Іран і Пакістан дэпартуюць мільёны афганцаў
- 1.09.2026, 20:18
Ніхто не ведае, што чакае іх у краіне, дзе перамог Талібан.
На працягу дзесяцігоддзяў мільёны афганцаў уцякалі ў Пакістан і Іран у пошуках прытулку або працы. Большасць з іх цяпер вымушаныя вяртацца, і ніхто не ведае, што іх чакае ў краіне, дзе перамог Талібан, піша Бі-бі-сі.
Пажылы мужчына ідзе, абапіраючыся на мыліцы, і хмурыцца, дзеці з шырока раскрытымі вачыма глядзяць навокал. У іх у руках — кураняты, якіх яны забралі са сваіх дамоў падчас вымушанага ад’езду.
«Як жа добра быць у сваёй краіне», — кажа 35‑гадовая Назія праз некалькі хвілін пасля таго, як апынулася на тэрыторыі Афганістана, выехаўшы з Пакістана, дзе яна нарадзілася.
КПП «Торкхам» на пакістанска-афганскай мяжы вядомы як «Нулявая кропка» — гэта месца, дзе адно цяжкае жыццё заканчваецца і пачынаецца другое, не менш цяжкае.
«Я ніколі раней не была ў Афганістане, шмат каму тут нават хлеба не хапае», — уздыхае Назія, накіроўваючыся разам з двума дзецьмі да рэгістрацыйных стоек, упрыгожаных бела‑чорнымі сцягамі талібаў.
Амаль уся яе сям’я — восем сясцёр і іх дзеці — сёлета былі дэпартаваныя ў Афганістан з Пакістана і Ірана.
Яны аказаліся сярод тых афганцаў, каго прымусова вяртаюць на радзіму. Гэты працэс выглядае як найбуйнейшае ў свеце перамяшчэнне людзей паміж краінамі.
На працягу дзесяцігоддзяў мільёны афганцаў уцякалі праз мяжы ў Пакістан і Іран у пошуках прытулку або працы. Колькасць тых, хто пакідае Афганістан, працягвае расці з моманту захопу ўлады талібамі ў жніўні 2021 года.
Большасць з іх цяпер вымушаныя вяртацца, паколькі Афганістан і Пакістан дамовіліся ўзмацніць меры па барацьбе з нелегальнымі мігрантамі. У Назіі і яе сям’і не было неабходных дакументаў, але ААН і праваабарончыя арганізацыі заяўляюць, што з Пакістана высыльваюць у тым ліку і афганцаў, у якіх ёсць усе неабходныя дакументы, што дазваляюць ім пражываць на тэрыторыі Пакістана. Нават улады Пакістана цяпер публічна прызнаюць, што афганцы, якія маюць усе патрэбныя для жыцця ў краіне дакументы, не вызваляюцца ад дэпартацыі, і прыкмет таго, што гэтая дэпартацыя ў бліжэйшы час спыніцца, пакуль няма.
Паводле даных Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН у справах бежанцаў, колькасць людзей, вымушаных вярнуцца ў гэтым годзе з Пакістана і Ірана, ужо дасягнула аднаго мільёна.
«Менш чым за тры гады мы сталі сведкамі вяртання ў Афганістан шасці мільёнаў чалавек, што па колькасці супастаўна з насельніцтвам невялікай краіны», — адзначае Чарлі Гудлэйк, прадстаўнік УВКБ ААН у Афганістане.
«У найноўшай гісторыі мы ніколі не бачылі такога маштабнага перасялення», — кажа ён, стоячы пад пякучым сонцам у намётавым гарадку недалёка ад пакістанска-афганскай мяжы.
Навокал — змрочны краявід з намётаў з брызенту і пластыку, многія з якіх абшарпаныя і парваныя, узведзеныя ААН і іншымі гуманітарнымі арганізацыямі, каб даць прытулак на некалькі начэй людзям, якім няма куды падзецца.
Многія з іх не былі ў Афганістане дзесяцігоддзямі; многія, як Назія, увогуле ніколі тут не былі.
«Я з’ехаў 45 гадоў таму падчас савецкага ўварвання ў Афганістан, і большасць маіх братоў нарадзіліся ў Пакістане», — тлумачыць Сарвар, які прыехаў некалькімі днямі раней разам з сямю братамі і іх сем’ямі — усяго 40 чалавек. Іх маёмасць упакавана і пагружана ў цяжка рухомы пакістанскі грузавік.
«Мы правялі там [у Пакістане] шмат часу, таму, вядома, я быў спустошаны, калі нас выгналі з нашага дому», — кажа ён.
