У Расіі наспявае венесуэльскі сцэнар

• Таццяна Рыбакова
• 6.10.2026, 14:13

Ці прыляцяць па Пуціна на верталёце?

Калісьці была такая рэклама банкаўскіх картак: дзяўчына ў вельмі адкрытым бікіні падыходзіць да пляжнага бара, і бармэн кажа: «Вось думаю, адкуль ты будзеш грошы дабываць». Прыкладна тое ж пытанне цяпер хочацца задаць Мінфіну Расіі.

У ліпені я ўжо пісала, што ў Мінфіна праблема з размяшчэннем дзяржаўнага доўгу: попыт на яго быў настолькі нізкі, што міністэрства абвясціла паўгадавы мараторый на аўкцыёны. Тады знаёмыя эканамісты меркавалі, што Мінфін пагуляе з банкамі (якія з'яўляюцца асноўнымі пакупнікамі АФЗ) у «глядзелкі» прыкладна месяц, пасля чаго банкі «уступяць». Мараторый пратрымаўся нядоўга: ужо 2 верасня Мінфін размясціў на рынку флоатары (аблігацыі з купонам, які індэксуецца на памер афіцыйнай інфляцыі) — і даволі ўдала: было прададзена папер на 1 трлн рублёў пры попытзе на 1,42 трлн. Але флоатары міністэрства не надта любіць: стаўка павялічваецца на памер інфляцыі, доўг расце. Таму ўжо праз тыдзень адбыўся аўкцыён звычайных АФЗ з фіксаваным даходам. Розніца аказалася ўражальнай: попыт склаў усяго 164,5 млрд рублёў, размясціць удалося і ўвогуле толькі на 86,7 млрд рублёў. Але працэс, здаецца, пайшоў, і можна было ўздыхнуць з палёгкай: банкі ўсё ж такі «уступілі». Яшчэ праз тыдзень ведамства размясціла звычайных АФЗ на 116,7 млрд рублёў.

Аднак банкі за ўступку ўзялі дорага: на першым аўкцыёне з АФЗ з фіксаваным купонам размяшчалі па 15,45% гадавых за пяцігадовыя паперы і па 15,97% за трыццацігадовыя. На наступным давялося прапаноўваць інвестарам 16,3%. На аўкцыёне 23 верасня — ужо 16,86%. А 30 верасня аўкцыён быў прызнаны такім, што не адбыўся — як напісаў Мінфін, «ў сувязі з адсутнасцю заявак па прымальных узроўнях цэн». На рынку ў гэты момант дзярждоўг таргаваўся пад 17% — і гэта для папер з пагашэннем праз тры з паловай гады.

Ненасытны апетыт

Вядома, шмат у чым інвестараў напалохалі планы Мінфіна заняць дадатковыя 2,45 трлн рублёў у чацвёртым квартале, хоць з-за вялікай колькасці святаў на гэты час прыпадае ўсяго 11 аўкцыённых дзён. Але занепакоенасць інвестараў расце даўно: за трэці квартал ведамству ўдалося заняць на рынку менш за палову ад гэтай сумы, а на наступны год у плане — заняць яшчэ прыкладна 7,72 трлн рублёў, супраць раней прадугледжаных каля 5,39 трлн рублёў. Калі нейкага тавару на рынку становіцца больш (да каштоўных папер гэта таксама адносіцца), яго цана падае — калі, вядома, у перспектыве не чакаецца павышэння яго каштоўнасці. Каштоўнасць АФЗ магло б павысіць зніжэнне ключавой стаўкі ЦБ, але на апошнім пасяджэнні стаўка засталася ранейшай, і нават гэта было кампрамісам з боку рэгулятара: інфляцыя зноў пачала расці.

Мінфіну няма куды дзевацца: дэфіцыт на бягучы год ужо павялічаны ледзь не ўдвая: з 3,8 трлн да 7,34 трлн; дэфіцыт на 2027 год чакаецца на ўзроўні 5,44 трлн рублёў, і няма ніякіх сумневаў, што і яго давядзецца павялічваць, можа, і ўдвая. І цяперашні дэфіцыт, і запланаваны — гістарычныя рэкорды.

