«У нас — цымбалы, а ў іх — балалайка»

• 14.10.2026, 9:10

Яшчэ адзін важкі пункт у скарбонку адрозненняў паміж беларусамі і рускімі.

Выданне «Салідарнасць» працягвае расказваць пра тое, што адрознівае нас ад рускіх.

Балалайка — адзін з галоўных і пазнавальных сімвалаў Расіі (як і мядзведзь). У беларускай культуры такое месца займаюць цымбалы. І гэта яшчэ адзін важкі пункт у скарбонку адрозненняў паміж беларусамі і рускімі.

Цымбалы вядомыя чалавецтву тры тысячы гадоў. На іх граюць па ўсім свеце — ад Кітая да Вялікабрытаніі. Цікавы момант: далёкі кітайскі сваяк яньцынь вонкава больш падобны да нашых цымбалаў, чым геаграфічна бліжэйшыя венгерскія цымбалы, распаўсюджаныя ў Румыніі, Малдове і Украіне (гэты інструмент значна цяжэйшы, масіўны, у яго ёсць драўляныя ножкі і педалі).

Самыя раннія згадкі пра цымбалы на беларускіх землях датуюцца XVI стагоддзем. Для вырабу корпуса і падставак цымбалаў беларускія майстры здаўна выкарыстоўваюць ялыну і граб, а палачкі робяць з клёну і вішні.

У беларускай музычнай традыцыі існуе два віды цымбалаў. Адны — народныя: іх насілі на шыі або трымалі на каленях. Вясковыя цымбалы былі нязменным госцем святаў разам з гармонікам, скрыпкай і бубнам.

Акадэмічныя цымбалы з’явіліся каля ста гадоў таму дзякуючы выбітным музыкантам Язэпу Жыновічу і Дзмітрыю Захару.

У снежні 1922 года 15‑гадовы юнак Жыновіч прыйшоў з цымбаламі на праслухоўванне ў будынак Гарадскога тэатра ў Мінску. Таго часу ў СССР узнікала мода на нацыянальныя аркестры, а Захар марыў стварыць свой у Беларусі. Яго моцна зацікавілі цымбалы, у якіх ён убачыў беларускую самабытнасць.

Мара Захара здзейснілася — у Беларусі з’явіўся свой аркестр, які неўзабаве атрымаў статус дзяржаўнага. Музыкант мадыфікаваў цымбалы, стварыў цэлае сямейства акадэмічных інструментаў для аркестра.

А ў 1930‑я да гэтай справы прыклаў руку і будучы стваральнік нацыянальнай школы цымбалаў Жыновіч. Ідэя прыйшла яму ў галаву, калі ён вучыўся іграць на ксілафоне. Менавіта Жыновіч прыдумаў паставіць цымбалы на падстаўку, каб даць музыкантам больш свабоды рукам.

Аркестр, створаны напрыканцы 1920‑х, за сваю гісторыю неаднаразова мяняў назву і статус, праз яго прайшлі дзясяткі выбітных музыкаў і кампазітараў. З 2003 года ён называецца Нацыянальны акадэмічны народны аркестр Рэспублікі Беларусь імя Жыновіча. І сярод інструментаў галоўнае месца ў ім належыць беларускім цымбалам.

Адна з першых пісьмовых згадкаў пра балалайку ў Расіі, датаваная 1700 годам, мае кур’ёзны характар. У ёй распавядаецца пра бойку, адзін з удзельнікаў якой біў двух іншых той самай балалайкай.

А гэта цытата з адной з кніг нямецкага мемуарыста Якаба Штэліна, дзеяча Акадэміі навук у Санкт‑Пецярбургу, прысвечаная цару Пятру I: «З самых маладых гадоў не меў ён выпадку чуць нічога іншага, акрамя грубага гуку барабанаў, палявой флейты, балалайкі, пастушынага ражка і ўкраінскай бандуры, якую можна палічыць яшчэ самым найнежнейшым з усіх гэтых вядомых яму інструментаў».

Трэба адзначыць, што сам немец пра балалайку выказваўся скептычна: «Не лёгка знайсці ў Расіі дом, дзе б на гэтым па-сапраўднаму антымастацкім інструменце малады работнік не наігрываў служанкам сваіх штучак. Гэты інструмент прадаецца ва ўсіх дробных крамках, але яшчэ больш спрыяе яго распаўсюджанню тое, што яго можна зрабіць самому».

Балалайка і дасюль трывала асацыюецца з Расіяй. У Беларусі асаблівай папулярнасці яна не мае. Наш культурны код фармаваўся пад гукі цымбалаў.