Пуцін вядзе Расію шляхам СССР

• Ігар Ліпсіц
• 13.10.2026, 11:38

Ваенныя выдаткі Крамля разбураюць эканоміку краіны.

Бюджэтныя праекцыі ў Расіі становяцца ўсё менш важнымі на фоне некантралюемага росту ваенных выдаткаў і выхалашчвання Бюджэтнага кодэкса. Па некаторых параметрах эканоміка пачынае нагадваць савецкую — у найгоршым яе выглядзе.

Балаган з выбарамі адбыўся, цяпер можна даставаць з паліцы і прад'яўляць насельніцтву любыя «падарункі» пад падставай «ну вы ж прагаласавалі, вы ж падтрымалі курс Радзімы на абарону ад ворагаў. Вось мы цяпер будзем вашу волю свята выконваць — і павялічваць ваенныя выдаткі».

Бюджэт бясконцай вайны

Гэты курс ужо нязменны. Як СССР не мог звярнуць з дарогі ваенных выдаткаў, так і Расія цяпер не можа звярнуць з таго ж шляху або хаця б прыпыніць рух. І нават калі будзе нейкае перамір’е, Расія працягне траціць вельмі шмат грошай на ваенную прамысловасць, таму што ад вялікага ВПК, прывыклага атрымліваць грошы, адразу адмовіцца немагчыма. Усім зразумела, што ніякай канверсіі «ваеннага ў грамадзянскае», як і ў 1990-я, не атрымаецца. А значыць, калі рэзка скараціць выдаткі на ўзбраенні, будзе беспрацоўе ў тых гарадах, дзе ваенныя заводы. Тамтэйшыя жыхары, толькі прывыклыя да нармальнага існавання, могуць узбрыкнуць, а гэтага ўладам не хочацца, таму нават пры спыненні баявых дзеянняў на ВПК будуць працягваць траціць вельмі шмат грошай.

Колькі гэта вытрымае Расія, пытанне адкрытае.

СССР пратрымаўся ў гонцы ўзбраенняў доўга. Але, як ні круці, у Савецкага Саюза была эканоміка больш буйная, мацнейшая і большая. Так, яна ўжо была старая, але ўсё ж там было вельмі шмат прадпрыемстваў, галін, якія цяпер у Расіі адсутнічаюць.

У Савецкага Саюза была велізарная тэрыторыя, велізарны рынак збыту — усе былыя саюзныя рэспублікі. Цяпер гэтага ў Расіі няма, яна не аднавіла нават ёмістасць рынку савецкай эканомікі. Не будзем забываць, што ў Савецкага Саюза быў нейкі эканамічны абмен з краінамі Усходняй Еўропы. У Расіі цяпер і гэтага няма. Толькі Кітай, Індыя, і тое — толькі па нафце і газе. Нарэшце, СССР усё ж такі прадаваў паспяхова нафту і газ за долары і атрымліваў гарантаваныя, хоць і якія вагаюцца ў часе, даходы ад Еўропы, то-бок змагаўся з капіталізмам на грошы капіталізму.

Цяпер у Расіі і гэтага няма. Атрымліваецца, што Расія практычна ўжо абагнала па долі ваенных выдаткаў СССР: там, паводле ацэнкі SIPRI, якая ўключала выдаткі Міністэрства абароны і Міністэрства атамнай энергетыкі, доля ваенных выдаткаў у саюзным бюджэце складала ў 1987 годзе 16,1%. Праблема была, аднак, не проста ў тым, што СССР «занадта шмат траціў на армію». Урэшце рэшт, савецкая сістэма магла даволі доўга несці гэтае ярмо. Гэта было магчыма таму, што ў 1965–1979 гадах абаронныя выдаткі раслі прыблізна на 4–5% у год, то-бок прыкладна тымі ж тэмпамі, што і эканоміка.

Пералом адбыўся, калі эканамічны рост запаволіўся, а ваенныя абавязацельствы практычна немагчыма было скараціць.

Вось тады ўзнік заганны круг: запавольвалася эканоміка і не забяспечвала патрэбных фінансавых рэсурсаў — але ваенную моц трэба было падтрымліваць і нават узмацняць, выдаткі раслі — грамадзянскай эканоміцы не даставалася дастатковай колькасці інвестыцый для тэхналагічнага перааснашчэння — эканамічны рост запавольваўся яшчэ мацней.

Менавіта таму ваенныя выдаткі былі асабліва небяспечныя для СССР у 1970–1980-я гады. І такая ж карціна сёння складаецца ў Расіі — у пагоршаным варыянце.

У цяперашняй Расіі — калі паглядзець на праект бюджэту-2027/2029 — ваенныя выдаткі і выдаткі на сілавікоў дасягаюць ужо 44% (паводле падлікаў The Bell). А яшчэ ж і дзяржаўны доўг, і адпаведна выдаткі на яго абслугоўванне таксама звязаныя менавіта з вайной. Але ж тэмпы эканамічнага росту ў Расіі ўпалі ўжо практычна да нулявых значэнняў!

