Прагрэсуючы склероз у Крэмлі

• Андрэй Якаўлеў
• 27.10.2026, 8:48

Стары і слабы Пуцін не патрэбны нават яго сілавікам.

Для адэкватнага функцыянавання такіх сістэм, як пуцінская, дзе няма сапраўднай палітыкі, а ёсць апаратная канкурэнцыя і падкілемная барацьба паміж кланамі, важна падтрымліваць стымулы для людзей на ніжніх і сярэдніх узроўнях адміністрацыйнай іерархіі. Вядома, сама ўлада — стымул, яна дае і статус, і матэрыяльныя бонусы, але не менш важную ролю для людзей унутры сістэмы адыгрываюць перспектывы кар’ернага прасоўвання.

Калі чалавек прыходзіць у сістэму і бачыць, што ўсе сядзяць на сваіх месцах і ніякага руху няма, ён губляе цікавасць да працы. Асабліва калі з матэрыяльнымі бонусамі становіцца ўсё горш — як гэта і адбываецца апошнія два гады.

Ужо з канца 2024 года ў Крэмля перастала хапаць грошай адначасова і на вайну, і на выкананне сацыяльных абавязкаў, і на рэнты для эліт. За апошнія паўтара–два гады баланс «кія» і «перніка» ўсё больш зрушаўся ў бок «кія» — у выглядзе ўсё больш масавай нацыяналізацыі бізнес-актываў і пастаянных арыштаў чыноўнікаў на ўсіх узроўнях, якія цяпер звычайна суправаджаюцца канфіскацыяй маёмасці. Але праца выключна са страху пакарання рэдка бывае эфектыўнай.

У гэтым сэнсе магчымасць кар’ернага прасоўвання, якая не каштуе Крэмлю грошай, — важны элемент падтрымання ўсёй сістэмы ў тонусе. Таму вельмі многія — у тым ліку ўнутры расійскага дзяржапарату — чакалі, што пасля вераснёвых «выбараў» адбудуцца прыкметныя кадравыя перастаноўкі.

А яны звяліся да нязначных змяненняў у складзе ўрада.

Пра што ішлі размовы

Галоўным кандыдатам на замену быў Міхаіл Мішусцін. З пачаткам вайны — у адрозненне ад першапачатковай піяр-стратэгіі — ён імкнуўся быць як мага цішэйшым і незаўважнейшым: яго нават пачалі называць «нябачнікам». Але як ні таіся, фармальна менавіта ён — прэтэндэнт нумар адзін на месца Пуціна, калі раптам нешта здарыцца.

Добра ўсведамляючы гэтую інстытуцыйную асаблівасць сваёй сістэмы кіравання, Пуцін рэгулярна мяняў прэм’ераў. Мішусцін на пасадзе ўжо 6,5 года. Даўжэй утрымаўся толькі Дзмітрый Мядзведзеў — але ўвесь яго тэрмін ішла «зачыстка» людзей, блізкіх да яго ў перыяд яго прэзідэнцтва. Магчыма, Мішусцін захаваў пасаду прэм’ер-міністра якраз таму, што, будучы вельмі дасведчаным апаратчыкам, сам праявіў ініцыятыву для аслаблення сваіх пазіцый: «здаў» Грыгарэнку — аднаго з найбліжэйшых супрацоўнікаў на працягу многіх гадоў.

Магчыма і іншае: прэтэндэнты на пасаду прэм’ера не набралі дастатковай колькасці «ачкоў» у апаратнай гонцы. Ад прапановы стаць прэм’ер-міністрам дакладна не адмовіліся б ні перакананы дзяржаўнік Андрэй Белоусаў, ні «крамлёўскі казачнік» Максім Арэшкін. Але Белоусава як міністра абароны падводзіць ваенна-палітычная сітуацыя: наступ расійскай арміі на фронце фактычна спыніўся, а з украінскімі атакамі ў глыб краіны расійскія вайскоўцы нічога не могуць зрабіць. А крамлёўскія кланы могуць і баяцца прызначэння Белоусава на пасаду прэм’ера — з цяперашніх вышэйшых чыноўнікаў толькі ён, бадай, сапраўды змог бы перавесці эканоміку на мабілізацыйныя рэльсы, што пагражала б сур’ёзнымі стратамі для большай часткі эліт.

