Тысячы лідараў: хто зменіць уладу ў Беларусі

• 28.09.2026, 10:56

Лукашэнка можа быць зрынуты ў любы момант.

Прэзентацыя кнігі вядомага амерыканскага гісторыка Юрыя Фельштынскага «Беларусь Наталлі Радзінай» адбылася ў Вроцлаве 24 верасня. На сустрэчу ў офіс «Суполкі беларусаў Вроцлава» прыйшлі былыя палітвязні, вядомыя спартсмены, актывісты і блогеры. Прэзентацыя кнігі ператварылася ў ажыўленую дыскусію, што праходзіла ў цёплай і сяброўскай атмасферы.

Асаблівымі гасцямі сталі галоўная рэдактарка сайта Charter97.org Наталля Радзіна, чэмпіёнка свету і Еўропы па плаванні, прызёрка Алімпійскіх гульняў Аляксандра Герасіменя і каардынатар грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Яўген Афнагель, які быў вядоўцам сустрэчы. Апазіцыйны палітык распавёў, як сам прачытаў кнігу:

«Тут прысутнічаюць былыя палітвязні, і я ўспомніў, як мы, знаходзячыся за кратамі, неаднаразова ў вузкім коле абмяркоўвалі падзеі 2020 года, памылкі і дасягненні. Часта казалі пра тое, як важна, каб усё гэта засталося ў гісторыі. Калі мяне вывезлі ў Літву, я даведаўся пра кнігу «Беларусь Наталлі Радзінай», якая і стала спробай такога аналізу. Адзін з былых палітвязняў, з якім мы раней гэта абмяркоўвалі, спытаў, ці варта яе чытаць. Я адказаў: «Не чытаў, але рэкамендую». Хто памятае гісторыю з пераследам Пастэрнака ў СССР, той зразумее жарт.

Я сам неўзабаве прачытаў кнігу, яна стала першай пасля вызвалення, і пасля гэтага яшчэ больш рэкамендую яе ўсім, хто не проста цікавіцца найноўшай гісторыяй Беларусі, але і хоча гэтую гісторыю ствараць».

«Адчувала, што побач свае людзі, што за намі праўда»

Яўген Афнагель распавёў пра гісторыю напісання кнігі, а таксама пра яе аўтара — вядомага гісторыка Юрыя Фельштынскага. Таксама ён узгадаў, як упершыню ўбачыў галоўную гераіню кнігі — Наталлю Радзіну — на «Маршы Свабоды» ў Мінску ў 1999 годзе. «Потым ты таксама неаднаразова была ў самай гушчы падзей, у самых «гарачых» кропках. Памятаеш, якія былі адчуванні?» — спытаў ён.

«Я пачала хадзіць на акцыі апазіцыі ў 1997 годзе, — распавяла Наталля Радзіна. — Адчувала тое самае, што адчувалі тыя, хто ўпершыню выйшаў на іх у 2020-м. Адчувала, што побач свае людзі, што за намі праўда, што з намі Бог, і мы абсалютна шчаслівыя, таму што мы выйшлі і можам сказаць «не» гэтай ганебнай уладзе.

Тое самае адчувала і я. Ты казаў, што хочаш спытаць, кім я сябе больш адчуваю — журналісткай ці рэвалюцыянеркай. Я марыла стаць журналісткай з дзяцінства, у 1996 годзе паступіла на факультэт журналістыкі БДУ, пачала працаваць з 18 гадоў у незалежных выданнях. Першыя былі газеты «Свабода», «Имя», «Наша свабода». Я была шчаслівая, бачачы сапраўды незалежную журналістыку, сапраўды незалежныя медыя. Мне пашчасціла працаваць з такімі легендамі, як Павел Жук, Язэп Серадзіч, Пётр Марцаў. У гэтых людзей я вучылася.