За дзесяцігоддзе, якое ўключае ўжо пражытыя 2020–2025 гады і актуальны прагноз Мінэканомразвіцця Расіі на 2027–2029 гады, сярэднегадавыя тэмпы росту складуць 1,5% у год, у два разы ніжэй за доўгатэрміновы прагноз да 2036 года, які быў ухвалены ў 2019 годзе. У ім прагназаваўся рост ВУП у сярэднім на 3,1% у 2020–2029 гады. У верасні 2026 года Мінэканомразвіцця наогул заявіў, што чакае росту ВУП па выніках гэтага года ўсяго на 0,6%. І ў 2027 годзе Мінэканомразвіцця ў кансерватыўным сцэнары ацэньвае магчымы рост эканомікі ўсяго ў 0,7%.

Дык, выдаткі на вайну растуць, і гэта дарога ў адзін канец, а па фінансава-эканамічнай трываласці Расія, вядома, значна слабей СССР — краіны нізкаефектыўнай, але якая забяспечвала сябе практычна ўсім — ад швейных іголак да ракетных рухавікоў. Таму, калі я кажу пра пагрозу распаду Расіі з прычыны бюджэтна-эканамічнага крызісу, дык, у агульным, гэта не такая вар’яцкая ідэя, як можа падацца. Знясіленая вайной федэральная ўлада чым далей, тым горш будзе знаходзіць грошы на куплю лаяльнасці мясцовых эліт (як чыноўнікаў, так і бізнесменаў, а таксама сілавікоў).

І падставы так лічыць новы бюджэт Расіі на 2027–2029 гады цалкам дае.

Несур'ёзны бюджэт

Усе гады вайны мы бачым, што Мінфін больш-менш паспяхова прадказвае даходы (бываюць памылкі з-за ваганняў цэн на нафту) і прамахваецца па выдатках: увесь час іх даводзіцца карэктаваць у бок павелічэння — і значнага. Цяпер усе сур’ёзна абмяркоўваюць новы бюджэт — гэта мяне некалькі здзіўляе, бо бюджэт 2026 года — фількіна грамата. Пасля таго як у гэтым годзе змянілі Бюджэтны кодэкс, бюджэт цяпер — чыста арыенціровачны дакумент.

Нагадаю, што цяпер у Бюджэтным кодэксе ўстаноўлена, што Мінфін мае права траціць больш, чым закладзена ў бюджэце паводле закона. Акрамя таго, Мінфін цяпер мае права і пазычаць больш, чым закладзена ў бюджэце. То-бок расходная частка бюджэту цяпер абсалютна бескантрольная.

І фінансавая механіка цяпер у Расіі наогул вельмі цяжка рэалізуецца. Напрыклад, Цэнтральны банк адныне не можа зрабіць надзейны дакумент аб грашова-крэдытнай палітыцы на будучы год. Ён не ведае, якая маса грошай будзе ўлівацца ў эканоміку праз бюджэт!

Раней Міністэрства эканомікі рабіла прагноз росту эканомікі, Мінфін на гэтай падставе складаў бюджэт, і ўжо на падставе бюджэту і прагнозу эканомікі ЦБ распрацоўваў дакумент аб прынцыпах грашова-крэдытнай палітыкі ў будучым годзе. А цяпер якія б дакументы ні прымаў Цэнтрабанк, якія б арыенціры ні ставіў — усё гэта туманна, бо ніхто не ведае, колькі будзе грошай улівацца, колькі будзе пазычацца. Вось так разваліўся механізм грашова-эканамічнага рэгулявання дзяржаўных фінансаў у Расіі.

А трэба памятаць, што дзяржава ў Расіі — не проста нейкая фінансавая надбудова над эканомікай, гэта велізарная частка попыту. І значная частка эканомікі працуе на дзяржаву, па заказах дзяржавы і за грошы дзяржавы. Але калі раней дзяржава стабільна плаціла за працу, дык цяпер дзяржава ўсё часцей аказваецца найбольш рызыкоўным партнёрам, найбольш ненадзейным пакупніком. Пры такім нестабільным бюджэце ты ніколі не ведаеш, ці трапіць твой заказ пад выкананне, ці пад секвестр. Гэта пачалося ўжо недзе паўтара года таму: мне ўжо тады пісалі, што кампаніі, каб атрымаць аплату за выкананы дзяржзаказ, трэба стаць у чаргу і чакаць два гады.

То-бок, з аднаго боку, праца па дзяржзаказе становіцца рызыкоўным бізнесам, але дзецца няма куды — памірае ж і прыватная, цывільная эканоміка. А паколькі скарачаюцца сацыяльныя выдаткі, то і насельніцтва будзе беднець — у прагнозы ўрада ўжо практычна не закладваецца рост рэальных даходаў. Таму ўнутраны рынак сціскаецца. А тады будуць падаць і падатковыя зборы з прыватных кампаній і грамадзян.

