«Дарослага мужчыну немагчыма звабіць з сям’і»

• 15.09.2026, 9:27

Крымінальная гісторыя ў Мінску выклікала рэзананс у сацсетках.

У пятніцу, 11 верасня, Беларусь узрушыла навіна пра 43-гадовую Тацяну Марцішчэнку: зніклую 8-га цяжарную жанчыну знайшлі мёртвай. Па падазрэнні ў забойстве затрымалі яе партнёра і бацьку дзіцяці. Выявілася, што ён быў жанаты — і з-за гэтага яны з Тацянай не раз канфліктавалі, а апошняя сварка скончылася трагедыяй. Як толькі пра гэта стала вядома, у сацсетках пачаліся бурлівыя абмеркаванні таго, што адбылося. І акрамя спачуванняў, смутку і злосці часта можна было сустрэць меркаванне: «А навошта яна ўвогуле сустракалася з жанатым?» Гэтым пытаннем задаваліся і мужчыны, і жанчыны, тым самым падкрэсліваючы ўстаялы стэрэатып: здраджвае мужчына, але вінаватыя ўсе астатнія. Чаму так адбываецца, для «Зеркала» разважае доктар навук Ірына Сідорская.

Ірына Сідорская

Доктар навук у галіне камунікацыі, даследчыца медыя, улады і гендару. Больш за дваццаць гадоў выкладала на факультэце журналістыкі БДУ, дзе ў 2010—2020 гадах узначальвала кафедру тэхналогій камунікацыі і сувязяў з грамадскасцю.

У 2020 годзе адкрыта падтрымала дэмакратычныя пратэсты, пасля чаго звольнілася з універсітэта. Працягвае даследчую і экспертную дзейнасць у Польшчы.

Чаму ў сітуацыі гвалту мы зноў пытаемся, што не так зрабіла жанчына

Навіна пра тое, што зніклая 43-гадовая цяжарная мінчанка Тацяна знойдзена забітай, а меркаваны забойца — бацька яе будучага дзіцяці, на жаль, упісваецца ў статыстыку гвалту ў дачыненні да жанчын. Паводле даных ААН, 60% наўмысна забітых жанчын гінуць ад рук цяперашніх або былых партнёраў ці іншых членаў сям’і. Цяжарнасць не з’яўляецца абаронай: даследаванні паказваюць, што менавіта ў гэты перыяд жанчына можа апынуцца асабліва ўразлівай да партнёрскага гвалту.

Гэта здарэнне ўзрушыла грамадскую думку. Людзі шакаваныя, спачуваюць ахвяры, хочуць ведаць падрабязнасці. Асаблівую ўвагу ў абмеркаваннях прыцягнула тое, што, паводле інфармацыі МУС Беларусі, меркаваны забойца складаўся ў афіцыйных адносінах з іншай жанчынай.

У сувязі з гэтым сярод каментароў з’явіліся разважанні пра тое, навошта загінулая сустракалася з жанатым мужчынам, чаму ўступіла ў такую сувязь, чаго чакала. Пры гэтым у нас няма дакладнай інфармацыі, ці ведала Тацяна, што бацька яе будучага дзіцяці складаецца ў іншых адносінах, як ён сам апісваў ёй сваю сітуацыю і якімі былі іх адносіны.

Але мяне як гендарную даследчыцу цікавіць нават не гэта. Перада мной ізноў і ізноў паўстае пытанне: чаму ў сітуацыі, калі дарослы дзеяздольны чалавек здзейсніў канкрэтныя грамадска асуджальныя і крымінальна каральныя дзеянні, увага публікі так лёгка перамыкаецца на пытанне пра тое, што павінна была зрабіць іншы бок, каб гэтыя дзеянні не адбыліся?

