Нечысць у Лебядзіным возеры

• Эдвард Мецэцкі
• 10.11.2026, 11:56

У Пуціна зноў замовілі «нацыянальную ідэю» Расіі.

Дзе, калі і хто толькі ні складаў нацыянальную ідэю Расіі і ні пісаў ёй вобраз будучыні! І вольныя мысляры, і асабліва мысляры па дзяржзаказе. Апошнюю спробу гучна і дасціпна анансавалі: параход «Лебядзінае возера», 120 палітолагаў, філосафаў і пр. -логаў, пяць дзён па Волзе, сацыяльна-гуманітарная экспедыцыя «Дыгорыя».

Ах, колькі нам алюзій цудоўных дае імя цеплахода! Сюжэт «Лебядзінага возера» памятаеце? Герой Зігфрыд жыве ў загадзя нарыхтаванай для яго будучыні. І ў гэтай прадвызначанасці раптам з’яўляецца Адзета — зусім іншы, не падрыхтаваны вобраз будучыні. Але жаданы, але вабны, але загадкавы і адлюстраваны ў танцы. Гэта — шчасце? І так, і не: у тым жа вобразе, выдаўшы сябе за Адзету, выплывае Адылія! Нам-то ясна, што гэта хлусня. Але дзе ж Зігфрыду ведаць, хто яго сапраўднае жаданне і надзея, а хто — фэйк? І ён прысягае Адыліі (фэйкавай Адзеце) у вечным каханні.

Яшчэ адна алюзія — знакаміты «Філасофскі параход» стогадовай даўніны, але пра яго ніжэй.

Трэцяя — маршрут. Старт у Маскве. Затым — Угліч, дзе быццам перарвалася дынастыя Рурыкавічаў (а ж бо з прызвання іх на княжанне пачалася Руская зямля). Далей — Мышкін, старажытнасць, падладжаная пад патрэбу турыстаў. Следам Яраслаўль — альтэрнатыўная сталіца Русі, крэпасць Яраслава Мудрага, кіеўскага (!) князя і аўтара «Рускай праўды». Ну і Дубна — горад ядарнікаў, былы пасёлак Дмітлага. Карацей, ёсць што абмеркаваць у плане руху вобраза будучыні ўспяць — туды, дзе, меркавана, і ляжыць «нацыянальная ідэя».

Бо яна ж уласцівая толькі нацыянальнай дзяржаве. А попыт на яе ёсць толькі ў самых змрочных закутках глабальнага базару. Бо ў развітым і тым, што развіваецца, свеце яна імкліва раствараецца ў іншых формах арганізацыі жыцця. Хоць і змагаецца за месца пад сонцам у Расіі і іншых інтэлектуальна бедных краях. Спадзеючыся і ў безнадзейнай сітуацыі прыдумаць стратэгію выжывання.

Безідэйная Расія

Улетку 1996-га прэзідэнт Ельцын заявіў, што ў гісторыі Расіі былі перыяды — манархічны і савецкі, а новай РФ — дэмакратычнай — патрэбная і новая нацыянальная ідэя. І адвёў на яе стварэнне адзін год.

Абвясцілі конкурс «Ідэя для Расіі». Кожны мог даслаць варыянт на 5–7 старонках. За найлепшы абяцалі 10 млн недэнамінаваных рублёў (каля 2 тысяч долараў). Пра гэта паведаміў афіцыёз — «Расійская газета».

Тады пісалі, што распрацаваць ідэю даручылі Георгію Сатараву — памочніку Ельцына. Сам ён гэта абверг, назваўшы жартам. І выдаў зборнік «Расія ў пошуках ідэі». Там складальнікі аналізавалі яе канцэпцыі і вобразы, актыўна абмяркоўваныя ў грамадстве і СМІ.

Фастфорвард.

Падчас прэзідэнцкай кампаніі 2004 года выказаўся і Пуцін. Нацыянальная ідэя — гэта канкурэнтаздольнасць ва ўсім, абвясціў ён без усялякіх камісій. А ў 2011-м, цытуючы тэкст Салжэніцына, сказаў у інтэрв’ю «VIP-Premiere», што яна — «зберажэнне народа», і «грамадства, улада, бізнес павінны выступаць адзінай камандай».

І гэтыя, і іншыя прапанаваныя ім формулы не далі нават контуру вобраза будучыні. Ні пазітыўнага, ні якога яшчэ. З прычыны сваёй бясзместаўнасці. Затое падкормілі папугаяў-агітатараў — спрытных шукачоў грошай і міласці начальства. У 1994-м Жырыноўскі абмяркоўваў яе з партактывам на цеплаходзе «Аляксандр Пушкін».