Прадвеснік — сітуацыя з фінансамі галін і кампаній Расіі. А яна безрадасная: за год колькасць стратных галін эканомікі вырасла амаль у чатыры разы. У студзені–ліпені 2026 года ў мінус працавалі 11 з 79 кірункаў бізнесу. Да вугільшчыкаў, пасажырскіх перавозак і паштовых службаў у гэтым годзе далучыліся металургія, дрэваапрацоўка, аўтапрам, ляснарыхтоўкі, здабыча пяску, крэйды і солі, фінансавая і страховая дзейнасць, спорт і забавы, а таксама бібліятэкі і музеі.

Сумарны прыбытак бізнесу за вылікам страт склаў 13 трлн рублёў — на 16% менш, чым годам раней. З прыбыткам першыя восем месяцаў бягучага года завяршылі 43 тысячы арганізацый, а 22 тысячы сышлі ў мінус. Доля стратных кампаній за год павялічылася на 2,8 п. п. — да 33,4%.

Дзе ўзяць грошай

Разумеючы, што далей шанцы на збор сродкаў праз падаткі будуць падаць, урад Расіі пачынае ўсё шырэй выкарыстоўваць сумнеўныя спосабы прыцягнення сродкаў.

Спачатку ўлады прымусілі ўладальнікаў вялікага бізнесу — членаў РСПП («прафсаюза алігархаў») — «ахвяраваць на вайну». Тыя здалі «добраахвотна» ні мала ні многа 471,5 млрд рублёў — цалкам сур’ёзную суму. Па сённяшнім курсе гэта 5,5 млрд долараў. Столькі давялося найбагацейшым расіянам «аддаць на вайну», каб застацца на свабодзе і не згубіць кампаніі. Адкупіцца ад канфіскацыі, строга кажучы…

А раз абрабавалі найбагацейшых, дык цяпер няма перашкод для таго, каб абрабаваць і астатніх — на сацыяльную справядлівасць ужо не спасылаешся! І рабіць гэта пачалі неадкладна — праз павышэнне падаткаў на банкаўскія працэнты па ўкладах.

Дарожка для растучых пабораў з любога грамадзяніна Расіі расчышчаная. Наколькі далёка па ёй пойдуць, сказаць складана. Але ў апошнія тыдні дзяржаўныя чыноўнікі зноў загаварылі пра неабходнасць «стварэння доўгатэрміновых крыніц для інвестыцый»: «Віцэ-прэм’ер Аляксандр Новак заклікаў накіроўваць доўгатэрміновыя зберажэнні расіян у інвестыцыі дзеля развіцця вытворчасцей і тэхналогій».

Але, насуперак ваеннаму загаду Пуціна запусціць у Расіі новы «інвестыцыйны цыкл», расійская эканоміка завершыць год наймацнейшым за 11 гадоў падзеннем інвестыцый. Згодна з прагнозам Мінэканомразвіцця, яны скарацяцца на 5,4%. У першым квартале 2026 года Расстат зафіксаваў падзенне інвестыцый амаль на 15% — гэта самы нізкі паказчык з часоў крызіснага 2009 года.

У інвестараў няма ўпэўненасці ў будучыні, ды і грошай на інвестыцыі няма. А гэта значыць, што паскорыцца не рост эканомікі, а выбытак абсталявання на расійскіх прадпрыемствах. Яго не замяняюць на новае (якое даражэй за старое, і таму амартызацыйных фондаў не хапае). Значыць, будзе расці колькасць тэхнагенных аварый. І будзе, вядома, сцісканне вытворчасці проста з-за таго, што нейкія віды абсталявання будуць выходзіць са строю. Таму дзяржава загаварыла пра неабходнасць павялічыць доўгатэрміновыя рэсурсы для капітальных укладанняў.

І гэта нельга зрабіць за кошт нарошчвання дзяржаўнага доўгу. Ён і так расце небяспечнымі тэмпамі і, што больш важна, растуць выдаткі на яго абслугоўванне. Патрабаваная прыбытковасць па аблігацыях ужо практычна дайшла да 17%. Гэта вельмі высокі кошт грошай, і таму на будучы год у бюджэт ужо закладзена сума выдаткаў на выплату працэнтаў па старым доўгу 4,6 трлн рублёў. Гэта ўжо блізка да 10% усіх выдаткаў бюджэту. Эканоміка Францыі траціць на такія мэты 8,5%, велізарная эканоміка ЗША з неверагодным дзярждоўгам траціць на абслугоўванне 15%, а Расія ўжо падпаўзла да 10%.

І гэтая бяда з дзярждоўгам — надоўга. Аблігацыі ж Мінфін выпускае на тэрмін аж да 30 гадоў. Дык што адказваць сваімі падаткамі па цяпер назапашаных даўгах урада давядзецца яшчэ аднаму пакаленню расіян. А інакш — дэфолт і крах банкаў…

Ігар Ліпсіц, The Moscow Times