Вельмі важны ўрок для Расіі

• Аббас Галлямов
• 28.10.2026, 15:56

Сербскія студэнты толькі што даказалі, што патрэбна для звяржэння рэжыму.

У Расіі пастаянна гучаць скаргі на тое, што, маўляў, у апазіцыі няма лідара. У нас прынята лічыць, што рэвалюцыі абавязкова патрэбны ваджак.

Сербскія студэнты толькі што даказалі, што для звяржэння рэжыму гэта неабавязкова. Рух, які зрынуў Вучыча з’яўляецца тыповым «leaderless movement» – «рухам без лідэраў». Гэта не значыць, што ў студэнтаў увогуле няма кіраўнікоў. Ёсць арганізатары, каардынатары, аўтарытэтныя актывісты, публічныя прадстаўнікі. Аднак ніхто з іх не мае права адзінаасобна прымаць рашэнні ад імя ўсяго руху.

***

Пачалося ўсё пасля трагедыі 1 лістапада 2024 года, калі ў Новым-Садзе абваліўся бетонны навес нядаўна адрамантаванага чыгуначнага вакзала. Загінулі 16 чалавек.

Студэнты запатрабавалі расследавання абставін таго, што здарылася, і раскрыцця дакументацыі пра тое, як рэканструяваўся вакзал. Пачаліся стыхійныя пратэсты, якія паступова перараслі ў агульнанацыянальны рух супраць карупцыі і палітычнага кантролю над дзяржаўнымі інстытутамі. Згаданая трансфармацыя адбылася не з-за з’яўлення адзінага лідара, а дзякуючы фармаванню так званых пленумаў – агульных сходаў студэнтаў асобных факультэтаў.

У працы пленума мог удзельнічаць любы студэнт адпаведнага факультэта. Удзельнікі абмяркоўвалі ўзніклыя пытанні, галасавалі, прымалі рашэнні. Для ўзгаднення дзеянняў з іншымі факультэтамі выбіралі дэлегатаў. Тыя ўдзельнічалі ў міжфакультэцкай каардынацыі, але не атрымлівалі права самастойна вызначаць палітыку ўсяго руху.

Да працы пленумаў запрашаліся і выкладчыкі. Да іх звярталіся па кансультацыі, іх слухалі, аднак права галасаваць пры прыняцці рашэнняў яны не мелі. Гэты досвед асабліва важны ў святле традыцыйных расійскіх уяўленняў пра тое, што палітычна недасведчаныя грамадзяне абавязкова маюць патрэбу ў кіраўніцтве больш дасведчаных. Сербскі прыклад паказвае, што можна карыстацца досведам старэйшых, не перадаючы ім права прымаць рашэнні за сябе.

У любым выпадку, на змену звыклай вертыкальнай сістэме кіравання прыйшла сетка гарызантальных структур.

Разумеецца, гэта не азначае, што ўсе ўдзельнікі мелі аднолькавы ўплыў. Адны лепш фармулявалі ідэі, другія займаліся арганізацыяй, трэція вялі перамовы з дэлегатамі іншых факультэтаў і ўніверсітэтаў, чацвёртыя дапамагалі ўсім ім. Распрацоўкай некаторых найважнейшых арганізацыйных дакументаў займаліся параўнальна невялікія нефармальныя групы, але прынцыпова важныя рашэнні ўсё роўна павінны былі праходзіць праз калектыўнае абмеркаванне і галасаванне.

Цікава, што такая сістэма не развалілася праз месяц-другі, як нярэдка бывае з гарызантальнымі пратэставымі рухамі, а вытрымала амаль два гады палітычнага супрацьстаяння.

Прычым чым даўжэй цягнуліся пратэсты, тым шырэйшай станавілася падтрымка руху з боку асноўнай масы студэнцтва. Тыя пачалі арганізоўваць шматдзённыя пешыя паходы ў правінцыю, наведвалі невялікія гарады і вёскі, размаўлялі з людзьмі, якім дзяржаўныя тэлеканалы распавядалі зусім іншую гісторыю таго, што адбываецца.

Увогуле, паступова студэнты здолелі ператварыцца ў агульнанацыянальную палітычную сілу.

***

У красавіку 2025 года актывісты пачалі распрацоўваць прынцыпы пераходу ад вулічнага пратэсту да выбарчай барацьбы. Прычым нават унутры руху не было адзінства адносна таго, ці варта ўвогуле ісці на выбары. У Бялградзе прапанову патрабаваць датэрміновых выбараў падтрымалі 29 пленумаў супраць 5. А прапанову сфармаваць уласны выбарчы спіс — ужо толькі 23 супраць 9. То бок рашэнне было прынята большасцю, але далёка не аднагалосна.