Перад намі далёка не першы выпадак падобнага пераносу адказнасці. Калі жанаты мужчына ўступае ў адносіны з іншай жанчынай, гэта яна «адбіла яго ад сям’і», а жонка аказваецца той, якая «не змагла ўтрымаць». Калі мужчына дапускае харасмент, грамадства задае пытанне, ці не дала жанчына поваду і ці дастаткова ясна абазначыла межы. Пасля згвалтавання абмяркоўваюць адзенне ахвяры, колькасць выпітага алкаголю і чаму ўвогуле яна апынулася побач з гэтым мужчынам. У выпадках хатняга гвалту жанчыну пытаюць, чаму яна не сышла раней, а нярэдка — навошта ўвогуле выбрала такога партнёра. Сітуацыі зусім розныя, але логіка размеркавання адказнасці аднолькавая: яна ўскладаецца на жанчыну.

Мужчыну «адбілі» — а дзе ў гэтай гісторыі ён сам?

Прыкметная сама фраза «адбіць мужчыну ад сям’і». Забраць можна дзіця, якое яшчэ не здольнае прымаць адказныя рашэнні. Можна забраць сабаку, пакінутую на прывязі каля крамы. Але што азначае «адбіць» дарослага дзеяздольнага чалавека, які сам прымае рашэнні — уступаць у адносіны, працягваць іх, хаваць ці не хаваць ад партнёркі, заставацца ў шлюбе або сыходзіць з яго?

І тут узнікае парадокс. Традыцыйная гендарная мадэль надае мужчыне значна большую суб’ектнасць, чым жанчыне. Мужчына лічыцца больш рацыянальным, самастойным, здольным прымаць важныя рашэнні, кіраваць людзьмі, распараджацца грашыма, кіраваць арганізацыяй і дзяржавай. Менавіта гэтымі якасцямі стагоддзямі абгрунтоўвалася пераважнае становішча мужчын амаль ва ўсіх сферах грамадскага жыцця. Але варта перайсці ў сферу партнёрскіх або сэксуальных адносінаў, асабліва калі гаворка заходзіць пра паводзіны, за якія мужчыну давядзецца несці адказнасць, — і яго суб’ектнасць кудысьці знікае.

Не «ён здрадзіў» — «яго адбілі». Не «стаў дамагацца жанчыны» — «яна яго справакавала». Не «парушыў яе межы» — «яна недастаткова ясна дала зразумець, што ёй непрыемна». Не «ужыў гвалт» — «яна яго давяла». Прычынамі мужчынскіх паводзінаў аказваюцца алкаголь, рэўнасць, сексуальнае ўзбуджэнне, абставіны, каханне (!), «мужчынская прырода» і, вядома, сама жанчына. Інакш кажучы, мужчына застаецца актыўным суб’ектам, пакуль гаворка ідзе пра яго права дзейнічаць і прымаць рашэнні, але дзіўным чынам губляе гэтую суб’ектнасць, калі ўзнікае пытанне пра адказнасць за наступствы ўласных дзеянняў.

Адказнасць без улады

З жанчынай адбываецца процілеглае. Яна не можа вырашыць за дарослага мужчыну, ці будзе ён здраджваць жонцы, чапляцца да супрацоўніцы, паважаць яе адмову, кантраляваць уласную агрэсію. Але менавіта жанчыне прыпісваецца здольнасць — і адначасова абавязак — усім гэтым кіраваць. Яна нібыта павінна «правільна» будаваць адносіны, своечасова распазнаваць небяспеку, не даваць поваду, адмовіць выразна, але не груба, захаваць сям’ю, а калі гаворка пра ўласнага мужа — яшчэ і зрабіць так, каб яму не захацелася шукаць адносіны збоку.

Гэта можна назваць адказнасцю без улады. Жанчына не мае магчымасцяў кантраляваць паводзіны іншага дарослага чалавека, але павінна адказваць за тое, што не змагла гэтыя паводзіны прадбачыць, прадухіліць або накіраваць у бяспечнае рэчышча. Прычым гэтая адказнасць падаецца не як дадатковая нагрузка, а як прызнанне асаблівых жаночых здольнасцяў. Усе мы чулі, што мудрая жанчына ўмее кіраваць мужчынам, добрая жонка ведае, як захаваць сям’ю, а «надвор’е ў доме» залежыць ад жанчыны. Гучыць прыгожа і нават кампліментарна, але давайце працягнем гэтую думку: калі менавіта жанчына адказвае за надвор’е ў доме, хто апынецца вінаваты, калі надвор’е сапсуецца?