Адкуль такая дзіра, таксама даўно зразумела: улады, а канкрэтней Пуцін, дзейнічаюць паводле старога бандыцкага прынцыпу: калі «камэрс» змог здабыць патрэбную суму, значыць, зможа здабыць і больш, трэба ціснуць далей. Судзячы па апошнім выступленні Пуціна на Валдайскім форуме (Валдай у яго пераехаў з Сочы ў Падмаскоўе), заканчваць вайну ён не збіраецца, наадварот — гатовы ўзмацняць удары па грамадзянскіх цэлях ва Украіне і нават пагражае еўрапейскім краінам. А значыць, грошай на ракеты, дроны і жывую сілу спатрэбіцца больш. Магчыма — значна больш за запланаванае; такая карэкціроўка бюджэтных выдаткаў у бок павелічэння на працягу года — справа ўжо звыклая.

А ўзяць грошы асабліва няма адкуль.

У Мінфіна ўсяго тры крыніцы для павелічэння даходаў бюджэту: падаткі (і квазіпадаткі кшталту ўтылзбору), дэвальвацыя нацыянальнай валюты, пазыкі. Падаткі летась павышалі — забілі палову «белага» малога бізнесу, усё адно не хапіла. Сёлета, ледзь прайшлі выбары, пайшлі новыя ідэі па напаўненні бюджэту — але яны дадуць не так і шмат: напрыклад, павышэнне НДФЛ па ўкладах — да 1,1 трлн рублёў, і гэта самы буйны «прыварак». А Мінфіну трэба недзе адшукаць лішніх як мінімум 5,5 трлн, а як максімум — пад 10 трлн рублёў.

Дэвальвацыя ўжо адбылася, але зусім недастатковая; да таго ж яе цяжэй рэгуляваць, яна не надта падабаецца ЦБ з-за таго, што разганяецца інфляцыя, і мае разовы эфект: сёння ты можаш разлічыцца з атрымальнікамі бюджэтных сродкаў патаннелымі рублямі, а заўтра яны ўжо запатрабуюць больш, згодна з новымі цэнамі.

Узяць у доўг — самы просты, надзейны і бяспраблемны спосаб. Але, як бачым, з ім ужо сур'ёзныя праблемы.

Заўтра, але па пяць

Пуцін і яго міністр фінансаў Антон Сілуанаў любяць паўтараць, што расійскі доўг вельмі невялікі: усяго 17% ад ВУП. Нават калі Мінфін будзе займаць запланаванымі тэмпамі, у бліжэйшыя гады дзярждоўг наўрад ці пераваліць за 20%.

Усё змяняецца, калі лічыць дзярждоўг адносна даходаў і выдаткаў бюджэту. Ужо сёлета ўнутраны доўг (знешні доўг Расіі нязначны) складзе 91,3% ад запланаваных гадавых даходаў і 77,4% ад гадавых выдаткаў бюджэту. А ў 2027 годзе — 110,9% ад даходаў і 98,5% ад выдаткаў бюджэту, і гэта калі цяперашнія планы па даходах і выдатках будуць выкананы.

Яшчэ важней тое, што разлічвацца па доўгах дорага — Мінфін недарма скупіцца на аўкцыёнах. Ужо сёлета на абслугоўванне доўгу (толькі выплаты па купонах, без цела доўгу пры пагашэнні) сыдзе 9,5% даходаў — гэта складзе 8% усіх выдаткаў. У наступным — ужо 10,6% ад даходаў і 9,4% ад выдаткаў. І гэта з улікам таго, што пакуль у плацяжах Мінфіна значную долю складаюць выплаты па купонах старых выпускаў АФЗ, размешчаных па значна ніжэйшых працэнтах, чым у верасні. Чым даўжэй будзе трымацца высокая ключавая стаўка, чым больш Мінфіну давядзецца браць у пазыку, тым хутчэй будуць расці выдаткі на абслугоўванне. І нават калі вайна спыніцца, стаўка ЦБ упадзе, а ў бюджэт хлынуць грошы, кошт абслугоўвання ўжо набраных доўгаў яшчэ працягне расці ў абсалютным выражэнні за кошт пагашэння старых танных пазык і павелічэння долі цяперашніх дарагіх.

