Паміж палоніем і супам
- Пётр Катэрыніч, ZN.UA
- 15.11.2026, 12:04
Выгаданы Лондан параўналі з сапраўдным, у якім Крэмль дзейнічае ўжо два дзесяцігоддзі.
Другі сезон шпіёнскага серыяла Netflix з Кірай Найтлі і Бэнам Уішо адкрыта грэбуе праўдападобнасцю, але дзіўна дакладна паказвае людзей, вымушаных весці падвойнае жыццё. ZN.UA далучылася да глабальнай прэс-канферэнцыі з акцёрамі і параўнала выгаданы Лондан з рэальным, дзе Расія ўжо два дзесяцігоддзі труціць, забівае і ўладкоўвае падпалы.
1 лістапада 2006 года на століку ў бары Pine лонданскага гатэля Millennium стаіць чайнік з зялёнай гарбатай. Аляксандр Літвіненка, былы афіцэр ФСБ, які збег у Вялікабрытанію і крытыкаваў Пуціна, сустракаецца тут з двума расіянамі. Ён паспявае зрабіць тры-чатыры глыткі ўжо астылага напою. Праз тры тыдні ён памрэ ад атручвання палоніем-210. Пазней брытанскае публічнае расследаванне прыйдзе да высновы, што аперацыю ФСБ «верагодна, ухвалілі» тагачасны дырэктар службы Мікалай Патрушаў і прэзідэнт Уладзімір Пуцін.
Праз дваццаць гадоў за іншым сталом вячэрае выгаданы расійскі алігарх Аляксей Чарноў. Побач — Уолес Уэбб, які ў другім сезоне «Чорных галубоў» узначальвае брытанскі ўрад. Гасцям падаюць атручаны суп, але талерка ледзь не аказваецца перад прэм’ерам. Найманая забойца, якая выдае сябе за афіцыянтку, мусіць незаўважна памяняць стравы месцамі. Чарноў гэтай вячэры не перажыве. А ахова, якая павінна была б прасачыць шлях кожнай талеркі ад кухні да стала, акажыцца цалкам прафнепрыдатнай.
Гэтыя два сталы раздзяляе прорва паміж рэальнымі расійскімі аперацыямі ў Вялікабрытаніі і тэлевізійнымі фантазіямі пра шпіянаж. Джо Бартон, аўтар серыяла, другі сезон якога Netflix выпусціў 5 лістапада, не спрабуе гэта хаваць. Ён лёгка ахвяруе дакладнасцю шпіёнскага рамяства, затое тонка перадае, што падвойнае жыццё робіць з чалавекам.
Шпіёнка без аховы
«Чорнымі галубамі» ў серыяле называюць прыватнае агенцтва, якое крадзе чужыя сакрэты і прадае іх таму, хто прапануе больш. Шмат гадоў таму Хелен Уэбб пайшла пад глыбокае прыкрыццё і стварыла сям’ю з палітыкам. Цяпер ён пераязджае на Даўнінг-стрыт, а разам з вартасцю агенткі расце і рызыка разаблачэння.
У жонкі прэм’ера, напэўна, была б ахова, ад якой даводзілася б уцякаць перад кожнай аперацыяй. Але серыял не дазваляе такім драбязам перашкаджаць прыгодам. Хелен узламвае нумар у гатэлі ў Парыжы, адстрэльваецца і выбівае нагой дзверы. «Гэты серыял балансуе на вельмі тонкай мяжы паміж захапляльнай недарэчнасцю і сур’ёзнай гісторыяй пра персанажаў», — тлумачыць Найтлі.
У сапраўднай гісторыі расійскіх аперацый у Вялікабрытаніі не менш напружаны сюжэт, толькі без чорнага гумару. У 2018 годзе афіцэры ГРУ прывезлі ў Солсберы «Навічок» у флаконе ад парфумы Nina Ricci. Сяргей Скрыпаль і яго дачка выжылі, а вось 44-гадовая Дон Стэрджэс, да якой пазней трапіў выкінуты флакон, памерла 8 ліпеня. Публічнае расследаванне ў снежні 2025 года прыйшло да высновы, што замах павінен быў санкцыянаваць асабіста Пуцін.
У сакавіку 2024 года ў лонданскім Лейтоне згарэў склад, адкуль ва Украіну адпраўлялі гуманітарную дапамогу і тэрміналы Starlink. Расіі не спатрэбіліся ні кадравыя афіцэры на месцы, ні яд. Дылан Эрл, якому на момант вынясення прысуду споўніўся 21 год, кіраваў падпалам са сваёй спальні ў Лестэршыры: знайшоў у Telegram сувязнога «Вагнера», наняў выканаўцаў і назіраў за пажарам у прамым эфіры праз FaceTime. Суд прысудзіў яго да 17 гадоў пазбаўлення волі, а матыў назвалі «простай і агіднай жаднасцю». Побач са складанымі аперацыямі спецслужбаў з’явіліся разавыя заказы выпадковым людзям, якія гатовыя працаваць за грошы.