Арэшкін жа пры ўсіх сваіх амбіцыях і статусе «любімца Пуціна» не ўспрымаецца як сур’ёзны дзяржаўны кіраўнік.

Іншая пазіцыя, якая стала б «прызам» для многіх гульцоў у сістэме, — месца мэра Масквы. Нават у часы расійскіх эканамічных праблем маскоўская мэрыя па-ранейшаму распараджаецца каласальнымі рэсурсамі, а Сяргей Сабянін мэр ужо вельмі даўно, з 2010 года. Як і Мішусцін, ён імкнуўся не свяціцца ў праваенных акцыях; яго сярод прадстаўнікоў вышэйшай расійскай эліты лічаць адным з прыхільнікаў «партыі міру», што трымае дыстанцыю ад ключавых кланаў. У якасці сігнала пра магчымую «ганаровую адстаўку» многія назіральнікі расцанілі нечаканае і ніяк не звязанае з падзеямі прысваенне Сабяніну звання Героя працы ў пачатку верасня.

Хадзілі размовы, нібыта Сабяніна маглі перамясціць на месца спікера Дзярждумы. А сярод тых, хто гарача жадаў сець у крэсла мэра Масквы, быў першы намеснік кіраўніка адміністрацыі Пуціна, куратар унутранай палітыкі Сяргей Кірыенка, які — у адрозненне ад Мішусціна і Сабяніна — усе гады вайны актыўна выступае ў яе падтрымку: курыруе «новыя тэрыторыі» і запусціў кадравую праграму «Час герояў».

Кірыенка са сваёй камандай у адміністрацыі Пуціна ўжо 10 гадоў, і акрамя доступу да рэсурсаў Масквы яму, хутчэй за ўсё, хацелася б і крыху менш нервовай працы.

Але «выбары» прайшлі не з тым эфектам, на які разлічваў Кірыенка: намінальна патрэбны Крэмлю «вынік» забяспечылі, але скандалаў і бруду было на парадак больш, чым звычайна. А тут яшчэ рэгулярныя трэнні з ФСБ, якая арыштавала некалькіх супрацоўнікаў Кірыенкі.

Яшчэ адна няўдача Кірыенкі: Вячаслаў Валодзін, яго даўні апаратны канкурэнт, утрымаўся ў крэсле старшыні Дзярждумы. Ёсць звесткі, нібы менавіта Валодзін разам з кіраўніцтвам «Адзінай Расіі» першапачаткова выступаў за ўключэнне партыі «Яблоко» ў выбарчыя спісы — каб аслабіць пазіцыі «Новых людзей» (лічацца «кішэннай партыяй» Кірыенкі). Аднак пачаўшыся пасля рашэння ЦВК зарэгістраваць «Яблоко» рэзкі рост долі гатовых галасаваць за антываенную пазіцыю партыі выклікаў паніку ў ФСБ і прывёў да тэрміновага зняцця «Яблока» з выбараў — што ўдарыла па Кірыенку, які як куратар унутранай палітыкі не здолеў гэта прадухіліць.

Нарэшце, можна было чакаць перамяшчэнняў у сілавым блоку. Узрастаючы ціск сілавікоў, перш за ўсё ФСБ, стварае дадатковае напружанне ў грамадзянскай бюракратыі і ў іншых сілавых ведамствах. Амаль ва ўсіх у дзяржапараце ФСБ выклікае нават не раздражненне, а шчырую нянавісць.

Дзіўная і зусім не тыповая для пуцінскай сістэмы гісторыя з Іллём Траберам (якага спачатку арыштавалі па абвінавачваннях у заказным забойстве, а потым выпусцілі «за адсутнасцю складу злачынства») давала добрыя падставы для кадравых змен. Але сур’ёзных перастаноўак і тут не здарылася — толькі павышэнне Наіба Нагуманава да начальніка Службы эканамічнай бяспекі ФСБ.

Што азначае адсутнасць кадравых зрухаў?

