«Лавіна, якая змятае аўтарытарныя рэжымы»
- 26.10.2026, 18:22
Чаму Вучыч прайграў студэнтам выбары.
На выбарах у Сербіі перамог «Студэнцкі спіс» — новая палітычная сіла, што сфармавалася на фоне масавых пратэстаў супраць дзеючага ўрада. Сербская прагрэсіўная партыя, якая была пры ўладзе 12 гадоў, цяпер сыдзе ў апазіцыю. Акрамя іх, у парламенце будуць прадстаўлены толькі некалькі невялікіх нацыянальных партый — іншыя буйныя палітычныя сілы не пераадолелі бар'ер, перадае Бі-Бі-Сі
Узначальваў спіс Сербскай прагрэсіўнай партыі (СПП) Аляксандр Вучыч прызнаў паразу Вучыч яшчэ да абвяшчэння канчатковых вынікаў. Паводле яго падлікаў, «Студэнцкі спіс» атрымае ў парламенце 135–140 месцаў, а СПП — каля 105. Вучыч быў прэзідэнтам краіны з 2017 па 2026 год, а да гэтага, з 2014 па 2017, займаў пасаду прэм'ер-міністра. Ён падаў у адстаўку ў верасні і абвясціў датэрміновыя парламенцкія выбары.
«Гэта не проста радавая перамога на выбарах — гэта лавіна, якая змяла аўтарытарны рэжым і цалкам змяніла палітычны ландшафт», — сказаў прафесар факультэта палітычных навук Бялградскага ўніверсітэта Небойша Уладзісавлевіч.
Сербская няўрадавая арганізацыя «Цэнтр за свабодныя выбары і дэмакратыю» паводле вынікаў падліку 96% галасоў прагназуе, што «Студэнцкаму спісу» ў парламенце дастанецца 140 месцаў з 250, СПП — 103 месцы, а яшчэ сем мандатаў падзеляць паміж сабой нацыянальныя партыі. У парламент упершыню не прайшла Сацыялістычная партыя Сербіі.
Апытанні грамадскай думкі напярэдадні выбараў не давалі ўпэўненай перамогі ні «Студэнцкаму спісу», ні СПП. Паводле меркавання Марты Шпалы з Польскай акадэміі навук, ключом да поспеху новай палітычнай сілы стала «бліскуча арганізаваная кампанія «ад дзвярэй да дзвярэй» і сістэма назірання за ходам выбараў». Гэты прыклад, лічыць яна, «ўвойдзе ў падручнікі як узор таго, як дасягаць палітычных змен».
Яўка на парламенцкіх выбарах аказалася найвышэйшай з часоў распаду Югаславіі ў 1992 годзе: амаль 70% выбаршчыкаў аддалі свой голас за тую ці іншую партыю. Менавіта з высокай яўкай эксперты звязваюць перамогу «Студэнцкага спісу».
«Маштаб перамогі можа быць нечаканым, але сама перамога — зусім не. Студэнты разбудзілі сербскае грамадства, вырвалі яго са стану апатыі, а таксама з-пад уплыву сістэматычнай дэманізацыі і стыгматызацыі палітычнай уцягнутасці і грамадзянскай актыўнасці», — пракаментаваў Мілан Крстіч, прафесар факультэта палітычных навук Бялградскага ўніверсітэта.
Што зменіцца ў Сербіі
У «Студэнцкім спісе» практычна няма кар'ерных палітыкаў — як няма ў ім і студэнтаў: гэта свядомае рашэнне, абумоўленае тым, што больш даверу ў выбаршчыкаў выклічуць дасведчаныя людзі, а не моладзь.
Спіс узначаліў прафесар кардыялогіі Ілля Срданавіч. Акрамя яго, у спіс трапілі многія іншыя прафесары, а таксама былы баскетбаліст Дэян Бодірага, акцёр Ціхамір Стані, оперны спявак Нікола Мікіч і былы старшыня Нацыянальнага банка Сербіі Дэян Шошкіч. Менавіта Шошкічу часцей за ўсё прарочаць пасаду прэм'ер-міністра ў новым урадзе.