Маім першым непасрэдным начальнікам стаў Алег Бебенін, які пазней стварыў «Хартыю’97», а ўжо ў 2010 годзе быў забіты напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў. Так атрымалася, што ты не можаш быць журналістам, не ўдзельнічаючы ў акцыях пратэсту, калі твая краіна ператвараецца ў дыктатуру. Я хадзіла на ўсе акцыі пратэсту, што тады праводзіліся. Гэта быў і легендарны «Марш свабоды», і такія штогадовыя акцыі, як «Чарнобыльскі шлях», «Дзень Волі», і «Дзяды», калі мы ішлі ў Курапаты — месца расстрэлаў ахвяр сталінскіх рэпрэсій, а таксама акцыі, якія арганізоўвала грамадзянская ініцыятыва «Хартыя’97», а пазней — «Еўрапейская Беларусь», іншыя палітычныя структуры. Часам мяне збівалі амапаўцы, часам затрымлівалі. Найбольш сур’ёзныя рэпрэсіі пачаліся ў 2010 годзе.

Заўсёды было разуменне, што трэба змагацца, калі хочаш, каб твой дом, твая Беларусь была вольнай нармальнай краінай».

«Пакаленне «Хартыі’97»

Яўген Афнагель узгадаў, як размаўляў з Наталляй Радзінай, калі «Хартыю» ўзламалі ў 2012 годзе, калі сайт быў заблакіраваны рэжымам Лукашэнкі ў 2018-м. Па яго словах, тады здавалася, што гаворка ідзе пра блізкага ёй чалавека, а не пра сайт.

«Так і было, — сказала галоўная рэдактарка сайта Charter97.org. — Гэта быў каласальны стрэс, калі нешта адбывалася з сайтам.

Асабліва цяжка гэта было ў 2018 годзе, калі нас першымі з беларускіх незалежных сайтаў заблакіравалі на тэрыторыі краіны. Было адчуванне, што забіваюць маё дзіця, якому я прысвяціла ўсё жыццё. Гэта насамрэч было вельмі балюча. Але я адразу зразумела, што трэба рабіць усё магчымае, пратэставаць супраць гэтага. Патрэбны быў максімальны рэзананс. Тады я казала ўсім незалежным СМІ, што калі яны не будуць салідарныя з «Хартыяй», то стануць наступнымі. Частка журналістаў нас падтрымала, за што я ім вельмі ўдзячная. Частка — не, яны вырашылі, што калі застануцца ўбаку, то іх «пранясе». У 2020-м годзе нікога не «пранесла». Заблакіравалі ўсіх».

Яўген Афнагель адзначыў, што «Хартыя», нягледзячы на блакіроўку, і тады, і цяпер — самы папулярны беларускі сайт, і папрасіў падзяліцца сакрэтам поспеху.

«Мы заўсёды казалі праўду, — падкрэсліла Наталля Радзіна. — Не пасля 2020 года, а адразу, пачынаючы з 90-х гадоў. Мы ніколі не змянялі сваёй пазіцыі, застаючыся прынцыповымі праціўнікамі рэжыму. І мы заўсёды верылі і верым, што Беларусь стане вольнай. У гэтым наша місія — даваць беларусам надзею».

Каардынатар «Еўрапейскай Беларусі» распавёў пра размову з адным з удзельнікаў супраціву, які назваў беларусаў, што выходзілі на пратэсты апошнія 25 гадоў, «пакаленнем «Хартыі» — сайта, які не проста пісаў пра змаганне за свабоду, але і аб’ядноўваў людзей, якім неабыякая будучыня краіны. «У чым наша місія, як пакалення?» — спытаў ён.

«Я разумела заўсёды, што наша мэта — вызваліць Беларусь, — сказала Наталля Радзіна. — Упэўненая, у нас яшчэ застануцца час і сілы на тое, каб адбудоўваць дэмакратычную краіну, якая стане часткай Еўропы, будзе з павагай ставіцца да сваіх грамадзян».

«Насамрэч, гэта цікавае пытанне, — дадала Аляксандра Герасіменя. — Глядзіце, многія беларусы вымушаныя былі з’ехаць. Многія хочуць вярнуцца. Але мы жывём у розных краінах, атрымліваем досвед, у тым ліку і прафесійны, глядзім, як жывуць іншыя. Чаму б не падумаць пра тое, як мы можам выкарыстаць гэты досвед у Беларусі. Мы цяпер у ЕС, тут іншыя правілы, іншыя парадкі, іншая культура, гэта прыкметна нават калі стаіш у чарзе. Я год жыла ва Украіне і там таксама знайшла тое, што можа спатрэбіцца ў Беларусі. Так, пакуль што гэта мары, але…»

«Чаму б і не? — сказала Наталля Радзіна. — Мы вернемся іншымі людзьмі — мы якраз пра гэта гаварылі перад сустрэчай з маладымі хлопцамі, былымі палітвязнямі. Той досвед, тыя веды, якія мы атрымліваем тут, вельмі спатрэбяцца ў новай Беларусі. Нам спатрэбіцца ўсё самае лепшае.

