Расійская эканоміка ўваходзіць у сістэмны крызіс

• Аляксей Пластун, «Люстэрка тыдня»
• 1.09.2026, 15:32

Ці далёка Кашчэева іголка?

Напэўна, самай паказальнай парай навін жніўня стала наступная:

Галоўны эканаміст ВЭБа перадугледзеў паразу Расіі ў «вайне на знясіленне» і непазбежны сацыяльны крызіс з-за новых санкцый і ўдараў ЗСУ.

ВЭБ звольніў галоўнага эканаміста Андрэя Кляпача пасля яго выказванняў пра паразу Расіі ў эканамічнай «вайне на знясіленне».

Менавіта скрозь такую вось прызму трэба глядзець на ўсе гэтыя беспадстаўныя заявы Расстата пра рост ВУП у другім квартале ці дэфляцыю ў жніўні і іншыя поспехі эканомікі, якіх у рэальным свеце няма.

Затое ў рэальным свеце ёсць унікальны натурны эксперымент: як абнуліць лідара цэлай ключавой галіны за месяц, з даследаваннем, як гэта паўплывае на ўсю эканоміку. А яшчэ ёсць паліўны крызіс №2. Плюс трошкі панікі на фондавым рынку і шмат панікі сярод грамадзянскага насельніцтва з масавым вынасаннем наяўных з банкаў. Ёсць аграрыі, гатовыя прадаваць пшаніцу ніжэй сабекошту, бо ніхто яе не купляе, але не гатовыя засяваць пад новы ўраджай. Ёсць дэвелаперы, якія не могуць прадаць больш за палову пабудаванага жылля. І маса іншых сведчанняў «паспяховай» трансфармацыі эканомікі краіны-агрэсара.

Пра гэта і пагаворым у сённяшнім аглядзе.

Wildberries-бінга

Нягледзячы на ​​шматлікасць падзей у жніўні, пачнем мы ўсё ж з Wildberries-бінга. Але пачнем трохі здалёк. Памятаеце, як там у вядомай казцы: на востраве дуб, на тым дубе вісіць куфар, у ім — заяц, у зайцы — качка, у качцы — яйка, а ў яйку — іголка, на канчыку якой — смерць Кашчэя.

Дык вось, давайце паглядзім на эканоміку РФ, выкарыстоўваючы як аналогію ўвесь гэты няхітры фальклор.

Спецыфіка структуры сучаснай эканомікі, калі глядзець на асноўны індыкатар яе вымярэння — ВУП, у тым, што яна больш як на дзве траціны складаецца са спажывання. Так вось у Расіі выдаткі на канчатковае спажыванне перавышаюць 70% ВУП. Пры гэтым спажывецкі попыт насельніцтва складае добрыя 53–54% ВУП.

То-бок, як бы парадаксальна гэта ні гучала для многіх на фоне ўсіх гэтых размоў пра нафтагазавага калоса, ваенную эканоміку і гэтак далей, але менавіта спажыванне цярпілаў — найбольшая частка эканомікі (каля 100 трлн руб. у год).

Таму калі вы хочаце зрабіць балюча эканоміцы РФ, то лепшага аб’екта прыкладання высілкаў, чым сектар спажывання, проста не існуе чыста арыфметычна.

Адзін з артэфактаў мінулага расійскай эканомікі — яе высокі ўзровень лічбавізацыі (так, у гэта цяжка паверыць ва ўмовах цяперашняга лічбавага канцлагера і падзення вытворчасці аптавалаконных кабеляў на 40%). Трохі шокавага кантэнту: доля электроннай камерцыі ў агульным аб’ёме рознічных продажаў РФ вышэйшая, чым у ЗША(!).

У цэлым добрая чвэрць рознічнага гандлю ў РФ як канал выкарыстоўвае электронную камерцыю. І вось тут мы падыходзім да самага цікавага. Рынак электроннай камерцыі Расіі ў асноўным прадстаўлены маркетплэйсамі. А рынак маркетплэйсаў фактычна складаецца з дзвюх кампаній: Wildberries і Ozon (ну і крыху «Яндэкс Маркета»).

