Чаму беларусам не варта гуляць у «лічбавыя гульні» Лукашэнкі

• Максім Плешка
• 16.09.2026, 15:29

З шулерамі нельга сядаць за адзін стол.

Беларускі рэжым усё больш актыўна выкарыстоўвае грамадзянскі ўдзел для ўласнай легітымацыі. Апытанні, публічныя абмеркаванні, збор прапаноў, экспертныя дыялогі, лічбавыя платформы — усё гэта часткі адной сістэмы: улада стварае кантраляваныя каналы, праз якія грамадству прапануюць гаварыць з дзяржавай.

Прычына простая: рэжым Лукашэнкі шукае новыя спосабы дэманстраваць грамадскую падтрымку і ствараць карцінку ўдзелу там, дзе рэальнага палітычнага ўплыву грамадзян няма.

Найбольш паказальны прыклад гэтай тэндэнцыі — «Народная пяцігодка» і лічбавая платформа «Меркаванне.бел». Запушчаны як інструмент збору прапаноў да стратэгіі развіцця краіны, сёння гэты механізм працягвае працаваць і атрымлівае новыя тэмы і фарматы — ад рэгіянальных апытанняў да ініцыятыў пад эгідай «Года беларускай жанчыны».

Менавіта так рэжым і спрабуе пазіцыянаваць гэты механізм — як лічбавы інструмент прамой дэмакратыі.

Падобную тэхналогію я ўжо бачыў ва Украіне. І нават удзельнічаў у ёй знутры.

Украінскі ўрок

Для мяне гэта не тэарэтычная гісторыя.

У 2018 годзе тэлеканал «112 Украіна» запусціў палітычнае рэаліці-шоў «Кандыдат». Удзельнікам абяцалі адкрыты конкурс для маладых палітыкаў, а пераможцу — праходнае месца ў спісе ў Вярхоўную Раду.

Праект падаваўся як новы, адкрыты і нават патрыятычны. Сіне-жоўтая айдэнтыка, ніякай відавочнай прывязкі да канкрэтнай палітычнай сілы. На гэты маркер звярнулі ўвагу і праўкраінскія актывісты.

Я вырашыў зайсці ўнутр: прайсці адбор, убачыць механізм знутры, а потым паказаць, што насамрэч стаіць за тэлевізійнай карцінкай.

Але вельмі хутка высветлілася, што карцінка і ёсць галоўны прадукт.

Здымкі ўсяго шоу правялі за адзін дзень. Адзін з вядучых, перад якімі ўдзельнікі мусілі выступаць, нечакана аказаўся скандальны Нестар Шуфрыч — народны дэпутат і публічны палітык з прарасійскім следам.

Выступленні ўдзельнікаў мантаваліся ў адпаведнасці са сцэнаром, частка пазіцый проста знікала падчас мантажу. Тое, што падавалася як адкрытая палітычная канкурэнцыя, на практыцы аказалася тэлевізійнай пастаноўкай.

Я думаў, што даследую механізм. Насамрэч механізм выкарыстаў мяне і сотню іншых украінцаў для стварэння патрэбнай яму карцінкі.

Пазней я спрабаваў публічна растлумачыць, што адбывалася за кулісамі. Але тэлевізійная карцінка ўжо жыла сваім жыццём. А сам факт майго ўдзелу пазней выкарысталі супраць мяне палітычныя апаненты.

Я шкадую пра гэты ўдзел. Гэта была памылка.

Але гэта быў і ўрок на ўсё жыццё: з шулерамі нельга сядаць за адзін стол, нават калі ты сядаеш туды, каб паглядзець, дзе ў іх краплёныя карты.

Беларускі маштаб

У Беларусі гэтая тэхналогія атрымала значна большы маштаб. Яе ўжо не трэба хаваць у фармаце тэлевізійнага шоу. Яе ўбудоўваюць у саму камунікацыю дзяржавы з грамадствам.

І тут гаворка ўжо не пра асобнае апытанне або кампанію. Фарміруецца пастаянная інфраструктура, якая прапануе грамадзяніну ўдзельнічаць у жыцці дзяржавы, але не дае яму магчымасці вызначаць правілы гэтага ўдзелу.

Гэта асабліва паказальна на фоне таго, што незалежная грамадзянская прастора ў Беларусі застаецца жорстка абмежаванай. ААН і ў 2026 годзе працягвае фіксаваць палітычна матываваныя пераследаванні, абмежаванні свабоды аб’яднанняў і іншыя парушэнні грамадзянскіх правоў.

Рэжым прапануе грамадзяніну ўдзел там, дзе не прапануе яму рэальнага палітычнага выбару.

У гэтым і ёсць галоўная пастка. Шчыры ўдзел грамадзяніна можа стаць часткай карцінкі пра «народнаўладзе» і «дыялог улады з грамадствам» — і працаваць на легітымацыю сістэмы, на якую ён не мае рэальнага ўплыву.

Таму перад тым, як націснуць кнопку «прыняць удзел», варта задаць простае пытанне: хто ў гэтай гульні вызначае правілы — і каму ў выніку служыць мой удзел?

Максім Плешка, палітолаг, кандыдат філасофскіх навук, спецыяльна для Charter97.org