Нам трэба будзе вярнуць Беларусь у Еўропу і зрабіць гэты працэс незваротным, каб краіна зноў не трапіла ў залежнасць ад Расіі. Сёння вельмі важна тлумачыць Еўропе, наколькі ёй патрэбная Беларусь, і ў кнізе Юрыя Фельштынскага якраз гаворыцца пра тое, што наша краіна — ключ да бяспекі ўсяго кантынента.

Вы не можаце гаварыць пра бяспечную дэмакратычную аб’яднаную Еўропу, калі ў ёй не будзе Беларусі. Калі гэты плацдарм застанецца ў руках Расіі, то яна працягне пагражаць ракетнымі, дронавымі ўдарамі, ядзернай зброяй, уварваннем.

Калісьці Збігнеў Бжэзінскі напісаў кнігу «Вялікая шахматная дошка», у якой патлумачыў, наколькі Украіна важная для еўрапейскай бяспекі. У мяне быў шанец пагаварыць з ім, мы сустрэліся ў Браціславе на міжнароднай канферэнцыі Globsec у 2013 годзе. Я тады яму сказала, што прачытала кнігу, і вельмі шкада, што там так мала ўвагі надаецца Беларусі. Я спытала: «Вы разумееце, наколькі важная гэта тэрыторыя?» Ён сказаў: «Цяпер разумею».

«Галоўнае — заставацца людзьмі»

На сустрэчы гаварылі не толькі пра палітыку, гучала шмат больш асабістых пытанняў. Наталля Радзіна распавяла пра тое, як яе жыццё звязана з Вроцлавам і яго ваколіцамі:

«Ад нараджэння ў 1979 годзе і да 1986-га я жыла зусім недалёка адсюль, у Легніцы. Мой бацька быў вайскоўцам. Я добра памятаю той час, мы сябравалі з палякамі, і калі я разам з маім бацькам прыехала туды праз 30 гадоў, мы знайшлі сем’і, з якімі раней камунікавалі.

Бацька, дарэчы, быў вельмі шчаслівы, што яму, як вайскоўцу, не давялося ўдзельнічаць у падаўленні пратэстаў у Польшчы ў часы «Салідарнасці». Савецкая армія ў гэтым не была задзейнічаная».

Аляксандра Герасіменя распавяла, як яны з Наталляй Радзінай пазнаёміліся і сталі блізкімі сяброўкамі.

«Праўда, я дасюль не магу зацягнуць яе ў басейн, — сказала алімпійская чэмпіёнка па плаванні, выклікаўшы сяброўскі смех прысутных. — Але мы былі знаёмыя даўно. Наталля мне тэлефанавала, брала інтэрв’ю.

У 2022 годзе я жыла ва Украіне, прыехаўшы з Вільні. Пачалася вайна, быў жудасны час. Я там была са сваёй сям’ёй. Першыя содні былі самыя-самыя доўгія. Я не ведала, што рабіць. А дзесьці за тыдзень да пачатку вайны мы сустрэліся з Наталляй у Варшаве. Я там была па сваіх справах. Мы пагаварылі пра жыццё, пра пратэсты, пра мэты. Пасля гэтага я вярнулася ва Украіну. Наталля ўвесь час мне казала, што будзе вайна, што трэба забіраць сям’ю і ехаць у Польшчу. Я ўсё час адмаўлялася, але ўрэшце зразумела, што трэба з’язджаць — у першую чаргу з-за дзяцей.