«Але, нягледзячы на ўсю гэтую боль, я таксама шчаслівы, бо нарэшце пазбавіўся пераследу з боку пакістанскай паліцыі», — дадае Сарвар.
Кожная сям’я, з якой сустракаліся журналісты Бі-бі-сі, распавядала пра прадузятае стаўленне і пераслед з боку ўладаў Пакістана.
Урад Пакістана не адказаў на запыт Бі-бі-сі аб каментары, але прадстаўнік міністэрства замежных спраў заявіў на брыфінгу ў Ісламабадзе ў нядзелю, што «ўрад Пакістана прымае неабходныя меры для прадухілення любых выпадкаў пераследу або жорсткага абыходжання з грамадзянамі Афганістана ў Пакістане».
«Калі такія інцыдэнты мелі месца, то гэта былі адзінкавыя выпадкі, і гэтыя дзеянні паліцыі расследуюцца ў поўнай адпаведнасці з законам», — сказаў прадстаўнік ведамства.
І Пакістан, і Іран заяўляюць, што афганцам даўно пара вярнуцца дадому, абвінавачваючы адных у стварэнні пагрозы бяспецы, а іншых — у тым, што яны з’яўляюцца фінансавым цяжарам для краіны.
Колькасць дэпартаваных з Пакістана і колькасць выпадкаў, як мяркуецца, неправамернага выдварэння з краіны грамадзян Афганістана, значна ўзрасла пасля абвастрэння канфлікту паміж Пакістанам і Афганістанам у кастрычніку мінулага года. У лютым праваабаронцы з Human Rights Watch паведамлялі пра «рэйды па дамах [афганцаў], начныя вобшукі і затрыманні без ордэраў».
Улады Ірана летась заявілі, што ў краіне жывуць больш за чатыры мільёны афганцаў, у якіх няма неабходнага дазволу на знаходжанне ў Іране. Масавыя дэпартацыі пачаліся пасля 12‑дзённай вайны з Ізраілем і ЗША ў чэрвені 2025 года.
Цэнтр па правах чалавека ў Іране, штаб‑кватэра якога ў Нью‑Ёрку, абвінаваціў Тэгеран у выкарыстанні напружанай абстаноўкі з‑за канфлікту з Ізраілем, каб «пасеяць падазрэнні ў дачыненні да афганскіх мігрантаў, абвінавачваючы іх у шпіянажы і выстаўляючы іх як патэнцыйных шпіяноў Ізраіля».
Агенцтва ААН у справах бежанцаў працягвае падкрэсліваць, што, згодна з прынцыпамі гуманітарнага права, любое вяртанне бежанцаў павінна быць «добраахвотным, бяспечным і годным».
У Торкхаме нявестка Сарвара, Зарына, наракае на няпэўную будучыню, якая іх чакае: «У нас няма рэсурсаў, каб пачаць бізнэс або зарабляць на жыццё, і ў нас нават няма намёта, у якім можна было б жыць».
Унутры намёта ў лагеры для перасяленцаў амаль няма выратавання ад 41‑градуснай спёкі. Зарына сядзіць побач з іншымі жанчынамі і іх дзецьмі.
Ці хвалююцца яны пра будучыню жанчын і дзяўчат у краіне, дзе талібы фактычна забаранілі жанчынам удзельнічаць у грамадскім жыцці, у тым ліку скасавалі навучанне дзяўчат у сярэдняй школе і ва ўніверсітэтах?
Зарына паварочваецца і робіць шырокі жэст рукой: «Паглядзіце на іх, усе яны — дзяўчынкі. Вядома, я хвалююся».
Некаторыя з тых, хто вярнуўся, не проста непакояцца — яны насамрэч у жаху.
«Я не выхаджу з гэтага дома», — нервова кажа афганец, які раней працаваў у службе бяспекі. Яго з сям’ёй спачатку дэпартавалі з Ірана, а потым з Пакістана. Журналісты сустрэліся з ім далёка ад мяжы, дзе, як ён лічыць, можа адчуваць сябе адносна ў бяспецы.
«Мы ўсе жывём у страху, уключаючы маю жонку і дзяцей, якія таксама баяцца выходзіць на вуліцу», — прызнаецца ён.
Ён не верыць у «амністыю», абвешчаную ўрадам талібаў праз некалькі дзён пасля іх вяртання да ўлады. Талібы сцвярджалі, што былыя ўрадавыя чыноўнікі, супрацоўнікі службаў бяспекі і дзяржаўныя служачыя не будуць падвяргацца пераследу і ім рэкамендуецца вярнуцца да працы.