Wildberries кантралюе больш за 50% рынку, а Ozon — каля 45%.

Каб было зразумела ў грошах: Wildberries — гэта 6+ трлн руб. з пункту гледжання абароту. То-бок «пагасіць» Wildberries — гэта прыбіць добрую палову рынку маркетплэйсаў і адчувальна штурхануць ключавы элемент эканомікі РФ.

Пытанне — як? Бо Wildberries — гэта дзесяткі тысяч грузавікоў, сотні тысяч сэлераў, дзесяткі тысяч пунктаў выдачы тавараў. Такая сабе гідра з мільёнам галоў. Але ёсць адно «але». Сэрца і аснова бізнесу, яго вузкае горла, яго ахілесава пята — склады.

Для разумення: агульная плошча складаў Wildberries больш за 5 млн кв. м, але пры гэтым на топ-10 складаў прыпадае амаль траціна гэтай плошчы. То-бок мінус дзесяць складаў — і Wildberries становіцца эдакім «Тытанікам» пасля сутыкнення з айсбергам.

Дык вось. Невядомыя добрыя дроны за месяц знішчылі 8 з 10 найбуйнейшых складаў, ну ці 13 з топ-20, або 18 з топ-30. Паводле ацэнак, «з чата выйшла» 1,2 млн кв. м складскіх плошчаў Wildberries, або больш за 20% усяго фонду. Калі ж паглядзець на еўрапейскую частку, то там «жывых» складаў з топ-10, па сутнасці, і не засталося.

А далей запускаецца ланцуговая рэакцыя. У Wildberries больш за 90 000 (!) пунктаў выдачы заказаў (ПВЗ). Паколькі тавары згарэлі на складах, выдаваць няма чаго. Няма чаго выдаваць — можна закрываць ПВЗ, бо іх даход залежыць ад абароту (няма абароту — няма даходаў). На Wildberries зарэгістравана каля 500 000–550 000 акаўнтаў прадаўцоў. То-бок умоўнай сотні тысяч бізнесоўцаў цяпер папросту няма чаго прадаваць.

А калі ўспомніць, што гэтыя сотні тысяч уласнікаў ПВЗ і сэлераў бралі ў банках крэдыты, якія вярнуць не змогуць, бо, нагадаем, усё згарэла, то атрымліваем яшчэ адну перспектыўную праблему для эканомікі. Дарэчы, запазычанасць самай Wildberries — пад 1,3 трлн руб. То-бок маштабы такія, што напружыцца трэба не толькі ВТБ (асноўны крэдытор Wildberries), але і ўсёй банкаўскай сістэме. Дарэчы, цікавае супадзенне — менавіта ў жніўні акцыі ВТБ знізіліся да новага гістарычнага мінімуму.

А ж бюджэт, між іншым, разлічваў атрымаць падаткі з усіх гэтых продажаў і прыбыткаў. А цяпер, відавочна, не атрымае. Нагадаем, гаворка ідзе пра трыльёны рублёў: з 5 трлн абароту можна было атрымаць сотні мільярдаў ПДВ, а можна і не атрымаць. З соцень мільярдаў прыбытку можна атрымаць дзясяткі мільярдаў падатку на прыбытак, ну ці не атрымаць. І працягваць так можна даволі доўга, бо сотні тысяч бізнесоўцаў, якія карміліся за кошт экасістэмы Wildberries, таксама плацілі падаткі, спажывалі і зноў плацілі падаткі, а цяпер — не факт.

Увогуле, выходзіць даволі цікавая ланцуговая рэакцыя.

Падвядзем вынікі. Лідар рынку маркетплэйсаў з абаротам больш за 6 трлн і прыбыткам пад 180 млрд руб. прама на вачах ператвараецца ў нічога з цэлай ланцужком наступстваў, памер якіх, як ні круці, вымяраецца нават не сотнямі мільярдаў, а трыльёнамі рублёў. І гэта адзін месяц сістэмнай працы. Яшчэ месяц — і адчувальна «схуднее» Ozon (з ім ужо пачалася «тлумачальная праца» — 3 склады агульнай плошчай звыш 300 тысяч квадратаў згарэлі на працы разам з таварамі, капіталізацыя Ozon за пару тыдняў жніўня страціла добрую траціну), а з ім і рынак маркетплэйсаў як такі. А ён, нагадаем, быў «слонам» на 13–15 трлн руб.

