Государственные учреждения прислушиваются к независимым ученым

• 29.09.2007, 15:25

28 сентября в минском офисе Общества белорусского языка имени Скорины (Таварыства беларускай мовы імя Скарыны) прошел круглый стол по обсуждению проекта закона «О правилах белорусской автографии и пунктуации». Инициировал встречу языковед, соавтор «Белорусского классического правописания» Дмитрий Савко, вели заместители председателя ТБМ Елена Анисим и Людмила Децевич. В заседании приняли участие ученые, преподаватели, издатели как из государственных, так и из независимых учреждений: председатель ТБМ Олег Трусов, преподаватель Университета культуры Игорь Климов, Педагогического университета Алесь Лозка, Педагогического колледжа Алесь Чечат, главные редакторы журнала «Роднае слова» Владимир Куликович и газеты «Наша слова» Станислав Судник, доктор биологических наук Язеп Стапанович и другие. Гостями были директор Института языковедения НАН Беларуси Александр Лукашанец, кандидаты наук Вероника Курцова (Институт языковедения), Сергей Запрудский (БГУ).

Прынятая за аснову рэзалюцыя патрабуе публічнасьці абмеркаваньня сытуацыі з правапісам і як мага даўжэйшага адкладу яго ўзаконеньня. Вынікі круглага стала камэнтуе яго ўдзельнік, суаўтар “Беларускага клясычнага правапісу” Вінцук Вячорка:

— Я выступіў з востра крытычнаю нататкаю наконт вынесенага на абмеркаваньне праекту правапісу, ён жа праект закону. Мовазнаўчая частка яе зьявіцца неўзабаве ў “Нашым слове”. Наагул жа сёньня беларуская літаратурная мова карыстаецца двума правапісамі: савецкім і клясычным, а ў інтэрнэце – пераважна клясычным. Клясычны правапіс адрадзіўся ў Беларусі ў пачатку 80-х гадоў як натуральная рэакцыя на хібы, непасьлядоўнасьць, русыфікатарскую палітызаванасьць правапісу ўзору 1933 і 1959 г. Клясычны правапіс існуе й будзе існаваць. Калі беларускую мову выціскаюць з асноўных функцыянальных сфэраў, нельга падтрымліваць захады, якія абмяжуюць любую форму ейнага бытаваньня, будзь гэта дыялектная мова, гарадзкая размоўная мова, розныя правапісныя варыянты літаратурнае мовы. Законапраект акурат мае на мэце такое абмежаваньне, а нават перасьлед клясычнага правапісу. Таму трэба адкласьці прыняцьцё любых заканадаўчых актаў наконт правапісу да аднаўленьня рэальных функцыяў беларускае мовы як дзяржаўнае.

Аляксандар Лукашанец сказаў, што абмяркоўваны праект ад пачатку, калі ім займаўся Інстытут мовазнаўства, разглядаўся не як рэформа, а толькі як удасканаленьне правапісу 1959 г. Гэта важная заўвага, бо некаторыя цяпер кажуць, нібыта перад намі новы правапіс, які страціў зьмястоўную сувязь з русыфікацыйнымі зводамі савецкае пары.

Характэрна, што Алесь Чэчат, які ведае настроі настаўнікаў-філёлягаў, кажа: яны ў бальшыні сваёй ня хочуць зьменаў, пагатоў праект падрыхтаваныя бязь іхнага ўдзелу. Я цалкам зь ім згодны. Няма цяпер патрэбы чапаць правапіс 1959 году, перад моваю стаяць зусім іншыя ды вельмі небясьпечныя выклікі, каб мы дазволілі сабе раскошу спрачацца наконт правапісаў.

Практычна нідзе ў эўрапейскіх краінах правапіс не зацьвярджаюць як закон. Правапіс дзейнічае як дабрахвотная канвэнцыя носьбітаў мовы. У нас улада, якая апошнія паўтара дзесяцігодзьдзі выціскала беларускую мову на ўзбочыну дзяржаўнага жыцьця, раптам заклапацілася ейным лёсам. Я перакананы, што парупіцца пра нашую мову заканадаўча – значыць вярнуць яе ў тэлевізію, забавязаць вытворцаў пісаць па-беларуску на ўпакоўках, аднавіць зачыненыя беларускія школы, даць нарэшце магчымасьць атрымліваць вышэйшую адукацыю па-беларуску.

Але ў “палаце прадстаўнікоў” ніводзін прадстаўнік не выступае па-беларуску. Я заклікаю чальцоў Палаты: не сьпяшайцеся вырашаць лёс таго, чым вы не жывяце й чаго не адчуваеце. Дарэчы, з падачы Юр’я Чавусава наш круглы стол прапанаваў разумную рэч: парлямэнцкія слуханьні, прысьвечаныя моўнай палітыцы.

Трывожна, што Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа застаўся ўбаку ад праекту й быў далучаны да яго на апошняй стадыі. Я магу спрачацца зь яго прадстаўнікамі, але адназначна перакананы, што Інстытут павінен адыгрываць важную ролю ў распрацоўцы дзяржаўнае моўнае палітыкі. І добра, што сёньня аднавіўся дыялёг паміж спэцыялістамі, якія працуюць у дзяржаўных установах, і незалежнымі навукоўцамі. Думаю, нас яднае значна больш, чым разьядноўвае, а менавіта клопат пра беларускую мову. Усё астатняе – дэталі.