Крамлёўская ўтопія

• Сяргей Шэлін
• 30.10.2026, 8:57

Стыль змяняецца, сутнасць — не.

З таго часу, як кіруючы рэжым у СССР афіцыйна паабяцаў падданым зямны рай, мінула 65 гадоў. Лічыцца, нібыта гэта адбывалася ў іншай краіне. Насамрэч — тая самая, з якой мы маем справу цяпер. Проста ў тыя далёкія гады яна верыла ў сябе.

«Партыя ўрачыста абвяшчае: цяперашняе пакаленне савецкіх людзей будзе жыць пры камунізме!». Гэтымі словамі заканчвалася праграма савецкай кампартыі, прынятая напрыканцы кастрычніка 1961-га на 22-м яе з'ездзе.

Пад «камунізмам» гэтая праграма мела на ўвазе не метафару, а цалкам канкрэтны эканамічны план, забяспечаны гаспадарчымі індыкатарамі, падзелены на два этапы і разлічаны на 20 гадоў.

Пішу пра яго не дзеля сумніўнага шасцідзесяціпяцігадовага юбілею, а таму, што зразумець логіку гэтага дзіўнага пачынання — значыць зразумець і базавыя ўстаноўкі цяперашняй пуцінскай дзяржавы. Па сутнасці, яны цяпер прыкладна тыя ж, што і ў савецкага адлігавага рэжыму, пры ўсёй сваёй стылістычнай агіднасці і значна большай брыдотнасці ў спосабах ажыццяўлення.

Служачыя ў раі

Калі Хрушчоў казаў пра «камунізм праз 20 гадоў», ён меў на ўвазе не рай Карла Маркса, а рай пераймальнікаў заходняга грамадства спажывання. Партыйная праграма зусім не абяцала ні забеспячэння падданых «па патрэбах», ні працы «ў ахвоту», ні скасавання таталітарнай дзяржаўнай машыны.

Наадварот, яна падкрэслівала, што палітычны рэжым застанецца ранейшым і што кіраваць будуць тыя ж самыя людзі, але памер заробкаў і колькасць сацыяльных паслуг узнімуцца самым дзіўным чынам.

У сацыяльным сэнсе ідэальнае грамадства позняга Хрушчова адрознівалася ад таго неідэальнага, якое ён застаў на пачатку Адлігі, адсутнасцю тых, хто працаваў не на дзяржаву, а дзеля «нажывы». У другой палове 1950-х хрушчоўскі рэжым ліквідаваў дробных прыватнікаў у гарадах і стаў на шлях пазбаўлення сялян ад «асабістых падсобных гаспадарак». Гэтыя «гаспадаркі» давалі амаль палову ўсёй аграрнай прадукцыі, але адцягвалі калгаснікаў ад працы на дзяржаву. Іх яшчэ не зусім забаранілі, але ўжо моцна прыціснулі. Праграма абяцала, што яны «паступова эканамічна сябе зжывуць».

Гэта прыдумвалася не дзеля таго, каб атруціць падданым жыццё, а каб найлепш выкарыстаць іх на працоўных месцах. «Камунізм праз 20 гадоў» не казаў наўпрост, але падразумяваў, што ўсе без выключэння савецкія людзі стануць персаналам пэўнай «карпарацыі СССР» (параўнайце з выразам «карпарацыя Расія» ў казённым лексіконе XXI стагоддзя), а менеджмент у асобе наменклатуры будзе шчодра плаціць сваім служачым за працу.

Тое, што гэта зусім не падобна да «камунізму», выдатна разумеў выбітны эксперт, акадэмік-эканаміст Яўген Варга.

Пераход наменклатуры праз камунізм

Кадравы міжнародны рэвалюцыянер-інтэрнацыяналіст, прыяцель Бухарына і кансультант Леніна і Троцкага, ён быў пашчаджаны Сталінам за знаёмства з капіталістычнымі эканомікамі і пэўную здольнасць прадказваць іх гаспадарчую будучыню.

