Пісьменнік настойваў на суровым пакаранні тых, хто хаваў праўду пра Чарнобыль:
«Вінаватыя ў Чарнобылі мусяць паўстаць перад судом. Бо калі мы не спынім гэтую безадказнасць, гэтую кругавую паруку і вялікую хлусню на ўсіх узроўнях, мы не ўратуемся ні ад Чарнобыля, ні ад непазбежных новых катастроф».
З першых хвілін трагедыі Адамовіч пачаў збіраць інфармацыю пра наступствы катастрофы, здолеў дамовіцца пра сустрэчу з кіраўніком СССР Міхаілам Гарбачовым, а да таго кіраўнік Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Беларусі Мікалай Слюнькоў запрасіў яго на сустрэчу і спрабаваў пераканаць, што паказчыкі радыяцыі малыя і не павінны выклікаць занадта вялікай трывогі.
Але страх Слюнькова перад маскоўскім кіраўніцтвам быў Адамовічу вядомы, і ён працягваў збіраць інфармацыю для дэталёвага дакладу. Ад навукоўцаў ён даведаўся, што адпаведных прыбораў няма, а ўнутранае апрамяненне людзей яшчэ небяспечней за вонкавае. За бяздзеянне Адамовіч пазней назваў Слюнькова «Чарнобыльскім Пілатам».
Адамовіч ведаў, што партыйнае кіраўніцтва БССР сочыць за кожным яго крокам. Ён таксама ведаў пра магчымыя правакацыі з боку партыйных чыноўнікаў Антонавіча і Сеўрука, якія ўжо ў 1990-я гады працавалі ў апараце Лукашэнкі.
Івану Антонавічу, начальніку аддзела ЦК КПСС, належыць фраза, якую Адамовіч пазней назаве «гістарычнай» і якая шмат у чым пакажа сапраўднае стаўленне камуністычных чыноўнікаў да народа:
«Што вы ўсіх палохаеце, палохаеце. Урэшце рэшт, справа не ў тым — памруць людзі ці не? Калі нават увесь наш народ загіне, а дзесяць чалавек застануцца жывымі, гэта неважна. Важна, каб гэтыя дзесяць засталіся савецкімі людзьмі».
Выступленні і публікацыі Алеся Адамовіча пра Чарнобыль аказалі істотны ўплыў на грамадскае ўсведамленне маштабаў трагедыі ў заходніх краінах. Адамовіч садзейнічаў арганізацыі дапамогі ахвярам Чарнобыля з краін, пра якія раней у Беларусі мала што ведалі, у прыватнасці, з Японіі.
У 9-м нумары літаратурнага часопіса «Новы свет» 1998 года, найбольш папулярнага на той момант у СССР, было апублікавана эсэ Адамовіча «Сумленнае слова, больш не ўзарвецца» пра небяспекі атамнай энергетыкі. Гэта публікацыя супала з барацьбой супраць планаў будаўніцтва Віцебскай АЭС і дала экалагічным актывістам дадатковыя аргументы. У выніку, упершыню ў СССР пад ціскам грамадскасці (было сабрана каля 60 тысяч подпісаў) уладам давялося адмовіцца ад будаўніцтва атамнай электрастанцыі.
Але ў іншы гістарычны час, у незалежнай Беларусі, калі рэжым Лукашэнкі ігнараваў усе пратэсты супраць будаўніцтва Астравецкай АЭС, Адамовіча ўжо не было ў жывых. Ён памёр у 1994 годзе.
Аднак Алесь Адамовіч праславіўся не толькі сваёй барацьбой за праўду пра Чарнобыль. У яго ёсць і іншыя заслугі, якія не страцілі актуальнасці і падкрэсліваюць значнасць яго постаці.
Стварыў новы жанр у беларускай літаратуры
Разам з пісьменнікамі Янкам Брылём і Уладзімірам Калеснікам Алесь Адамовіч апублікаваў дакументальную аповесць «Я з вогненнай вёскі», у якой сабраў успаміны пра знішчаныя нацыстамі паселішчы і іх жыхароў.
Гэта была не першая кніга, якая змяшчала запісы ўспамінаў удзельнікаў і сведкаў вайны, але менавіта Адамовіч, Брыль і Калеснік дасягнулі такога мастацкага ўзроўню, што стала магчымым гаварыць пра стварэнне новага жанру дакументальнай прозы ў беларускай літаратуры. Пазней лаўрэатка Нобелеўскай прэміі Святлана Алексіевіч назвала Алеся Адамовіча адным са сваіх настаўнікаў.
Запісаныя ўспаміны Васіля Быкава
У сакавіку 1985 года Алесь Адамовіч умовіў Васіля Быкава падзяліцца ўспамінамі пра дзяцінства і юнацтва і запісаў дыялогі на магнітафон.
Тэкст быў расшыфраваны Верай Сямёнаўнай Адамовіч у жніўні 2001 года ў Франкфурце-на-Майне. Быкаў дапоўніў свае мемуары, працуючы над кнігай «Доўгая дарога дадому».
Падтрымліваў дэмакратычныя сілы Беларусі
У гады перабудовы Алесь Адамовіч падтрымліваў дэмакратычныя ініцыятывы ў тагачаснай БССР і, у прыватнасці, стварэнне Беларускага народнага фронту.
Пасля жорсткага разгона акцыі «Дзяды» восенню 1988 года ён назваў кансерватыўнае кіраўніцтва БССР «Вандэяй перабудовы», гэтыя словы сталі характарыстыкай камуністычных лідараў не толькі ў Беларусі.
У 2019 годзе першы помнік класіку з’явіўся ў Глушы, за 20 км ад Бабруйска. Улады адмовіліся дазволіць як усталяванне помніка, так і перайменаванне вуліцы Кастрычніцкай, на якой ён мусіў быць усталяваны, у вуліцу Адамовіча. Тапаніміка Глушы так і не змянілася, але помнік усё ж дазволілі паставіць. Грошы на яго стварэнне былі цалкам сабраныя з ахвяраванняў.