Наталля была першай, хто мне напісаў, калі пачалася вайна. Яна прапанавала ехаць у Польшчу, і я, сабраўшы ўсе свае рэчы, паехала. У Варшаве Наталля была першай, каго я сустрэла. Яна тады дапамагла размясціцца, зняла кватэру, прынесла сумкі з прадуктамі. Мы тады былі проста ў шоку. І я вельмі ўдзячная Наталлі за гэтую сустрэчу. Пасля гэтага мы пачалі часта сустракацца, размаўляць. Зразумелі, што ў нас аднолькавыя каштоўнасці. І нягледзячы на тое, што я са спорту, а яна з журналістыкі, галоўнае ж — заставацца людзьмі. У нас аднолькавыя погляды і мэты. Мы ведаем, што вернемся ў Беларусь, я не ведаю калі, але мы робім усё, што ад нас залежыць для гэтага».

Знаходзіць для сябе нешта новае, складанае, цікавае

Размова закранула і жыццё ў эміграцыі, ягоныя складанасці, праблемы і выклікі. Аляксандра Герасіменя дала простую параду, як прымусіць сябе рухацца наперад, сказаўшы, што «лепшыя лекі ад дэпрэсіі — трэнажорная зала». Тады ў яе спыталі, як прымусіць сябе заняцца спортам або — калі глядзець шырэй — проста чымсьці новым.

«Проста прыйсці і паспрабаваць, — адказала Аляксандра Герасіменя. — Я размаўляла з многімі людзьмі, у тым ліку — і са спартсменамі. Мне казалі: «Я проста не хачу нічога рабіць». Але трэба пачаць. Ты прыходзіш і пачынаеш нешта рабіць, а потым проста не можаш спыніцца. Зразумела, што бывае цяжка, праблемы, з кімсьці пасварыўся, розныя думкі ў галаве. Трэба пераключыцца.

Я не ведаю, што такое дэпрэсія, таму што ў мяне проста няма на гэта часу. У мяне заўсёды ёсць новыя задачы. Большую частку майго жыцця займае праца, але я яе сапраўды вельмі люблю. Бывае, што я стамляюся, але калі я прыходжу на працу, то забываюся пра ўсё і выхаджу адтуль новым чалавекам. Я разумею, што гэта адбываецца з-за абмену энергіяй з людзьмі, з якімі я працую. Нельга працаваць і не адчуваць гэтай ніткі, якая звязвае нас. Нам проста трэба падтрымліваць адзін аднаго — не абавязкова фінансава, проста добрым словам».

«Каб не ўпадаць у дэпрэсію, трэба чымсьці займацца, — дадаў адзін з удзельнікаў сустрэчы, чэмпіён свету па самба Сцяпан Попаў. — Знаходзіць для сябе нешта новае, складанае, цікавае. Я знайшоў для сябе джыу-джытсу, раней самба займаўся. Цяпер, праз два гады, зноў пачаў ездзіць на спаборніцтвы. Там шмат матэрыялу, у якім трэба разабрацца, якім трэба авалодаць. Працуюць і мозг, і цела, хіба што спаць больш хочацца, таму што шмат трэніруешся. Але дакладна няма ніякай дэпрэсіі. Трэба займацца прафесійнай дзейнасцю, расці, не забываць пра Беларусь. Той досвед, які я атрымліваю тут, можна прымяніць і там. Я адкрываю спартзал, думаю над тым, як стварыць сетку спартзалаў, гляджу, як гэта робяць палякі».

«Старасць — гэта не тое, якія лічбы ў цябе ў пашпарце, — сказала Аляксандра Герасіменя. — Яна надыходзіць тады, калі ты лічыш, што больш нічога не можаш, што ты стаміўся. Галоўнае — гэта вучыцца чамусьці новаму. Плаваць, іграць на гітары, пайсці танчыць, нешта яшчэ. Пакуль ты вучышся, твой мозг развіваецца».

Не трэба чакаць лідараў і ствараць куміраў

Размова вярнулася да падзей 2020 года, прычын паразы рэвалюцыі, а таксама да таго, што зараз адбываецца і ў самой Беларусі, і ў дыяспары.

«Для мяне сітуацыя не новая, нешта падобнае, хоць і не ў такіх маштабах, здаралася і раней, — сказаў Яўген Афнагель. — Адны людзі рыхтавалі пратэсты, выходзілі на вуліцы, ішлі ў турмы, а іншыя гэтым карысталіся.