Вяртаючыся да казачнай аналогіі. Wildberries — гэта канчык іголкі. Іголка — гэта рынак маркетплэйсаў. Яйка — гэта электронная камерцыя. Качка — рознічны гандаль. Заяц — ВУП. Ну а куфар — гэта эканамічная сістэма РФ у цэлым.

Праўда, ёсць пункт погляду, што насамрэч канчык іголкі — гэта перапрацоўка нафты. І калі паглядзець на «Галодныя гульні» на запраўках неабсяжнай, паслухаць ныццё аграрыяў і прамыслоўцаў пра тое, як «эфектыўна» працуецца без паліва, нельга не пагаварыць хоць крыху пра паліўны крызіс 2.0.

Паліўны крызіс 2.0

Дэфіцыт усялякага гаручага на запраўках у чэрвені-ліпені 2026 года быў у многім справакаваны панікай і, па сутнасці, быў аналагам легендарнага ажыятажнага попыту на цукар, грэчку ці яйкі, які перыядычна здараецца ў РФ апошнім часам, але хутка сыходзіць на нішто. Прырода такіх крызісаў зразумелая: у момант псіхічна неўраўнаважаныя грамадзяне вырашылі, што трэба купіць увесь бензін, які знойдуць, бо «а раптам ён знікне». Што, натуральна, прыводзіць да дэфіцыту ў момант, які даволі хутка знікае. Але з часам, па меры таго як усе істерікі запоўнілі свае баки, каністры і бочкі ў гаражы, чэргі натуральным чынам рассмоктваюцца.

Версія крызісу ад жніўня 2026 года — падзея іншага парадку. Гэта рэальны фізічны дэфіцыт, які можа рассмоктацца альбо за кошт рэзкага росту прапановы, альбо за кошт не менш рэзкага падзення спажывання.

З прапановай атрымліваецца вельмі не вельмі. Нават Расстат, скрыгочучы зубамі, быў вымушаны прызнаць, што 20% нафтаперапрацоўкі кудысьці падзеліся.

Забарона экспарту бензіну і дызелю не дапамагла. Таму дэфіцыт паспрабавалі ліквідаваць за кошт імпарту. Але аказалася, што Беларусь фізічна не здольная закрыць усю дзірку, а іншыя краіны не гараць жаданнем дапамагаць або ахвотна дзяліцца дэфіцытным на сёння рэсурсам. Плюс пасля выяўляюцца цікавыя нюансы. Аказваецца, імпартаваны бензін раптам каштуе ў два разы даражэй. У выніку танкер з Індыі даплыў, але доўгі час не разгружаўся, бо незразумела было, які дурань будзе плаціць х2.

Пры гэтым НПЗ працягваюць гарэць, то-бок «само па сабе не рассмокчацца». Тым больш што ў жніўні быў зафіксаваны чарговы рэкорд па колькасці дронаў: больш за 1300 дальніх беспілотнікаў за двое паслядоўных сутак. То-бок любы НПЗ у зоне дасягальнасці, які вырашыў аднавіць актыўнасць, гарантавана атрымае з дзясятак дронаў у борт і зноў перастане штосьці там выпускаць.

Але складамі Wildberries або НПЗ актыўнасць дронаў не абмежавалася. Порт Новарасійска адкрыў новую главу пакут расійскай эканомікі.

Аграрыі прасілі перадаць

Мала хто ведае, але Расія займала першае месца па экспарце пшаніцы ў свеце. Яшчэ менш людзей ведаюць, што праз порт Новарасійск адпраўлялася больш за палову расійскага экспарту пшаніцы.