А РФ як жыла, так і жыве на скупым пайку з крыкаў пра вялікую гісторыю, суверэнітэт і традыцыйныя каштоўнасці. Але без ідэі, вобраза будучыні і стратэгіі.

Гэта — вырашылі ў адміністрацыі Пуціна — непарадак. І зноў замовілі ідэю. Ці хаця б яе чарнавікі. Для чаго адправілі ў плаванне «маладых палітолагаў, сацыёлагаў, гісторыкаў» у статусе чарговых яе магчымых аўтараў.

І Васька Гразны, і Малюта…

Кіраўнік праекта Руслан Шкута (нявядома хто і адкуль, але — «эксперт па камандаўтварэнні, куратар федэральных падзей», як паведамляюць у сеціве) блюзнерска параўнаў экспедыцыю ўніз па матухне-Волзе з «Філасофскім параходам». Тым, на якім у 1922-м Ленін выслаў квет расійскай гуманітарнай навукі. Але ці быў на борце «Возера» хто-небудзь параўнальны з Бярдзяевым, Лоскім, Стэпунам або Шастовым?

Андрэй Палосін з РАНХіГС і Алена Брызгаліна з МДУ? Ці Дугін і Матвеічаў, якія ні да філасофіі, ні ўвогуле да навукі дачынення не маюць? А можа, ігумен Мікалай (Парамонаў) — такі сабе айцец Сяргей Булгакаў нашых дзён? Зусім не. Але іх утулілі на борт. Іншых жа няма.

І яны-такі ўціснуліся. І адплылі ў тур па Дубне, Мышкіну, Углічу і Яраслаўлю. Пра гэта пісалі. І шмат. А пра вяртанне — не асабліва.

«Лебядзінае возера» пашкадавалі ўкраінскія дроны; іх у тых краях — асабліва каля Яраслаўля і Дубны — нямала. Ну, а 120 пасажыраў за 5 дзён сачынілі 11 сцэнарыяў будучыні, уключыўшы іх у «філасофскі майстар-план» па трох напрамках — чалавек, грамадства і дзяржава.

Яго галоўныя пункты — трэба будаваць будучыню на ўкараненні асобы ў зямлі, а не на «растварэнні» ў мегаполісах; пашыраць і абараняць рускамоўную прастору (!), як сховішча каштоўнаснага кода; укараняць канцэпт «новага служэння» як пераасэнсаванай ідэі апрычніны ў выглядзе ўзаемнай адказнасці грамадства і дзяржавы.

Дык вось ён, адзін з магчымых вобразаў будучыні. Прычым — ужо апісаны — Вяземскі Люты, Васька Гразны, Скуратаў Малюта і адкінуты Богам Басманаў пад звон «сарака саракоў» рэалізуюць канцэпт «дзяржавы-цывілізацыі».

Пашырэнне прасторы і новае служэнне

Аўтары тлумачаць, што пісалі праекты «на стыку канстант (!) традыцыйных каштоўнасцяў (метафізічнага асэнсавання традыцый разам з пераемнасцю роду) і прарыўных тэхналогій». А праектаваць будучыню трэба на гістарычным фундаменце, а не на ўтопіях.

Вясёлыя хлопцы! Адмовіліся ад утопій, а змайстравалі «майстар-план» у стылі фэнтэзі. У якую маці-сыру-зямлю яны мрояць укапваць расіян? Што там рабіць без прадукцыі мегаполісаў? Пахаць адною сохай на пары заезджаных кляч?

У якую далейшую прастору і, галоўнае, як яны збіраюцца разсунуць рускамоўныя межы? Тут успамінаюцца радкі з даўняй п’есы Аксёнава: «…штурмуем Прыпяць, // увесь экіпаж успацеў…», а далей — «…ідзём на Ратэрдам, а я табе, любы, // пад танкам дам». І тут жа — цыркавое шоу на Вярнадскага, дзе акрабаты весяляць публіку танкам Т-34. А тая не смяецца.

Не разумее: гэта што — шоу-камбінацыя ваенных і культурных метадаў разсоўвання рускіх межаў? Дык чаго ж смяяцца — у чаканні набору ў апрычніну?