На пачатку 1960-х Варга ў сакрэтным завяшчанні, вядомым пад назвай «Раскрыць праз 25 гадоў», указваў:

«За рэдкімі выключэннямі кожны чалавек у Савецкім Саюзе імкнецца павялічыць свае даходы. Як і пры капіталізме, гэта складае галоўны змест жыцця людзей… Пабудова грамадства выключна на прынцыпе «ўзнагароджання па працы», то-бок на карысці, вядзе да глыбокага маральнага разлажэння савецкага грамадства. Людзі, уключаючы вышэйшы слой бюракратыі, імкнуцца павысіць свае даходы… А якія рэальныя даходы тых, хто належыць да вярхушкі бюракратыі, да кіруючага ў краіне пласта? У іх персанальныя спеццягнікі, персанальныя самалёты — і тыя, і другія з кухняй і паварамі, персанальныя яхты і, вядома ж, мноства аўтамабіляў і шафёраў… Хрушчоў за дзесяць гадоў пабудаваў сабе 13 новых раскошных асабнякоў… Кажуць, што будзе поўнае ізабілле! Але ці адмовяцца вярхі ад такой жыцця, пры якой іх абслугоўвае цэлая арава ў сто чалавек… Ці мыслім увогуле пераход да камунізму ад цяперашняга, маральна разложанага грамадства, з тысячакратнымі розніцамі ў даходах і бясконцымі прывілеямі? Ці цяперашні стан вечны? Я памру ў смутку…»

Падкаваны ў марксізме, але ва ўсім астатнім крыху наіўны Варга меў рацыю ў тым, што ні ўладар, ні вышэйшы клас ад прывілеяў адмаўляцца не збіраліся. Аднак ён не ўлоўліваў, што іх ідэалам быў зусім не «камунізм», а такая іерархічная сістэма, у якой падданыя на ўсіх узроўнях працуюць не на сябе, а на дзяржаву. І толькі ў яе, калі атрымаецца, таксама і крадуць.

Ідэал Пуціна і яго наменклатуры той самы.

Толькі яны, у адрозненне ад папярэднікаў, разумеюць, што рынкавыя адносіны не перашкаджаюць, а дапамагаюць падданым быць лаяльнымі вінцікамі і аддаваць сістэме столькі, колькі яна скажа.

І зусім па-пуцінску Хрушчоў глядзеў на сувязь эканамічнага ўздыму сваёй імперыі з яе вялікадзяржаўнымі апетытамі. Не толькі партыйная праграма, але і ўся савецкая прапаганда тых гадоў паказвала ўзлёт савецкай эканомікі як гонку з ворагамі на апярэджанне. Перш за ўсё з ЗША, але яшчэ і з ФРГ, і з іншымі дзяржавамі Еўропы, і ўтоена — з Кітаем, «вялікая дружба» з якім на вачах ператваралася ў барацьбу на знішчэнне.

Палоннікі тэмпаў

«Камунізм за 20 гадоў» азначаў, што Савецкі Саюз прэтэндуе абагнаць Амерыку і стаць самай галоўнай супердзяржавай. На пачатку 1960-х да гэтага было няблізка — савецкі ВУП складаў менш за палову амерыканскага. Для перамогі над праціўнікам патрабваўся эканамічны скачок. Вось яго і заклалі ў дваццацігадовы план.

«Цудоўныя гэтыя тэмпы заходнім крытыкам падаюцца ўражлівымі, і многія з іх ужо абвясцілі іх утопічнымі. А паміж тым яны нават крыху ніжэйшыя за фактычныя дасягненні СССР за папярэдняе дзесяцігоддзе».

Так сказаў акадэмік Станіслаў Струмілін, самы аўтарытэтны ў СССР спецыяліст па складанні планаў. Калі ён яшчэ напрыканцы 1920-х прыдумляў план 1-й пяцігодкі, менавіта пра яго жартавалі, што ён, маўляў, аддаў перавагу стаяць за высокія тэмпы, чым «сядзець за нізкія».

А цяпер ён стаяў ля вытокаў хрушчоўскага «камунізму за 20 гадоў». Прытым не адзін, а з ужо згаданым акадэмікам Варгам. Бо ў 1958-м праца над хрушчоўскай праграмай пачалася з таго, што абодвух класікаў выклікалі да начальства і загадалі прадставіць накіды.

Струмілін павінен быў абмаляваць «камунізм» у яго ўнутраных, хатніх праявах, а Варга — у знешніх, у эканамічным яго спаборніцтве з капіталістычным светам. У выніковым тэксце хрушчоўскай праграмы гэты варожы свет выглядаў так:

«ЗША не змаглі захаваць дасягнутую ўдзельную вагу ў эканоміцы капіталістычнага свету, хоць яны і застаюцца яго галоўнай эканамічнай, фінансавай і ваеннай сілай. ЗША… прайшлі пункт свайго зеніту і ўступілі ў паласу захаду. Страцілі сваю былую магутнасць такія імперыялістычныя дзяржавы, як Вялікабрытанія, Францыя, Германія і Японія».