Гэта ўжо непакоіць экспертаў. «Баюся, што развілкі ўсяго дзве: рэзкая дэвальвацыя рубля па турэцкім сцэнары — або бязлітасны секвестр», — кажа адзін з маіх знаёмых эканамістаў. Другі больш асцярожны: «Тэндэнцыя непрыемная, але пакуль дэфіцыт бюджэту не выходзіць за 3% ВУП, нічога страшнага». Аднак абодва згодныя: рызыкі фіскальнага дамінавання, калі грашова-крэдытная палітыка ЦБ пераходзіць ад рэакцыі на макраэканамічныя паказчыкі да выканання жаданняў урада, растуць.

Куды ні кінь — усюды клін

На ЦБ ідзе моцны ціск, я пісала пра гэта не раз. Як і пра тое, што старшыня ЦБ Эльвіра Набіулліна дагэтуль гэтаму ціску супраціўляецца — хоць ужо і пачынае здавацца. Аднак калі ў Мінфіна пачнуцца праблемы з павелічэннем дзярждоўгу, ніякае заступніцтва Пуціна (у якім упэўнены рынак) не дапаможа — стаўку давядзецца зніжаць насуперак любым паказчыкам інфляцыі.

Чым гэта пагражае? Найбольш відавочнае — разгон інфляцыі і дэвальвацыя рубля. Увайсці ў інфляцыйную спіраль у цяперашніх умовах расійскай эканоміцы будзе прасцей простага. Менш відавочнае, але не менш сур'ёзнае наступства — разбалансаванне фінансавай сістэмы. З улікам любові да хітрыкаў у статыстыцы не выключана сітуацыя, калі інфляцыю Расстат будзе штучна заніжаць — тут не абавязкова хлусіць, дастаткова зноў змяніць методыку. Скажэнне макраэканамічных сігналаў — прамы шлях да таго, што адбылося з эканомікай СССР у апошнія гады яго існавання.

Няма сэнсу спадзявацца, што эканамічны рост паскорыцца. Першапачаткова сапраўды можа здарыцца пэўнае ажыўленне. Але ж мы разумеем, што ўсе дадатковыя грошы бюджэту пойдуць на вайну? Што грамадзянскі сектар як абіралі, так і будуць абіраць, і нават з падвоенай сілай? Што спажывецкая актыўнасць ва ўмовах разрыву паміж афіцыйнай і рэальнай інфляцыяй зусім не заквітнее? Дык што, нават у выпадку зніжэння стаўкі можа здарыцца, хіба што, «адскок дохлай кошкі», як кажуць біржавікі. А далей — прывітанне, стагфляцыя, як і прадказвалі.

Але і варыянт з жорсткім секвестрам ва ўмовах растучых апетытаў вайны не надта салодкі. Стрімкае падзенне даходаў насельніцтва, у першую чаргу бюджэтаатрымальнікаў, рост беспрацоўя, вядома, могуць дапамагчы набраць па кантракце абяздоленных і адчайных людзей. Але далей — тупік. І ўсё роўна — рост цэн, дэвальвацыя: прыходзім да таго ж выніку.

І галоўнае, пакуль не знікне галоўны дэстабілізуючы фактар — вайна, — праблемы будуць толькі пагаршацца. Праз некалькі гадоў можна будзе гаварыць ужо не пра турэцкі сцэнар, а пра венесуэльскі. Шкада, ніхто па Пуціна на верталёце не прыляціць.

Таццяна Рыбакова, The Moscow Times