Як народнае апалчэнне ВКЛ гераічна абараняла Радзіму

• 15.11.2026, 11:02

Скліканне «паспалітага рушэння» ў нашых продкаў адбывалася пры ўсеагульным уздыме.

Шматлікія войны прымушалі быць абаронцамі Айчыны не толькі прадстаўнікоў шляхты, спадчынных дваран-землеўладальнікаў, але і жыхароў мястэчак, гарадоў, вёсак Вялікага Княства Літоўскага. Народнае апалчэнне ў літвінаў называлася «паспалітае рушэнне» і склікалася па меры патрэбы ў гады, калі дзяржаве пагражала сапраўды сур'ёзная небяспека, паведамляе «Літвін».

Літвінскія законы ўжо з XIII стагоддзя вызначалі парадак фарміравання аддзелаў народнага апалчэння, тэрміны прыбыцця воінаў у месцы дыслакацыі, іх узбраенне. Галоўны юрыдычны дакумент, па якім жыла ўся краіна, Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года падрабязна рэгламентаваў усе гэтыя пытанні ў спецыяльным абшырным раздзеле.

Фактычна за кошт народных апалчэнняў вялікія літоўскія князі маглі выставіць на тэатр ваенных дзеянняў яшчэ адну велізарную армію, якая вызначалася высокім маральным духам, баяздольнасцю, бо ваяры змагаліся за зразумелыя каштоўнасці, абараняючы ад ворагаў свой дом, сем'і, маёмасць. Часам «паспалітае рушэнне» прыцягвалася для падаўлення бунтаў, пакарання мяцежнікаў, якія пагражалі спакою рэгіёна Вялікага Княства.

Перш за ўсё выстаўленнем апалчэнскіх аддзелаў паводле літвінскіх законаў павінны былі займацца буйныя ўласнікі, якія снараджалі байцоў за ўласныя грошы. Саліднымі сумамі ў сярэднявеччы валодалі літвінскія гарады (Вільня, Гродна, Полацк), у якіх квітнеў гандаль. Мясцовыя купцы ахвотна траціліся на ваенныя мэты, бо абарона межаў краіны наўпрост вызначала бяспеку гандлёвых шляхоў і эфектыўнасць «бізнесу».

Магнаты таксама набіралі ахвотнікаў у ўзброеныя аддзелы, хаця некаторыя князі (Радзівілы, Чартарыйскія) трымалі яшчэ і ўласныя прыватныя арміі. Набор апалчэнцаў у земскія харугвы праводзілі аб’яднанні дробнай шляхты, войты, солтысы. Байцом-апалчэнцам мог быць асабіста вольны літвін — мяшчанін або селянін, які меў узбраенне і правіянт для службы.

Першапачаткова ў ВКЛ правам склікаць «паспалітае рушэнне» валодаў толькі вялікі князь, які рассылаў па краіне з ганцамі граматы аб мабілізацыі мясцовых войскаў. Да XV стагоддзя гэта права перайшло да сойма Вялікага Княства. Атрымаўшы грамату аб неабходнасці склікаць апалчэнне, на месцах разгортвалі бурную дзейнасць. Асабліва трэба было спяшацца ў ўсходніх землях ВКЛ, дзе заўсёды існавала пагроза з Усходу. Масковіцкія аддзелы рабілі рэйды на тэрыторыю літвінскіх уладанняў з мэтай гону ў няволю сялян, якіх потым прадавалі ў Турэччыну або ў маёнткі баяраў у глыбіні маскоўскіх уделаў.

Месца, дзе збіралася «паспалітае рушэнне», прызначаў каштэлян, спецыяльны чыноўнік, які меў ваенную ўладу. Ён запісваў усіх прыбылых і перадаваў спісы ваяводзе і яго штабу. Потым пры вялікім зборышчы народу аддзелам уручаліся сцягі (харугвы). Маладыя байцы атрымлівалі благаслаўленне духоўных асоб. Калі аддзел быў гатовы да паходу, яго снараджэнне і ўзбраенне аглядаў ваявода. Яму дапамагалі дасведчаныя ў вайсковай справе ветэраны-шляхціцы.

У ВКЛ самым баяздольным і дасведчаным лічылася «паспалітае рушэнне» на ўсходніх межах (Полацк, Віцебск, Смаленск, Магілёў). Там найчасцей адбываліся баі з татарамі і маскоўскімі казакамі ды дваранамі, што рабавалі на дарогах і ў лясах.

Выступ у паход «паспалітага рушэння» выглядаў уражліва. Сучаснікі адзначалі, што ў момант пачатку паходу здавалася, быццам увесь народ зямлі падняўся на барацьбу з агрэсарам. Цягнуліся доўгія калоны пяхоты, што ашчэцілася пікамі і алебардамі. Ішла кавалерыя, блішчэючы сталёвымі кальчугамі і шлемамі. Войскі суправаджалі абозы, у якіх везлі боепрыпасы і правіянт; побач з вазамі гналі запасных коней і быкоў. Кожнаму шляхцічу ў паходзе належала павозка з неабходнай яму і яго людзям маёмасцю.

Адмовіцца ад удзелу ў народным апалчэнні тэарэтычна было магчыма. Аднак «адмаўленцаў» у такім выпадку чакаў значны грашовы штраф. Акрамя таго, адмова абараняць родную зямлю магла быць негатыўна ўспрынята суседзямі, цэхавымі старшынамі. Таму гараджаніну або селяніну амаль заўсёды з маральных і матэрыяльных меркаванняў прасцей і выгадней было пайсці ў паход, чым адседжвацца ў тыле. Часам у «адмаўленцаў» нават адбіралі маёнткі і ўсе грошы, дашчэнту разараючы заможных мяшчан.

У баі пяхота апалчэння займалася не толькі непасрэднай баявой працай (удзел у баях, выстаўленне вартаў, разведка), але і забяспечвала жыццядзейнасць усяго лагера, капала акопы і насыпала валы, будавала масты і гаць. Гэта значыць, на пяхоту ўскладаліся абавязкі сапёрных частак. Кавалерыя магла выкарыстоўвацца для каравульнай службы, для правядзення дыверсійных набегаў.

Пасля завяршэння паходу кожны ўдзельнік народнага апалчэння атрымліваў ад кіраўнікоў аддзелаў, ад ваявод пасведчанні, у якіх адзначаліся баявыя заслугі апалчэнца. Такія граматы потым прад’яўляліся ў муніцыпалітэтах, у мястэчках і вёсках.

Досвед народных апалчэнняў Вялікага Княства Літоўскага XV–XVI стагоддзяў быў запатрабаваны ў эпоху напалеонаўскіх войнаў. У 1812 годзе Напалеон абяцаў літвінам вольнасць, аднавіўшы ВКЛ з новай адміністрацыяй. У колах літвінскай шляхты ўзнікла ідэя абвясціць збор народнага апалчэння на падтрымку Вялікай арміі Банапарта. З ліку жыхароў, што адгукнуліся на заклік да абароны роднай зямлі ў кампаніі 1812 года, ствараліся часткі, якія павінны былі дапамагаць французскай арміі ўтрымліваць камунікацыі і парадак на тэатры ваенных дзеянняў.