У абарону Варгі можна сказаць толькі тое, што ён не ганарыўся гэтым тэкстам. Затое бывалы Струмілін аператыўна напісаў кнігу «Наш свет праз дваццаць гадоў» з спакуслівымі апісаннямі «камуністычнага» жыцця і паспеў зняць з яе вяршкі да таго, як Хрушчова звольнілі.

Аднак вернемся да самага вялікага плана. Загадкавай у ім можа здавацца толькі ярка распісаная шчодрасць да народа. Сталін трымаў падданых у беднасці, а Хрушчоў раптам пачаў абяцаць «найвышэйшы жыццёвы ўзровень у параўнанні з любой краінай капіталізму».

То была ўтопія. Але яна ўзнікла не на пустым месцы.

У імперыі экстрапаляцый

Аб прычынах спрачаюцца, але сам факт неаспрэчны: напрыканцы 1940-х пасляваеннае аднаўленне скончылася, а рост савецкай эканомікі ані не запаволіўся. Яна ўсё роўна імкнулася ўверх. У начальства ўпершыню пасля «вялікага пералому» з'явілася магчымасць пусціць яго плады не толькі на ўзбраенні, але і падзяліцца з народам. І ў эпоху Адлігі скарыстацца гэтай магчымасцю захацелі ўсе пераемнікі Сталіна.

Разброс экспертных уяўленняў пра савецкія тэмпы ў тыя гады даволі вялікі. Найбольш праўдападобнымі з іх лічу здагадкі Рыгора Ханіна. Разлік росту савецкага ВУП за 1953–1961 гады (гл. дыяграму ніжэй) заснаваны на яго ацэнках. Ён прыблізны, але на якасным узроўні даставерны. Лічбы, што датычацца іншых дзяржаў, у гэтай табліцы больш надзейныя.

СССР і дзяржавы-канкурэнты ў эпоху Адлігі

Як бачым, СССР у гэтыя гады быў не адзінай краінай эканамічнага цуду. ЗША, а таксама Кітай (з-за тагачасных сваіх эксперыментаў) сапраўды выраслі мала. Затое заходнія немцы не ўступалі Савецкаму Саюзу па тэмпах, а японцы, магчыма, і апярэджвалі.

Таму, скарыстаўшыся струмілінскай парадай звярнуцца да экстрапаляцыі, Хрушчоў атрымліваў непрыемны сюрпрыз прынамсі з часткай дзяржаў. Але ён экстрапаляцыямі відавочна карыстаўся, і мы зробім тое самае.

Паследуем прадпісанню Струмілінa і падлічым, наколькі б выраслі савецкія індыкатары, калі б звыштэмпы 1953–1961 гадоў пратрымаліся яшчэ 20 гадоў. І параўнаем іх з індыкатарамі хрушчоўскай праграмы. Каб зусім ужо не сыходзіць у фантастыку, у табліцы ніжэй валаўыя паказчыкі хрушчоўскага плана пералічаныя ў дададзеную вартасць. Гэта зрабіла іх крыху больш сціплымі, чым у арыгінале.

З табліцы бачна, што нават метадам экстрапаляцый не дасягнуць тых тэмпаў, якія пастаўлены ў дваццацігадовым плане Хрушчова.

ВУП і прамысловая вытворчасць больш-менш падобныя, а астатнія індыкатары і асабліва прадукцыйнасць працы ў хрушчоўскім плане выглядаюць фантастычна нават побач з непаўторнымі тэмпамі Адлігі.

Эксперты таксама мрояць

Калі б Хрушчоў не паленаваўся ўнікнуць у дэталі, то выявіў бы, што прадукцыйнасць працы ў савецкай прамысловасці (па дададзенай вартасці на работніка) ў 1961-м была толькі ў 1,7 раза вышэйшая, чым за паўстагоддзя да таго, у 1913-м. А ў сельскай гаспадарцы — толькі ў 1,6 раза. Абяцаць чатырохкратны іх рост у бліжэйшыя 20 гадоў мог толькі вельмі гаваркі чалавек.