Дык вось, у адзін цудоўны дзень жніўня 2026 года два найбуйнейшыя збожжавыя тэрміналы Новарасійска сінхронна прыпынілі сваю працу. Гаворка пра НЗТ (Наварасійскі збожжавы тэрмінал) і НКХП (Наварасійскі камбінат хлебапрадуктаў) магутнасцю 8,5 і 7,1 млн тон на год адпаведна. То-бок палова расійскага экспарту пшаніцы на гэтым сышла ў Лету. Дадамо сюды марскую блакаду Азоўскага і Чорнага мораў — і атрымліваецца даволі дэпрэсіўная для расійскіх аграрыяў карціна.

А раз так, дык ніякай табе экспартнай выручкі (у 2025 годзе Расія атрымала звыш 15 млрд дол. ад гэтай актыўнасці), а яшчэ аграрыям няма куды дзяваць сваё збожжа — яго не бяруць нават ніжэй сабекошту. То-бок напярэдадні пасяўной фермеры сталі перад дылемай — сеяць ці не сеяць. Бо сэнсу сеяць, атрымліваецца, няма, акрамя таго, няма саляркі, а яшчэ грошай на пасяўную.

Прыемным бонусам ад марской блакады стала прыпыненне Турцыяй закупак расійскай нафты праз Чорнае мора.

І што вы думаеце? Экспарт расійскай нафты перажыў наймацнейшае падзенне з пачатку поўнамаштабнага ўварвання. Ну і дзіўнае побач: здабыча ў Расіі падае ўжо восем месяцаў запар і апусцілася да мінімальных адзнак за апошнія шэсць гадоў.

Замест вынікаў

Жнівень расійская эканоміка перажыла з адчуваннем, што ўсё вельмі дрэнна, але з упэўненасцю, што будзе значна горш. Кампанія Wildberries фармальна жывая, але яе будучыня надзвычай туманная. Ozon афіцыйна наступны, і верасня цалкам хопіць, каб памножыць на лік, блізкі да нуля, і яго. Сотні тысяч прадпрымальнікаў губляюць свае бізнесы і крыніцы даходаў, а замест гэтага застаюцца сам-насам з даўгамі.

Аграрыі перажываюць сур’ёзны экзістэнцыйны крызіс праз страту эканамічнага сэнсу сваёй актыўнасці. І яны не адны такія. Дэвелаперы, якія не могуць прадаць больш за палову пабудаванага, разумеюць, што запасы інерцыі і рэзервы вычэрпваюцца, а даўгі растуць, і банкруцтва — гэта толькі пытанне часу.

Уласна, дэвелаперамі або аграрыямі справа ж не абмяжоўваецца: металургія, вугальная прамысловасць, машынабудаванне, лясная прамысловасць — працягваць можна доўга, але лепш проста даць адзін факт: неплацяжы ў расійскай эканоміцы ўпершыню ў гісторыі дасягнулі адзнакі ў 9 трлн руб.

Банкі глядзяць на ўсё гэта і разумеюць, што дзясяткі трыльёнаў крэдытаў ім ніхто не верне, і гэта, у агульным-то, канец. Укладчыкі, стоячы ў чарзе за бензінaм, таксама пачынаюць здагадвацца, што ў такім выпадку іх уклады ніхто ім не верне, і працягваюць панічнае бегства ў наяўныя (з пачатку года ўжо вывелі больш за 2,4 трлн руб.).

А ратаваць няма каму. Федэральны бюджэт з дзірой у 6,5 трлн руб. нават сабе дапамагчы не можа. Дайшло да таго, што Мінфін перастаў раскрываць аператыўныя даныя пра астаткі сродкаў на адзіным рахунку федэральнага бюджэту (дзе акумулююцца «свабодныя астаткі» бюджэту), то-бок усё настолькі дрэнна.

Праблема расійскай эканомікі не ў наяўнасці асобных крызісаў, а ў тым, што яны пачынаюць аб’ядноўвацца паміж сабой. Беспрасветная імгла накрывае эканамічную сістэму РФ. Цалкам. У эканамічнай тэорыі гэта называецца сістэмным эканамічным крызісам.

Аляксей Пластун, «Люстэрка тыдня»