«Будзе цікава паназіраць за ўзаемаадносінамі паміж абранымі прадстаўнікамі і студэнцкім рухам — паглядзець, хто насамрэч будзе прымаць рашэнні: сам рух, урад ці парламент. На іх ускладзена велізарная адказнасць за правядзенне рэформаў, і, на мой погляд, дзейнічаць трэба вельмі хутка, паколькі з часам праблемы будуць толькі нарастаць», — адзначае Марта Шпала
У сваёй перадвыбарчай кампаніі «Студэнцкі спіс» абяцаў барацьбу з карупцыяй, рэформы СМІ (у тым ліку вызваленне нацыянальнага вяшчальніка ад палітычнага кантролю) і «зачыстку» Міністэрства ўнутраных спраў ад тых, хто ўдзельнічаў у жорсткім падаўленні пратэстаў або звязаны з арганізаванай злачыннасцю.
Аналітыкі чакаюць пераследу прыхільнікаў Вучыча — і самога былога прэзідэнта. «Вучыч не проста кіраваў часткай рэжыму — ён і быў гэтым рэжымам», — сказаў Небойша Уладзісавлевіч.
«Усё гэта непазбежна напаткае яго, пакінуўшы надзвычай мала шанцаў на палітычнае выжыванне. Больш за тое, усім ім пагражае судовы пераслед за карупцыю на вышэйшым узроўні; хутчэй за ўсё, у выніку ён або сыдзе на спачын, або апынецца за мяжой», — дадаў ён.
Пра знешнюю палітыку студэнцкі рух гаворыць значна менш. Новаму ўраду давядзецца вызначыць, як збалансаваць адносіны з Кітаем (адным з галоўных інвестараў), Расіяй (традыцыйным саюзнікам Сербіі і галоўным пастаўшчыком прыроднага газу) і Еўрапейскім саюзам (асноўным гандлёвым партнёрам).
У Еўрапейскім саюзе ўжо выказалі падтрымку «Студэнцкаму спісу». «Мы гатовыя падтрымаць рэформы ў такіх сферах, як вяршэнства права, свабода СМІ, барацьба з карупцыяй і ўмацаванне дэмакратычных інстытутаў, а таксама працаваць разам над прасоўваннем Сербіі па шляху да Еўрапейскага саюза», — сказала кіраўніца Еўракамісіі Урсула фон дэр Ляен.
«Сербіі патрэбныя змены»
«Я чакаю, што Ілля Срданавіч у выніку акажацца кіраўніком пераходнага ўрада, таму што праз пару гадоў у Сербіі зноў адбудуцца датэрміновыя выбары, - сказала сербская журналістка Явана Георгіеўскі. - «Студэнцкі спіс», які зараз перамог — гэта не палітычная партыя, гэта рух. У гэты рух увайшлі людзі вельмі розных поглядаў, якія знаходзяцца на розных баках палітычнага спектра. І яны ўсе згодныя з тым, што Сербіі патрэбныя рэформы ў сферы вяршэнства права, юстыцыі, свабоды СМІ і гэтак далей. І калі яны правядуць гэтыя рэформы, можна чакаць, што яны патроху разыдуцца, і некаторыя з іх застануцца ў палітыцы, створаць свае партыі, якія потым будуць удзельнічаць у выбарах.
Некаторыя з гэтых партый будуць кансерватыўнымі, некаторыя — ліберальнымі. І тады ў выбаршчыкаў будзе магчымасць выбраць, у які бок пойдзе Сербія. Адзінае, у чым усе згодныя, што мы ўбачылі ў выніку гэтых выбараў — што Сербіі патрэбныя змены, патрэбныя рэформы».