«Я не давяраю іх амністыі, бо многіх маіх калег забілі», — кажа суразмоўца Бі-бі-сі. Паводле яго слоў, яго выпадак быў зарэгістраваны ў ААН, але яго дэпартавалі да таго, як яго змаглі вывезці ў іншую, больш бяспечную краіну.
Фінансавыя цяжкасці яшчэ больш ускладняюць становішча бежанцаў. Рэзкае скарачэнне дапамогі заходніх краін ва ўсім свеце асабліва востра адчуваецца ў Афганістане, паколькі супраць рэжыму талібаў многія краіны ўвялі санкцыі, звязаныя з тэрарызмам і парушэннямі правоў чалавека.
У нядзелю Пакістан пацвердзіў, што 16 000 афганцаў атрымалі часовую «вызваленне» ад дэпартацыі па гуманітарных меркаваннях. Гэтае рашэнне віталі ў ААН.
Аднак, паводле крыніц Бі-бі-сі, колькасць афганцаў у Пакістане, для якіх вяртанне ў Афганістан звязана з велізарнай рызыкай, можа дасягаць 250 тысяч чалавек. Сярод іх — жанчыны і дзяўчаты, якія ў Афганістане будуць адрэзаныя ад грамадскага жыцця і не змогуць атрымаць адукацыю.
У Кабуле, у вытанчаным будынку, дзе месціцца Міністэрства замежных спраў, кіраўнік ведамства Амір Хан Муттакі стараецца захоўваць стрыманасць.
«Няма сумневу, што нам патрэбная дапамога, — прызнае ён. — Ёсць напружанасць з‑за іх вяртання, але ў доўгатэрміновай перспектыве гэта прынясе карысць і ім, і Афганістану».
У першыя гады пасля прыходу Талібана да ўлады некаторыя з яго міністраў практычна не надавалі ўвагі гуманітарным пытанням. На ўсе пытанні, што датычацца сацыяльных праблем, у іх быў адзін адказ: Аллах дапаможа.
Паводле ацэнак ААН, сёлета ў гуманітарнай дапамозе ў Афганістане тэрмінова маюць патрэбу 21,9 мільёна чалавека — амаль палова насельніцтва краіны. Дзіцячы фонд ААН (ЮНІСЕФ) на мінулым тыдні заявіў, што мільён дзяцей сутыкнуўся з недаяданнем, якое пагражае іх жыццю.
«Ніводная краіна ў свеце не здолела б справіцца з такім крызісам самастойна», — кажа прадстаўнік УВКБ ААН у Афганістане Чарлі Гудлэйк, прызнаючы пры гэтым, што талібы цяпер спрабуюць пэўным чынам дапамагаць тым, хто вяртаецца.
Пры гэтым ён дадае, што «многія абмежаванні і ўказы, уведзеныя талібамі, асабліва ў дачыненні да жанчын і дзяўчат, перашкаджаюць гуманітарным арганізацыям заручыцца міжнароднай падтрымкай», каб аказаць дапамогу насельніцтву Афганістана.
Муттакі паўтарае пазіцыю свайго ўрада: такія пытанні, як адукацыя дзяўчынак, з’яўляюцца «ўнутранымі» і павінны вырашацца самімі афганцамі.
Жорсткія абмежаванні для дзяўчат і жанчын — адна з галоўных праблем, якія перашкаджаюць прызнанню рэжыму талібаў іншымі краінамі. Праз пяць гадоў пасля іх прыходу да ўлады толькі адна краіна — Расія — афіцыйна прызнала іх кіраванне.
Але калі міністра замежных спраў пытаюцца пра гэта, Муттакі аддае перавагу гаварыць пра паглыбленне дыпламатычных і эканамічных сувязяў з такімі суседзямі, як Кітай і Індыя, а таксама з краінамі Цэнтральнай Азіі.
Што да адноснай ізаляцыі Кабула ад заходніх краін, ён пытаецца: «Чога дабіліся тыя, у каго не было з намі адносін на працягу апошніх пяці гадоў?»
І сам адказвае на ўласнае пытанне: «Нічога».
Журналісты чулі гэтае слова — «нічога» — ад кожнай сям’і, з якой сустракаліся ў «Нулявой кропцы», але ў зусім іншым сэнсе. Усе яны рыхтаваліся да найцяжэйшага вяртання дадому і казалі пра тое, што ў іх нічога няма і ім давядзецца пачынаць усё з нуля.