За гэтым рашэннем часткова могуць стаяць выпадковыя фактары. У прыватнасці, кадравыя перастаноўкі часта праектуюцца ў выглядзе ланцужка: аднаго чалавека прыбіраюць, на яго месца перамяшчаюць кагосьці, а на месца таго — наступнага і гэтак далей. І калі адно звяно ў гэтым ланцужку ўтрымаўся (як гэта адбылося з Валодзіным), усё астатняе таксама павісае.

Таксама перыядычна гучыць аргумент у логіцы «коней на пераправе не мяняюць» — маўляў, навошта падчас вайны змяняць тых, хто спраўляецца? Але Пуціна такія разважанні звычайна мала хвалявалі. Тым больш што ў сістэме дагэтуль хапае моцных менеджараў. Узяць таго ж Андрэя Нікіціна: ён шмат гадоў узначальваў Агенцтва стратэгічных ініцыятываў (АСІ), быў паспяховым губернатарам у Ноўгарадзе, потым атрымаў пасаду міністра транспарту і вось цяпер стаў віцэ-прэм’ерам. Ён кампетэнтны кіраўнік і, калі прызначыць яго прэм’ер-міністрам, ён справіцца.

Галоўная прычына ў іншым. Падаецца, вайна настолькі паглынула Пуціна, што ён аслабіў тыповы для сябе ручны кантроль над сістэмай, якую адбудоўваў папярэднія 25 гадоў.

Бюракратыя. Для Пуціна была ўласцівая ротацыя кадраў. Ён рэгулярна праводзіў перастаноўкі і гэтым ствараў «двіжуху» (якой яму асабіста не хапае). Ён пастаянна гуляў у гэтую гульню, але цяпер у яго з’явілася іншая: ён уцягнуты ў вайну як у гульню ў салдацікаў. І, мяркуючы па ўсім, ён траціць на яе ў разы больш часу, чым на ўсё астатняе.

Можна ўспомніць кейс Аляксея Кудрына. Пасля пачатку вайны ён вырашыў сысці з пасады старшыні Рахунковай палаты, Пуцін яго адпусціў, але затым паўтара года ў Рахунковай палаты не было кіраўніка (Кудрын сышоў у лістападзе 2022 года, а Барыс Кавальчук прызначаны ў маі 2024-га). А гэта ж вельмі статусная пазіцыя, нават вышэйшая за міністэрскую: яна дае рэальны кантроль. За праверкай Рахунковай палаты часта ідуць праверкі пракуратуры, крымінальныя справы — гэта па сутнасці паўсілавое ведамства, даволі істотнае ў пуцінскай сістэме. І вось яно паўтара года было без старшыні — проста таму, што ў галоўнага начальніка не было часу пра гэта думаць і ўзгадняць кандыдата.

Так і складаецца сітуацыя, якую мы назіраем: каб падтрымліваць людзей у тонусе, іх трэба перастаўляць, але для гэтага патрэбнае рашэнне Пуціна, а ў яго няма на гэта часу. І ўсе сядзяць на сваіх месцах незвычайна доўга для пуцінскай сістэмы. І гэта ўсё больш пачынае нагадваць кадравы і іншы застой у апошнія гады кіравання Брэжнева

Сілавікі. У нечым падобны працэс адбываецца і сярод сілавікоў. Раней Пуцін сачыў за балансам, свядома стравліваў паміж сабой розныя сілавыя ведамствы: пракурораў са следчымі, ФСБ з МУС і г. д. У ФСБ заўсёды было перавага, але не такое татальнае дамінаванне, як цяпер.

Уплыў ФСБ вырас настолькі, што яна ўжо нагадвае НКВД позняга Сталіна — з папраўкай на меншы эканамічны рэсурс. Тады на НКВД працаваў цэлы ГУЛАГ, і чэкісты адказвалі за ключавыя ваенна-тэхнічныя праекты, у тым ліку за атамную зброю. ФСБ цяпер параўнальная з НКВД па тым жаху, які яна выклікае, — але не па рэальнай магутнасці. Уся сістэма трымаецца на агульнай веры дзяржапарату ў тое, што ёсць страшная і жудасная ФСБ, ад якой нікуды не дзенешся. Усё круціцца таму, што калі ФСБ запускае крымінальную справу, і следчыя, і суддзі, і астатнія «людзі ў пагонах» па факце падпарадкоўваюцца загадам з Лубянкі. Але яны, як і тэхнакраты, былі б рады гэта змяніць.