Я памятаю лета 2020 года, працу знутры. Мы сустракаліся, размаўлялі з прадстаўнікамі штаба Святланы Ціханоўскай. Гаварылі пра прапісныя ісціны — як браць уладу, калі абсалютная большасць насельніцтва краіны выступае супраць дыктатара. Тут не трэба нічога прыдумляць: выхад на вуліцы, нацыянальная забастоўка, пратэст кожны дзень у цэнтры сталіцы. Не па нядзелях, а кожны дзень. Звярніце ўвагу, што многія людзі гэта разумелі: нягледзячы на тое, што штаб казаў толькі пра пратэсты па выхадных, штодзённыя акцыі на плошчы Незалежнасці ў Мінску збіралі па 20–30 тысяч чалавек. Тое самае з дваравымі чатамі, якія з’явіліся пасля «флэшмобу салідарнасці», калі людзі па вечарах адкрывалі вокны, стукалі ў каструлі і ўключалі музыку».

«Я нядаўна глядзела інтэрв’ю Франака Вячоркі. Ён казаў, што ў пачатку 2020 года наогул не ведаў, што будзе рэвалюцыя, — дадала Наталля Радзіна. — Казаў, што не верыў у гэта, не рыхтаваўся. А мы ведалі і казалі пра гэта. І я казала, і Яўген казаў».

«Зараз трэба думаць пра тое, што мы можам рабіць разам. Мяне вельмі засмучала, калі ў 2020 годзе апазіцыю штучна, як я лічу, падзялілі на «старую» і «новую». Людзей, якія мелі велізарны досвед, у тым ліку ў арганізацыі акцый пратэсту, адсунуўшы ад спраў. Усім кіравалі так званыя «новыя апазіцыянеры», якія казалі: «мы ўсё ведаем без вас», «мы самі пераможам», яны ўжо дзялілі партфелі – хто чым будзе кіраваць, хто — Нацбанкам, хто — міністэрствам, хто будзе прэм’ерам. Гэта было проста смешна.

І, вядома, для мяне было дзіўна, што лідарам апазіцыі абвясцілі Паўла Латушку, якога я ведала яшчэ прэс-сакратаром МЗС, калі была журналісткай і прыходзіла на прэс-канферэнцыі ў 1997–98 гадах. Тады ён стаяў з паперкай і зачытваў афіцыйную пазіцыю Міністэрства замежных спраў. Гэта было ўжо пасля перавароту 1996 года, калі Лукашэнка захапіў уладу і стаў дыктатарам. Потым гэты чалавек 23 гады лізаў боты гэтаму дыктатару. Калі ён зараз кажа «я лідар апазіцыі, я заўсёды быў за дэмакратыю», я яму не веру.

І такіх людзей пры офісе Ціханоўскай шмат. Успомніце падпалкоўніка ГУБАЗіКа Аляксандра Азарава, які быў у так званым аб’яднаным кабінеце нейкім «міністрам па аднаўленні правапарадку». Гэта страшна, як такія людзі могуць быць лідарамі? Чым скончыўся план «Перамога», колькі беларусаў трапілі за краты з-за яго? Нельга, каб усім рухам кіравалі людзі, якія будавалі дыктатуру.

Святлана Ціханоўская — таксама цалкам некампетэнтны чалавек і не можа кіраваць усёй апазіцыяй. Насамрэч трэба было аб’ядноўваць людзей, якія маюць веды і досвед. Нельга было дзяліць беларусаў, а трэба было разам вырашаць, што рабіць. У гэтай кнізе я распавядаю, як мы спрабавалі камунікаваць і з офісам Ціханоўскай, і асабіста з Франаком Вячоркам, і з Паўлам Латушкам, колькі было сустрэч, колькі было размоў, як я асабіста заклікала Святлану, каб яна абвясціла пра пачатак забастоўкі ў жніўні пасля таго, як выехала ў Літву.

Калі б гэта было зроблена тады, калі б людзей заклікалі выйсці на забастоўку, мы маглі б перамагчы. Мы тады бачылі, што сілавікі вагаліся, не ведалі, што рабіць. Яны баяліся гэтага народнага руху. Было шмат памылак, і пра гэта трэба гаварыць адкрыта.