Каб захаваць давер праціўнікаў ператварэння руху ў звычайную палітычную партыю, студэнты ўстанавілі спецыяльныя абмежаванні. Напрыклад, яны вырашылі, што самі ўдзельнікі студэнцкіх забастовак і блакіровак універсітэцкіх памяшканняў, якія на першым этапе сталі галоўным сродкам палітычнай барацьбы, не будуць балатавацца ў парламент. Замест гэтага ў выбарчы спіс уключылі выкладчыкаў, лекараў, навукоўцаў, грамадскіх актывістаў і іншых прадстаўнікоў грамадзянскай супольнасці.

Кандыдатаў прапаноўвалі факультэцкія пленумы, пасля чаго іх кандыдатуры праходзілі ўзгадненне на агульнанацыянальным узроўні.

І вось тут адбыўся эпізод, асабліва важны ў кантэксце таго, пра што я пішу.

Адзін з найбольш верагодных палітычных лідараў руху лічыўся рэктар Бялградскага ўніверсітэта Владан Джокіч, які падтрымліваў студэнтаў з самага пачатку пратэстаў. Аднак калі адбылося агульнанацыянальнае галасаванне па пытанні пра склад выбарчага спісу, у якім узялі ўдзел 85 студэнцкіх пленумаў, 43 з іх выказаліся за выключэнне рэктара са спісу. Яму падзякавалі за падтрымку пратэсту, але паставілі ў віну мінулыя грахі. Палічылі, што калісьці ён занадта моцна прагінаўся пад урад. У заяве з гэтага пытання было сказана: «Мы прызнаём тое, што ён падтрымаў студэнтаў пасля пачатку пратэстаў, але пытанне не ў тым, як чалавек паводзіць сябе, калі за ім стаіць цэлы рух, а ў тым, як ён паводзіў сябе, калі заставаўся адзін».

Як бы там ні было, рашэнне было выканана, і рэктар у спіс не трапіў. Пры гэтым ён сам прызнаў поўнае права студэнтаў учыніць такім чынам і заклікаў народ галасаваць за студэнцкі спіс, з якога яго выключылі.

А цяпер уявіце традыцыйную палітычную партыю, у якой чалавек, здольны стаць галоўным кандыдатам і фактычным кіраўніком, губляе такую магчымасць у выніку галасавання нізавых арганізацый. Гэты выпадак добра дэманструе рэальную самастойнасць калектыўных органаў руху.

Дарэчы, калі студэнты пачалі рыхтавацца да выбараў, ім усё ж давялося стварыць легальную структуру з фармальным кіраўніцтвам. Без гэтага немагчыма весці фінансавую дзейнасць, рэгістраваць кандыдатаў і выконваць патрабаванні выбарчага заканадаўства.

Але рух захаваў прынцып адсутнасці адзінаасобнага палітычнага ваджака. Першым нумарам спісу стаў кардыёлаг Ілія Срдановіч, аднак і ён адмовіўся лічыць сябе кіраўніком руху.

Больш за тое, пасля перамогі на выбарах 25 кастрычніка ў студэнтаў усё яшчэ не было публічна абвешчанага адзінага кандыдата на пасаду прэм’ер-міністра. Аказваецца, можна перамагаць на выбарах і так.

***

Адзначу, што сама ідэя арганізаваць палітычны рух знізу, без адзінаасобнага ваджака, зусім не новая. Больш за тое, яна знаёмая і Расіі.

Успомнім Саветы рабочых дэпутатаў, якія ўзніклі падчас рэвалюцыі 1905 года. Першапачаткова яны зусім не былі бальшавіцкімі ўстановамі. Іх стваралі самі рабочыя, якім патрэбны быў інструмент каардынацыі забастовак і калектыўных дзеянняў.

Шмат што там было падобнае да таго, што мы цяпер назіралі ў Сербіі. Прадпрыемствы выбіралі дэлегатаў, тыя збіраліся разам, абмяркоўвалі пытанні, прымалі рашэнні, фармавалі выканаўчыя органы.

Пецярбургскі савет 1905 года аб’ядноўваў прадстаўнікоў мноства заводаў, майстэрняў і прафсаюзаў. У ім удзельнічалі прыхільнікі розных палітычных ідэалогій.

Вядома, Саветы даволі хутка набылі ўласных уплывовых кіраўнікоў. Дастаткова ўзгадаць Троцкага, які іграў важную ролю ў Пецярбургскім савеце 1905 года і ў 1917-м узначаліў яго.

Тым не менш прынцыпова важна, што Саветы ўзніклі не па распараджэнні палітычнага лідара, які б спачатку стварыў арганізацыю, а потым прыцягнуў у яе прыхільнікаў. Усё адбывалася ў адваротным парадку: спачатку з’явілася патрэба многіх людзей у сумесных дзеяннях, потым узніклі інстытуты калектыўнага кіравання, і ўжо ўнутры іх прараслі лідары.

Праўда, далейшая гісторыя Саветаў аказалася сумнай. Урэшце яны былі падпарадкаваныя бальшавіцкай партыйнай вертыкалі, а рэальная ўлада апынулася ў руках партыйнага кіраўніцтва.

