Пуцін усё глыбей залазіць у кішэні расіян

• Пётр Алешчук
• 26.09.2026, 15:37

Расійская эканоміка паступова ўваходзіць у даволі прадказальную фазу.

Вайна працягваецца, ваенныя выдаткі растуць, бюджэтны дэфіцыт павялічваецца, а значыць (дзяржаве зноў патрэбныя грошы https://charter97.org/ru/news/2026/9/25/699682/). І прычым патрэбныя не калі-небудзь потым, а ўжо цяпер. І паколькі старых крыніц фінансавання становіцца недастаткова, расійскія ўлады рыхтуюць чарговае павышэнне падатковай нагрузкі.

Сама па сабе гэтая гісторыя ўжо не выглядае нечым нечаканым. Апошнія гады Масква паслядоўна павялічвае аб’ём сродкаў, што забіраюцца з эканомікі на карысць дзяржавы. Спачатку асноўны ўпор рабіўся на сыравінныя даходы, потым з’явіліся дадатковыя зборы з бізнесу і падаткі на звышпрыбытак, цяпер чарга ўсё больш прыкметна даходзіць да прыватных даходаў, банкаўскіх укладаў і спажывання. Іншымі словамі, вайна ўсё выразней аплачваецца не толькі нафтагазавымі карпарацыямі, але і звычайнымі расіянамі.

Прычына даволі простая. Расійскі федэральны бюджэт сутыкаецца з дэфіцытам, які аказаўся істотна вышэйшы за першапачатковыя чаканні. Калі першапачаткова ўлады разлічвалі ўтрымаць яго прыблізна на ўзроўні 3,7 трлн рублёў, то цяпер ідзе гаворка ўжо прыкладна пра 6,9 трлн. То-бок бюджэтная дзірка фактычна павялічылася амаль у два разы. І закрываць яе даводзіцца ва ўмовах, калі ваенныя выдаткі застаюцца галоўным прыярытэтам дзяржавы.

Маштаб гэтых выдаткаў наогул заслугоўвае асобнай увагі. Паводле наяўных ацэнак, толькі за першую палову года Расія выдаткавала на ваенныя патрэбы каля 10,7 трлн рублёў. Гэта прыкладна на траціну больш, чым за аналагічны перыяд папярэдняга года. На ваенныя артыкулы прыпадае ўжо велізарная частка ўсіх федэральных выдаткаў, і менавіта гэта паступова змяняе саму структуру расійскай эканомікі.

Праблема ў тым, што падобная мадэль патрабуе пастаяннага прытоку новых грошай. Ваенныя выдаткі нельга проста замарозіць на нейкім узроўні і лічыць задачу вырашанай, бо вайна пастаянна стварае новыя патрэбы. Напрыклад, вытворчасць узбраенняў, выплаты вайскоўцам, кампенсацыі, ўтрыманне арміі, аднаўленне тэхнікі, закупкі камплектуючых. Усё гэта патрабуе грошай. Зноў і зноў. Таму дзяржава вымушаная пастаянна шукаць новыя крыніцы даходаў.

Цяпер адной з такіх крыніц мусяць стаць так званыя «пасыўныя даходы» грамадзян. Ідецца пра працэнты па банкаўскіх дэпазітах, дывідэндах, даходах ад аперацый з каштоўнымі паперамі і некаторых іншых відах прыватных даходаў. Калі цяпер яны абкладаюцца па стаўках 13–15%, то новая схема прадугледжвае магчымасць ужывання прагрэсіўнай шкалы аж да 22%. Паводле ацэнак расійскіх улад, такія змены могуць непасрэдна закрануць каля чатырох мільёнаў чалавек.

Гэта даволі паказальны момант. Яшчэ адносна нядаўна расійская прапаганда любіла апавядаць, што вайна нібыта амаль не закранае жыццё большасці насельніцтва. Цяпер гэта дыстанцыя паступова знікае. Чалавек можа не быць звязаным з арміяй, не працаваць на абаронным прадпрыемстве і наогул старацца максімальна не заўважаць тое, што адбываецца, але дзяржава ўсё адно прыходзіць да яго праз падаткі, цэны і банкаўскі рахунак.

Пры гэтым для ўдзельнікаў вайны прадугледжаныя падатковыя паслабленні. Атрымліваецца даволі зразумелая канструкцыя. Дзяржава заахвочвае тых, хто непасрэдна ўдзельнічае ў вайне, і адначасова пашырае падатковую нагрузку на тых, хто працягвае жыць звычайным грамадзянскім жыццём. Гэта не проста фіскальная мера. Гэта яшчэ і пэўная сацыяльная мадэль, у якой удзел у вайне паступова становіцца асобным прывілеяваным статусам.