У грамадстве павінна быць дыскусія, нельга гэтага баяцца, не трэба лічыць, што хтосьці вас кампраметуе і «дыскрэдытуе». Гэта свары паміж мужам і жонкай Ціханоўскімі, скандалы, пасадкі людзей, якія адбываюцца, агенты спецслужбаў, якія раскрываюцца, кіраўніца «каардынацыйнага савета» Анжаліка Мельнікава, якая збегла з грашыма ў Мінск — гэта ўсё дыскрэдытуе апазіцыю і дэмарылізуе людзей», — распавяла галоўная рэдактарка сайта Charter97.org.

Адзін з пытанняў быў пра дарэчнасць ненасільнага супраціву ў 2020 годзе і зараз.

«Я б адразу хацеў адзначыць, што ў гісторыі пасляваеннай Еўропы амаль няма прыкладаў перамогі гвалтоўнай рэвалюцыі, — сказаў Яўген Афнагель. — А вось прыкладаў перамогі ненасільнага супраціву — больш чым дастаткова.

Не варта блытаць ненасільны пратэст і нерэшучы пратэст. Метадаў ненасільнага супраціву вельмі шмат. Прывяду прыклад: у 2001 годзе падчас пратэстаў мы занялі будынак у цэнтры Мінска, які стаў штабам апазіцыі. Гэта таксама ненасільны пратэст. Ёсць і іншыя метады. На жаль, у 2020 годзе яны не былі выкарыстаныя ў поўнай меры. 200 тысяч чалавек, якія тады выходзілі на вуліцы, маглі спакойна ўзяць уладу ў горадзе ў свае рукі. І ніхто б гэтаму не перашкодзіў. 200 тысяч мірных, але рашучых людзей ніякая сіла не змагла б спыніць. Гэта разумелі і вайскоўцы, і міліцыя. І яшчэ адзін момант. Добра, я дапускаю, што можа быць узброены супраціў. Раскажыце, колькі ў вас палкоў, батальёнаў, рот? Колькі зброі? Таму што з таго боку гэта ўсё ёсць».

Наталля Радзіна адказала на пытанне пра так званы «каардынацыйны савет». Галоўная рэдактарка сайта Charter97.org распавяла, чаму перастала сачыць за гэтай структурай:

«На жаль, усё гэта ператварылася ў нешта вельмі сумнеўнае, асабліва пасля гісторыі са «спікерам» Анжалікай Мельнікавай, якая, на мой погляд, з’яўляецца супрацоўніцай КДБ. Яна ўзначальвала гэтую структуру і была ў курсе ўсіх дэталяў. А колькі яшчэ людзей у Беларусі сталі ахвярамі гэтай спецаперацыі — гэтага мы нават дакладна сказаць не можам. Думаю, вельмі шмат.

Таму я лічу, што ўсё гэта ні да чаго. Гэта проста марнаванне грошай. Усе гэтыя кабінеты, офісы, каардынацыйныя саветы — проста разбазарванне мільёнаў еўрапейскіх грошай, якія маглі б пайсці на дапамогу людзям, што прайшлі праз турму. Колькі зняволеных зараз выходзіць на свабоду — яны атрымліваюць дапамогу ў памеры тысячы або дзвюх тысяч? Ім даюць жыллё — нейкі пакой у камунальнай кватэры — усяго на некалькі месяцаў. Вось і ўсё, што яны атрымліваюць. А якія грошы ідуць на гэта ўсё — на гэтыя паездкі, картэжы, дамы, ахову Ціханоўскай, «мерседэсы»?

Ніколі яшчэ не было такога, каб лідар апазіцыі жыў настолькі раскошна. Ніколі не было сітуацыі, калі два мільёны еўра траціліся выключна на ўтрыманне аднаго лідара апазіцыі. А менавіта такую суму, паводле паведамленняў літоўскай прэсы, трацілі на падтрымку Ціханоўскай і яе сям’і ў Вільні, столькі ж, верагодна, трацяць цяпер у Польшчы. Гэта каласальны бюджэт. Толькі ўявіце, колькі СМІ можна было б утрымліваць на гэтыя два мільёны еўра ў год?

Мне здаецца дзіўным, калі я сустракаю беларусаў, а яны кажуць: «Ой, Наталля, вы ездзіце ў метро? А чаму ў вас няма аховы?» А чаму мне патрэбная ахова? Я — такі ж эмігрант, як і вы. Невядома, што я ў апазіцыі ўжо трыццаць гадоў і ўзначальваю самы папулярны беларускі сайт. І што? У мяне тут няма ўласнага жылля. Я жыву ў здымнай двухпакаёвай кватэры, у мяне няма ўласнай машыны. Я езджу на трамваі, хаджу пешшу або часам бяру таксі, калі спяшаюся. Гэта нармальна.