Аднойчы ж такое атрымалася! Пасля смерці Сталіна тагачаснае Палітбюро разам з Георгіем Жукавым не проста адхіліла Берыю, але ўвогуле знесла НКВД — якое пасля вайны стала Міністэрствам дзяржаўнай бяспекі і спалучала ў сабе, як мінімум, функцыі цяперашніх ФСБ, ФСО, МУС, Следчага камітэта і ФСІН. Супер-міністэрства раздрабнілі на некалькі ведамстваў, а статус яго асноўнага правапераемніка — КДБ — быў паніжаны з міністэрства да камітэта, кіраўнік якога быў толькі сябрам ЦК партыі. Толькі з 1967 года пасля прызначэння Юрыя Андропава старшынём КДБ ён зноў атрымаў прадстаўніцтва ў палітбюро ЦК.

Калі раптам следчыя, паліцэйскія і суддзі вырашаць, што яны не абавязаныя выконваць загады ФСБ (а фармальна ФСБ ім і не можа загадваць), сістэма проста перастане працаваць, а ўплыў ФСБ выпарыцца. Тут магчымая аналогія з палітаддзеламі ў савецкай арміі: яны не падпарадкоўваліся камандзірам палкоў або дывізій, а былі падсправаздачныя толькі Галоўнаму палітупраўленню. Звычайныя кадравыя афіцэры моцна не любілі палітработнікаў, бо карысці ад іх звычайна не было, а сапсаваць кар’еру яны маглі. Але ўсё змянілася літаральна за адну ноч, калі ў 1991 годзе пасля путчу ГКЧП загадам па Мінбароны ўсе палітаддзелы былі выведзены па-за штат. І, як казаў мне кадравы вайсковы, які заспеў той час, палітработнікі, што глядзелі звыш на астатніх афіцэраў, раптам пачалі «хадзіць па сцяне». Для ФСБ сітуацыя можа аказацца такой самай.

Але не пры Пуціне.

Аднак і ў самой ФСБ усё няпроста. У гэтым сэнсе паказальная ўжо згаданая гісторыя з арыштам і вызваленнем Іллі Трабера, які лічыцца чалавекам, блізкім да Пуціна. У прыватнасці, ёсць вялікае пытанне, ці быў узгоднены з Пуціным яго арышт. Калі так, то яго наступнае вызваленне з фармулёўкай «за адсутнасцю складу злачынства» (а таксама, падаецца, наступныя за гэтым чысткі ў Службе эканамічнай бяспекі) — відавочнае парушэнне карпаратыўных канвенцый і публічны ўдар па рэпутацыі ФСБ.

Калі ж гэты арышт не быў санкцыянаваны Пуціным, тады можа атрымацца, што ФСБ (ці, як мінімум, адна з яе «вежаў») паспрабавала «прашчупаць межы» ўздзеяння ўплывовых асобаў — і замахнулася на людзей з найбліжэйшага атачэння Пуціна. Тады ўся гэтая гісторыя выглядае прыкметай таго, што ў нейкі момант ФСБ можа стаць пагрозай для самога Пуціна.

Зразумела, што Пуцін з іх асяроддзя. Але калі ён бясконца публічна скардзіцца, што «Захад яго падмануў», і адначасова распавядае пра міфічныя «поспехі на фронце» — гэта ўсё больш нагадвае часы позняга Брэжнева, які пачаў упадаць у маразм. А ў ФСБ хапае амбіцыйных кадраў ва ўзросце 45–50 гадоў, якія лічаць, што цалкам вартыя першых пазіцый. Замест гэтага ім фактычна прапануюць сядзець і глядзець, як Пуцін з «крамлёўскімі старцамі» развальвае эканоміку — а потым праз 10–15 гадоў ім ужо не ў самым маладым узросце давядзецца разгрэбваць гэтыя руіны.

Як лічыць Таццяна Становая, стары і слабы Пуцін не патрэбны нават яго сілавікам. Аднак Пуцін працягвае «гуляць у салдацікаў» і нібыта ўсяго гэтага не заўважае.

Андрэй Якаўлеў, The Moscow Times