Гісторыя расійскіх Саветаў адначасова дэманструе і магчымасці самарганізацыі знізу, і небяспеку яе наступнага падпарадкавання цэнтралізаванай палітычнай структуры.

***

Сербскія студэнты цяпер стаяць перад сур’ёзнай праблемай. Яны прыйшлі да ўлады, а ўлада не існуе без падпарадкавання і іерархій. Ажыццяўленне ўлады патрабуе прыняцця велізарнай колькасці штодзённых рашэнняў — і на сходах іх усіх не абмяркуеш. Пленумаў па ўсіх пытаннях не насклікаеш. Падзел на кіраўнікоў і астатніх непазбежны.

Для арганізацыі мітынгаў цалкам дастаткова сеткі ўзаемазвязаных сходаў. Для кіравання дзяржавай патрэбныя людзі, упаўнаважаныя прымаць абавязковыя рашэнні, распараджацца бюджэтам, кіраваць міністэрствамі і несці персанальную адказнасць. Акрамя таго, пасля абрання ў парламент дэпутаты становяцца носьбітамі ўласных мандатаў. Пленумы ўжо не змогуць проста выключыць іх са спісу, як гэта рабілі з кандыдатамі да выбараў.

Таму пытанне, ці ўдасца захаваць дэмакратычныя механізмы кантролю над прадстаўнікамі руху пасля іх прыходу да ўлады, застаецца адкрытым.

Аднак гэтае пытанне не адмяняе ўжо дасягнутага выніку.

***

Калі кажуць, што расійская апазіцыя не можа дасягнуць поспеху, паколькі ў яе няма агульнапрызнанага лідара, у гэтым разважанні звычайна прысутнічае схаванае дапушчэнне: палітычны рух абавязкова павінен будавацца зверху ўніз. Спачатку павінен з’явіцца лідар, потым ён сфармулюе праграму, затым створыць арганізацыю, прыцягне прыхільнікаў і павядзе іх за сабой.

Звычайна бывае так, але магчымы і іншы парадак.

Спачатку з’яўляюцца людзі, якія ўсведамляюць існаванне агульнай праблемы. Потым яны пачынаюць узаемадзейнічаць, фармуюць каардынацыйныя структуры, дамаўляюцца пра правілы прыняцця рашэнняў. Па меры патрэбы вылучаюць прадстаўнікоў, дэлегуюць ім паўнамоцтвы, кантралююць іх дзейнасць.

У такіх сітуацыях арганізацыя нараджае кіраўніцтва, а не кіраўніцтва нараджае арганізацыю. Больш за тое, часам адсутнасць аднаасобнага лідара можа стаць перавагай.

Па-першае, такі рух цяжэй абезгалоўіць. Арышт або дыскрэдытацыя аднаго чалавека не абавязкова пазбаўляе рух здольнасці працягваць дзейнасць. Па-другое, ён менш залежыць ад асабістых якасцяў, памылак і амбіцый канкрэтнага палітыка. Па-трэцяе, яму прасцей аб’ядноўваць людзей з рознымі перакананнямі, бо ўдзельнікам не даводзіцца прысягаць на вернасць адзінаму ваджаку. Па-чацвёртае, сама практыка калектыўнага абмеркавання і прыняцця рашэнняў можа паступова фарміраваць звычкі дэмакратычных паводзінаў.

Вядома, гарызантальная арганізацыя мае і недахопы. Яна павольней прымае рашэнні, складаней вырашае ўнутраныя канфлікты, можа станавіцца арэнай барацьбы груп уплыву. І яна не вызваляе ад неабходнасці ў пэўны момант дэлегаваць паўнамоцтвы канкрэтным людзям.

Ёсць і яшчэ адна істотная агаворка: сербскі досвед нельга механічна пераносіць на Расію. Палітычныя рэжымы адрозніваюцца ступенню рэпрэсіўнасці, уладкаваннем выбарчай сістэмы, станам грамадзянскай супольнасці, магчымасцямі публічнай арганізацыі і даступнасцю легальных спосабаў палітычнай канкурэнцыі.

Але ж справа не ў тым, каб скапіраваць сербскую мадэль. Справа ў тым, што яна абвяргае ўяўленне пра безальтэрнатыўнасць традыцыйнай палітычнай вертыкалі. Наяўнасць аднаасобнага лідара — не ўніверсальная папярэдняя ўмова поспеху палітычнага руху.

Прычым было б няправільна супрацьпастаўляць наяўнасць лідара і яго адсутнасць як два ўзаемавыключальныя прынцыпы. Магчыма, на розных этапах палітычнай барацьбы патрабуюцца розныя арганізацыйныя формы.

Магчыма, менавіта ў гэтым і палягае самы важны ўрок Сербіі для Расіі.

Пытанне неабавязкова павінна гучаць як «Хто нас узначаліць?» Часам значна больш прадуктыўна спытаць: «Як нам навучыцца дзейнічаць разам, не чакаючы з’яўлення чалавека, які пачне намі кіраваць?»

Аббас Галлямов, «Фэйсбук»