Не прадукцыйнасцю працы была моцная эканоміка савецкай дзяржавы. Рост прамысловай вытворчасці ў 12 разоў з 1913 да 1961-га быў магчымы толькі праз сямікратнае (!) павелічэнне прамысловага персаналу. На пачатку 1960-х магчымасці і далей яго нарошчваць заканчваліся. Вёска ўжо абязлюдзела. А разліку на хуткі рост прадукцыйнасці быць не магло. Сістэма была не пад гэта заточаная.

Але ці быў Хрушчоў большым утопістам, чым Пуцін? Наваўрад ці. Пуцін таксама не ўнікае ў дэталі, калі яму вельмі хочацца нечага ад сваёй народнай гаспадаркі.

Ды і заходнія эксперты да пачатку 1960-х мроілі разам з Хрушчовым. Яны разумелі савецкія эканамічныя перспектывы ніяк не лепш, чым цяперашнія эксперты разумеюць цяперашнія расійскія.

Пол Самуэльсан, у сваім самым уплывовым у свеце падручніку эканомікі (у версіі ад 1961-га) дапускаў сцэнар, у якім дынамічны Савецкі Саюз абыдзе Злучаныя Штаты, што загрузлі ў застое. А Абрам Бергсан, найбольш паважаны амерыканскі аналітык савецкай эканомікі, быў яшчэ больш канкрэтны і ў 1960-м сцвярджаў, што «Саветы, верагодна, дагоняць Злучаныя Штаты ў 1980-я».

Вайоўнічасць з прысмакам міралюбства

Толькі ў 1963-м, калі паўгалодны СССР узяўся закупляць амерыканскі і канадскі хлеб, у ЗША пачалі падазраваць, што савецкія эканамічныя справы не бліскучыя, і ЦРУ восенню таго года нават выпусціла пра гэта мемарандум. Але двума гадамі раней, калі Хрушчоў на сваім з'ездзе ўрэгуляваў дэталі будаўніцтва «камунізму», у амерыканскіх разведчыкаў такіх падазрэнняў не было.

Ім у тыя дні і без таго было чым заняцца. Берлінскі крызіс ішоў па ўзыходзячай. Як раз 27 кастрычніка 1961-га, у разгар XX з'езда, амерыканскія і савецкія танкі сталі адзін насупраць аднаго ў Берліне каля КПП «Чарлі». Лічыцца, што ў той дзень дзяржавы падышлі да ядзернай вайны ўпрытык.

У гэтым была логіка. Хрушчоўскі «камунізм», як і пуцінскія «традыцыйныя каштоўнасці», быў задуманы не дзеля таго, каб засяродзіцца на хатніх справах, а каб атрымаць ачкі ў сусветнай барацьбе. Берлінская сцяна стала натуральным дапаўненнем да яго.

Спрачацца няма пра што, Адліга несла ў сабе і прысмак міралюбства. Савецкія ваенныя выдаткі знізіліся з 24% ВУП у пачатку 1950-х да 15% ВУП у 1961-м (у ЗША за тыя ж гады яны скараціліся з 14% да 9% ВУП). Але гэта і быў той мінімум, далей за які нават і адлігавы рэжым пайсці не мог. У тым жа 1961-м савецкія ўзброеныя сілы павялічыліся з 3 млн да 3,8 млн чалавек (у ЗША яны засталіся ранейшымі — 2,5 млн).

Падвядзем вынік. «Камунізм» Мікіты Хрушчова быў, вядома, фантазіяй, але не значна большай, чым утопіі іншых рэжымаў Расійскай дзяржавы, уключаючы і пуцінскі.

Як і многія з гэтых утопій, «камунізм» быў некампетэнтны, але адлюстроўваў настроі і інтарэсы дзяржаўных вярхоў. Як усе яны, ён быў нацэлены на падаўленне шэрага чалавека і падпарадкаванне яго нейкім зверху спушчаным дзіўным задачам. І, як усе без вынятку расійскія казённыя ўтопіі, прэтэндаваў на захоп нечага чужога.

***

Кароткая эпапея з «камунізмам» вылучалася тым, што гэта быў апошні выпадак, калі дзяржава шчыра лічыла сябе дастаткова моцнай і пераканаўчай, каб узначаліць свет.

Гэтай веры ў сябе і гэтай сілы больш няма. Пуцінская ўтопія куды агіднейшая. Яна нацэлена толькі на тое, каб знешняму свету максімальна насаліць. Але па глыбіннай сутнасці яны падобныя.

Сяргей Шэлін, The Moscow Times