Хочаш стаць «ВІП-грамадзянінам»? Ідзі на вайну. Вайна ўсё спіша. Усё вырашыць. Ад усяго вызваліць. Вось такая яна цудоўная, гэта вайна.

Наступны накірунак — гэта буйны сыравінны бізнес. Для вытворцаў каляровых металаў і ўгнаенняў абмяркоўваецца падатак на звышпрыбытак у памеры 30%, для залатаздабыўных кампаній ужо 20%. Дзяржава зыходзіць з даволі простай логікі: калі нейкая галіна яшчэ здольная зарабляць значныя грошы, частку гэтых сродкаў неабходна забраць у бюджэт.

Усё гэта добра паказвае, што рэзерв простых рашэнняў паступова заканчваецца. Калі дзяржава можа закрываць свае выдаткі нафтавымі даходамі, яно стараецца не чапаць насельніцтва надта моцна. Калі гэтых даходаў ужо недастаткова, пачынаецца пошук грошай у іншых месцах. І чым даўжэй цягнецца вайна, тым шырэй становіцца спіс тых, хто мусіць яе аплачваць.

Расійскае кіраўніцтва тлумачыць новыя меры неабходнасцю падтрымліваць фінансавую ўстойлівасць. Але тут узнікае відавочны парадокс. Калі для захавання ўстойлівасці штогод патрабуецца ўсё больш новых падаткаў, значыць, сама гэтая ўстойлівасць становіцца ўсё больш умоўнай.

Асабліва паказальна, што падобныя рашэнні прымаюцца на фоне пагаршэння агульных эканамічных умоў. Чым больш грошай дзяржава забірае ў бізнесу і насельніцтва, тым менш застаецца на інвестыцыі, развіццё, мадэрнізацыю і спажыванне. У кароткатэрміновай перспектыве бюджэт сапраўды атрымлівае дадатковыя паступленні. Але ў доўгатэрміновай перспектыве гэта азначае аслабленне тых самых крыніц, з якіх потым зноў давядзецца збіраць падаткі.

Атрымліваецца свайго роду замкнёны круг. Вайна патрабуе павелічэння выдаткаў. Для пакрыцця гэтых выдаткаў павышаюцца падаткі. Павышэнне падаткаў скарачае магчымасці эканомікі для росту. Больш слабкі рост азначае, што дзяржаве становіцца яшчэ складаней фінансаваць ранейшы ўзровень выдаткаў без чарговага павелічэння фіскальнага ціску.

Менавіта таму цяперашняе павышэнне падаткаў варта разглядаць не як асобнае тэхнічнае рашэнне расійскага ўрада. Гэта частка значна больш шырокай трансфармацыі. Расійская эканоміка ўсё прыкметней перабудоўваецца пад патрэбы вайны, а грамадзянская частка эканомікі паступова вымушаная абслугоўваць гэты прыярытэт.

У пэўны момант гэта пачынае змяняць сам грамадскі дагавор унутры краіны. Раней Крэмль мог прапаноўваць насельніцтву простую формулу. Маўляў, вы не ўмешваецеся ў палітыку, а дзяржава забяспечвае адносную стабільнасць і рост даходаў. Цяпер формула паступова становіцца іншай. Вы не ўмешваецеся ў палітыку, але пры гэтым усё больш плаціце за рашэнні, на якія ніяк не ўплываеце.

І, судзячы па цяперашняй дынаміцы, гэты працэс наўрад ці спыніцца на адным падатковым пакеце. Калі ваенныя выдаткі застануцца на цяперашнім узроўні або працягнуць расці, расійскай дзяржаве зноў спатрэбяцца дадатковыя грошы. А значыць, будуць з’яўляцца новыя зборы, новыя абмежаванні, новыя формы адабрання даходаў.

Таму галоўная выснова тут даволі простая. Чым даўжэй цягнецца вайна, тым складаней расійскім уладам захоўваць ілюзію, нібыта яе кошт існуе дзесьці асобна ад паўсядзённага жыцця. Вайна паступова прыходзіць у заробкі, дэпазіты, карпаратыўныя прыбыткі, пакупкі і падатковыя дэкларацыі. І кожны новы бюджэтны цыкл робіць гэту сувязь усё больш відавочнай.

Пётр Алешчук, дактар палітычных навук, прафесар КНУ імя Тараса Шаўчэнкі, спецыяльна для сайта Charter97.org