Асабліва наглядна гэтая мадэль бачная ў сітуацыі мужчынскай здрады, бо адказнасць аднаго чалавека ўдаецца перакласці адразу на двух жанчын. Адна «не ўтрымала», другая «адбіла». Гэтыя жанчыны могуць асуджаць адна адну, канкурыраваць, высвятляць, хто разбурыў сям’ю, але адзіны чалавек, без рашэння якога ніякай здрады ўвогуле не адбылося б, аказваецца пасіўным аб’ектам іх дзеянняў. І тут хочацца задаць простае пытанне: чаму мы патрабуем ад старонняй жанчыны большай адказнасці за захаванне чужога шлюбу, чым ад чалавека, які ў гэтым шлюбе складаецца?

Пры гэтым я не лічу, што сувязь з чалавекам, які складаецца ў шлюбе, этычна нейтральная. Калі жанчына ведае, што мужчына ў манагамных адносінах, можна абмяркоўваць яе маральны выбар. Але абавязальніцтвы перад сваёй партнёркай браў на сябе перш за ўсё сам мужчына. І тым больш ніякае магчымыя парушэнне жанчынай маральных нормаў не робіць яе адказнай за здзейснены ў дачыненні да яе гвалт.

«Я спраўлялася — чаму яна не можа?»

Ёсць яшчэ адзін аспект гэтай праблемы, які я неаднаразова адзначала, калі публічна абмяркоўваліся гісторыі харасменту або хатняга гвалту, і які тут бачыцца важным падсвяціць. Асабліва жорстка і патрабавальна паводзіны пацярпелай жанчыны могуць ацэньваць іншыя жанчыны, прычым старэйшага ўзросту. Для пацярпелых такая рэакцыя асабліва балючая: ад старэйшых жанчын яны чакаюць падтрымкі, разумення, мацярынскай гатоўнасці абараніць. Але замест гэтага чуюць: са мной таксама такое здаралася, і я заўсёды ўмела паставіць мужчыну на месца і нікому не скардзілася; разумная жанчына павінна разумець, як абыходзіцца з мужчынамі; калі правільна сябе паводзіць, нічога падобнага не здарыцца.

Мне падаецца, каб зразумець такую рэакцыю, трэба ўлічваць досвед гэтых жанчын. Многія з іх дзесяцігоддзямі жылі ў асяроддзі, дзе сексуалізаваныя жарты і непажаданыя дотыкі калег, дакучлівая ўвага начальніка або неабходнасць пастаянна пралічваць, ці не будзе звычайная ветлівасць успрынята мужчынам як запрашэнне, лічыліся нармальнай часткай жаночага досведу. Ніхто не тлумачыў ім, што мужчына абавязаны паважаць чужыя межы, а арганізацыя — ствараць умовы, у якіх супрацоўніцы не давядзецца абараняцца ад уласнага начальніка.

Замест гэтага жанчыне прапаноўвалася самастойна навучыцца кіраваць такімі сітуацыямі: аджартавацца, своечасова адысці, не заставацца сам-насам, «не даваць поваду», пры неабходнасці паставіць мужчыну на месца — але так, каб гэта ні для каго не абярнулася негатыўнымі наступствамі. І многія сапраўды навучыліся — больш за тое, здольнасць спраўляцца з падобнымі сітуацыямі магла ўспрымацца як доказ уласнай сталасці, сілы і той самай «жаночай мудрасці».