Ясная справа: дзе Дугін, там і апрычніна. Хай і ў выглядзе косплэю парна-жахастыка Сарокіна або скрадзеных тэзісаў гуманітарна-тэхналагічных груп пра «новае служэнне». Аўтары абяцалі «выхад за межы прывычнага» і «сумеснае разважанне пра будучыню». Але, нягледзячы на вучоныя ступені некаторых удзельнікаў, нічога не выйшла. І не магло. Іх думка нудна бултыхалася ў прынятых у РФ рамках.

Пра якую «ўзаемную адказнасць» грамадства і дзяржавы (дзяржавы-цывілізацыі) яны толкуюць у другой чвэрці XXI стагоддзя? Калі яшчэ ў XIX яркія розумы абвяшчалі дзяржаву і грамадства лютарамі ворагамі! Што даказаў XX век і першыя дзесяцігоддзі XXI, паказаўшы востры крызіс нацыянальнай дзяржавы і дзяржаўнасці як такой у спробах сілай стрымаць грамадствы ад разрыву звязанасці.

І нарэшце, з якой радасці справаздачнасць нехта заве «філасофскай», а нехта — «футуралагічнай»? Добра, калі гэты прадукт можна лічыць кан’юнктурнай публіцыстыкай дзесятага шэрагу. Што пацвярджае тэлеграм-канал праекта.

Пост-пост-постмадэрнісцкі косплэй

Парадыявалі арганізатары плавання не толькі Сарокіна. Яго затеялі людзі відавочна не чужыя сарказму — пусцілі па Волзе глумлівую пародыю на тэкст Праханава «Цеплаход «Ёсіф Бродскі». Падобна,

a) вырашылі, што ніхто ўжо і не памятае гэты літаратурны кірпіч;

b) забылі, што сарказм цяпер дрэнна счытваюць;

c) што постмадэрнізму і яго цытаванню — капут.

Цеплаход «Ёсіф Бродскі» — злавеснае судна. На ім расійская знаць, што захапіла ўладу і мніць сябе элітай, плыве па раману і свяшчэннай, але зняважанай Русі. На палубе лікуюць крывасмокі і ведзьмы; п’юць і жруць алігархі. Здзекуюцца з культуры Кашчэі і Ягі з тэлевізара і шоу-бізнесу. Крыўляюцца паліттэхнолагі. Ды так, быццам няма на іх ні ўпраўы, ні смерці.

Пад д’ябальскі музон і дзікі хохат глядзяць яны на пасады і гарады, а вечная рака рускага часу гатуе ім згубу: яна ўжо знесла многа пачвараў, што паганьвалі Русь, — і канулі яны ў драпежны змрок яе хронік. Гратэску ў кніжцы хоць залівайся. Як і пазнавальных твараў. Тут і свецкая ільвіца Луіза Кіпчак, і мадэльер Словазайцаў, і ведзьма Толстава-Кац, ну і мігатлівы прэзідэнт Парфірый, чыя адстаўка запускае на борце інтрыгі і спекуляцыі пра мінулае і будучыню краіны.

— …Ельцын памёр, зрабіўшы перасадку бычынага сэрца, ад чаго на ягоным ілбе пачалі расці рогі, вастрыямі ўнутр, пранізалі мозг і выйшлі на патыліцы, — заўважае ў кнізе ведзьма-спірыт. А на яе прэзентацыі Станіслаў Белкоўскі цягне білетык з вершам: «рускі арол, страціўшы карону, // цяпер нагадвае варону. // Ягоны, яшчэ нядаўна ганарлівы, клекат // цяпер ператварыўся ў картавы рокат».

Як вынікі гульні ў літаратурныя фанты суадносяцца з рэальнасцю, часткова бачна. А як з імі сутыкнуцца фантазіі пасажыраў «Лебядзінага возера», залежыць ад таго, якую будучыню ім і іншым расіянам дазволіць начальства.

Сілы зла і анёлы дабра

Ёсіф Бродскі — паэт, лаўрэат і цеплаход — пісаў пра балет «Лебядзінае возера» так: «Мы бачым сілы зла ў карычневым трыко, // і анёла дабра ў невымоўнай пачцы. // І ў сілах абудзіць ад элізійскай спячкі // авацыя Чайкоўскага і Ко».

Яго вершы прысвечаныя Міхаілу Барышнікаву — афіцэрскаму сыну, камандору «Ордэна трох зорак», вялікаму танцоўшчыку-невазьвратніку. Цяпер у т. зв. «дзяржаве-цывілізацыі» ён бы напэўна трапіў у інаагенты. Ці — у чальцы непажаданай арганізацыі. А то і ў экстрэмісты з тэрарыстамі.

Эдвард Мецэцкі, The Moscow Times