Заўсёды ведала — і пішу пра гэта ў сваёй кнізе, — што ў апазіцыі грошай не заробіш. Мы прыходзім у апазіцыю, каб змагацца за сваю краіну, за свой народ, за саміх сябе і за свае сем’і. Мы прыходзім не для таго, каб весці бізнес. Але цяпер я бачу, што гэта ператвараецца ў свайго роду бізнес. Гэта страшна, і пра гэта трэба гаварыць».

Таксама Наталля Радзіна раскрытыкавала журналістаў, якія, па яе словах, ператварыліся ў «абслугу офіса Ціханоўскай»:

«Калі адкрываеш «Нашу Ніву» або «Zerkalo», бачыш толькі Лукашэнку і Ціханоўскую. І кампаніі травлі — кшталту той, што цяпер адбываецца з Сяргеем Ціханоўскім. Гэта таксама кампанія травлі крытыкаў офіса, і мы ведаем, хто яе ініцыяваў: сама Святлана. Я не падтрымліваю Ціханоўскага ў гэтай яго «барацьбе», для мяне гэта выглядае як сямейная сварка. Але я бачу, як лёгка арганізуецца медыйная кампанія. «Хартыя» пра гэта наогул не піша. Мы не будзем пісаць пра сямейныя разборкі ў апазіцыі, таму што ведаем, што гэта дэмарылізуе людзей, ствараючы ў іх уражанне, быццам уся апазіцыя такая, не можа нешта там падзяліць, і прымушаючы выпускаць з-пад увагі тое, дзеля чаго мы ўсё робім».

Гучала шмат пытанняў пра змену ўлады, вяртанне ў Беларусь і пра тое, як будаваць новую краіну, хто стане лідарам перамен.

«Ад каго вы гэтага чакаеце? — спытала Наталля Радзіна. — Мы ўсе можам быць такімі лідарамі. Не чакайце аднаго чалавека, які павядзе за сабой. Не чакайце, што хтосьці прыйдзе нас вызваляць. Мне здаецца, што тыя выпрабаванні, праз якія мы праходзім зараз, патрэбныя, каб усвядоміць сваю ўнутраную сілу і адказнасць за краіну. Не трэба чакаць лідараў і ствараць куміраў. Гэта вялікі грэх. Трэба быць адказнымі, адукаванымі, любіць сваю краіну, свой народ, трэба быць гатовымі ісці на ахвяры і сысці, калі людзі папросяць пра гэта. Гэта не павінен быць адзін чалавек, трэба ствараць устойлівыя дэмакратычныя інстытуты».

«У 2020 годзе з’явіліся сотні, тысячы лідараў, — дадаў Яўген Афнагель. — Гэта адбылося літаральна за некалькі тыдняў. Людзі стваралі дваравыя каманды, падымалі на пратэст цэлыя пасёлкі і гарады.

Любыя перамены ў грамадстве пачыналіся заўсёды з іх абмеркавання, з шырокай дыскусіі. Глядзіце, сёння тут гучаць розныя меркаванні, мы часам спрачаемся, не згодныя адно з адным. Але гэта важна, з гэтага ўсё пачынаецца. Нам патрэбная дыскусія пра будучыню краіны, пра тое, як мы будзем у яе вяртацца, як адбудоўваць. Для Беларусі важна, каб такая дыскусія ішла, каб у ёй удзельнічалі новыя людзі, каб зноў з’явіліся сотні і тысячы новых лідараў, у тым ліку з ліку былых палітвязняў, сярод людзей, якія былі вымушаныя з’ехаць з краіны. Бо на нас сёння вялікая адказнасць, мы можам свабодна гаварыць пра праблемы краіны і іх вырашэнне. Вельмі часта, калі я размаўляю з кімсьці з Беларусі, у мяне пытаюцца, ці думаем мы пра тое, як вызваляць Беларусь. Калі краіна пад акупацыяй, то значна большая адказнасць за яе ляжыць на тых, хто знаходзіцца ў эміграцыі».