Таму, калі сёння маладая жанчына кажа: я не хачу вучыцца «правільна» адбівацца ад начальніка, бо начальнік не павінен да мяне чапляцца, — сутыкаюцца не проста дзве ацэнкі канкрэтнай сітуацыі, а дзве розныя нормы. Тое, што адна прызвычаілася ўспрымаць як непрыемную, але непазбежную частку жыцця, якую трэба навучыцца пераадольваць самастойна, другая называе харасментам і патрабуе змяніць самі ўмовы, у якіх такое паводзіны становіцца магчымым. І гэта можа ўспрымацца амаль як прэтэнзія на асаблівыя ўмовы: чаму табе павінна быць лягчэй, чым было мне? Чаму тое, што прынесла мне столькі болю і расчаравання, пра што я не магла адкрыта гаварыць і з чым у выніку навучылася спраўляцца, у цябе становіцца падставай патрабаваць абароны, спагады і змянення правілаў?

У гэтым ёсць падабенства з дзедаўшчынай. Перажытая несправядлівасць аўтаматычна не робіць чалавека салідарным з тымі, хто сутыкаецца з ёй пазней. Часам яна, наадварот, становіцца аргументам на карысць яе захавання: мне было цяжка, але я вытрымала — значыць, і ты павінна. Больш за тое, прызнаць, што сённяшнія жанчыны маюць права патрабаваць іншых правілаў, азначае ў тым ліку па-новаму паглядзець на ўласны досвед і задаць сабе складанае пытанне: магчыма, тое, што я шмат гадоў лічыла доказам сваёй «жаночай мудрасці» і ўмення абыходзіцца з мужчынамі, было дадатковай працай па прадухіленні чужых недапушчальных паводзінаў, якую грамадства чамусьці ўсклала на мяне?

Што яна павінна была зрабіць, каб ён гэтага не зрабіў?

Менавіта таму я думаю, што каментары пра «жанатага мужчыну» пад навіной пра забойства Тацяны з’явіліся невыпадкова. Яны ўзнаўляюць даўно знаёмую мадэль, у якой за ўчынкам мужчыны вельмі хутка адшукваецца паводзіны жанчыны, што нібыта маглі гэты ўчынак прадухіліць. Абставіны і ступень цяжкасці таго, што адбылося, змяняюцца, але само пытанне застаецца практычна нязменным: што павінна была зрабіць жанчына, каб мужчына не зрабіў таго, што зрабіў?

Менавіта тут асабліва прыкметная выбарачнасць мужчынскай суб’ектнасці. Пакуль гаворка ідзе пра права прымаць рашэнні, дзейнічаць, распараджацца рэсурсамі і вызначаць правілы, мужчына застаецца паўнавартасным суб’ектам. Але як толькі ўзнікае пытанне пра адказнасць за наступствы ўласных учынкаў, з’яўляюцца тлумачэнні, якія гэтую суб’ектнасць размываюць: ён «не ўстаяў», «быў у стане афекту», яго «адбілі», «справакавалі»… Інакш кажучы, ад суб’ектнасці цалкам не адмаўляюцца — толькі ад той яе часткі, якая прадугледжвае адказнасць.

Мы не ведаем, ці была Тацяна ў курсе таго, што яе партнёр складаецца ў іншых адносінах, як не ведаем і многіх іншых абставінаў іх сувязі. Але нават калі дапусціць версію, найбольш зручную для тых, хто сёння яе асуджае: яна ўсё ведала, свядома ўступіла ў адносіны з жанатым мужчынам і хацела, каб ён сышоў з сям’і. Тады мы можам абмяркоўваць яе маральны выбар, з ім не пагаджацца і яго крытыкаваць. Але гэты выбар не прымушаў мужчыну ўступаць з ёй у адносіны, працягваць іх і тым больш здзяйсняць злачынства.

Дарослага мужчыну немагчыма «адбіць ад сям’і» так, як можна за руку адвесці дзіця. Ён можа сысці або застацца, здрадзіць або захаваць вернасць, сказаць праўду або зманіць, скончыць адны адносіны і пачаць іншыя. І за кожнае з гэтых рашэнняў адказвае ён сам.

Таму, калі пасля забойства жанчыны мы зноў пытаем, што яна зрабіла няправільна, варта змяніць напрамак пытання. Не што яна павінна была зрабіць, каб ён гэтага не зрабіў, а чаму мы па-ранейшаму шукаем у яе паводзінах тлумачэнне ўчынку дарослага мужчыны?