Кіраўнік MI5 Кен Маккаллум яшчэ восенню 2024 года папярэджваў, што расійская ваенная выведка ўзялася сеяць хаос на брытанскіх і еўрапейскіх вуліцах, усё часцей даручаючы брудную працу пасярэднікам — прыватным разведчыкам і злачынцам. У гэтым вымысел Бартона нечакана перасякаецца з рэальнасцю: шпіянаж даўно выйшаў за межы кадравых спецслужбаў і стаў паслугай, за якую можна заплаціць.
Розніца — у выканаўцах. У серыяле гэта віртуозы з асабістым кодэксам гонару, у жыцці — хлопец з правінцыі, гатовы на «серыю місій» дзеля грошай. Таму і галоўная інтрыга сезона, што вядзе да сустрэчы прэм’ера з расіянінам, здольным паспрыяць даўно чаканаму міру, у Кіеве ўспрымаецца інакш, чым у Лондане. Мы занадта добра ведаем цану такім пасярэднікам, каб безагаворачна ўспрымаць гэтую сюжэтную лінію як чыстую фантазію.
Што робіць хлусня з тым, хто хлусіць
Кіра Найтлі дакладна фармулюе, што змянілася ў яе гераіні: «У першым сезоне яна хлусіла пераважна замоўчваннем. У другім — вымушаная хлусіць людзям у твар, проста на хаду, і таму часта падобная да чарвяка на кручку».
У гэтай розніцы ёсць псіхалагічная аснова. Даследаванне Эммы Левайн і яе калег паказала, што замоўчванне і прамую хлусню людзі ацэньваюць па-рознаму. А Майкл Слепіян з Калумбійскага ўніверсітэта, прааналізаваўшы больш за 13 тысяч сакрэтаў, выявіў: больш за ўсё знясільвае не само ўтоенне, а думкі пра таямніцу, якія не даюць спакою. Калі Найтлі спыталі, ці зазірне гераіня нарэшце ў уласную душу, яна адказала: «Не думаю, што яна там яшчэ ёсць».
Найбольш неверагоднай выдумкай тут здаецца гісторыя шпіёнкі, якая дзеля прыкрыцця стварыла сям’ю з палітыкам і нарадзіла яму дзяцей. Але ў гэтай лініі ёсць дакументальны аналаг. 1 жніўня 2024 года падчас буйнага абмену зняволенымі ў Маскву прыляцела шлюбная пара Дульцавых — расійскія нелегалы, якія гадамі жылі ў Любляне пад выглядам аргентынцаў. Іх сын і дачка даведаліся, што яны расіяне, толькі ў самалёце. Дзеці не ведалі рускай, таму Пуцін прывітаў іх у трапа па-іспанску. Легенда бацькоў была настолькі бездакорнай, што дзеці выраслі з чужымі імёнамі і чужой радзімай. Цяжка знайсці больш наглядную меру цаны такой службы для тых, хто яе ніколі не выбіраў.
Калі Хелен навучылася адсякаць свае пачуцці, то Сэм, найманая забойца ў выкананні Уішо, так і не змог гэтага зрабіць. «Ён здзяйсняе жудасныя ўчынкі, і яму ад гэтага баліць. Ён змучаны і траўмаваны тым, што зрабіў», — кажа акцёр. Яго стан нагадвае тое, што псіхолаг Брэт Ліц назваў маральнай траўмай: доўгатэрміновыя наступствы ўчынкаў, якія супярэчаць глыбокім перакананням чалавека. Сярод іх — віна, сорам, самаізаляцыя.
Крымінолагі з Бірмінгемскага гарадскога ўніверсітэта, што вывучылі 27 замоўных забойстваў у Вялікабрытаніі за 1974–2013 гады, паказваюць, наколькі Сэм далёкі ад рэалій гэтага рамяства. Сярэдні ганарар складаў каля 15 тысяч фунтаў, самы малы — 200, а матывы заказчыкаў даследчыкі назвалі прыгнятаюча будзённымі. Пазнейшая праца той жа даследчай школы паказала, што «паспяховыя» забойцы ўмеюць бачыць у ахвяры толькі мэту. Сэм гэтаму так і не навучыўся. Уішо прызнаецца, што задаваўся пытаннем, ці можа такі чалавек быць шчаслівым. «Ведаю, дзіўнае жаданне для…» — пачаў ён на прэс-канферэнцыі, і Найтлі імгненна падказала: «Масавага забойцы».
Каму дастаецца месца ў кадры
Серыял — не экранізацыя комікса, але мае дынаміку графічнага рамана. Мастак-пастаноўшчык Марган Кенэдзі абклеіў амаль кожны пакой шпалерамі з выразнымі ўзорамі і расставіў чырвоныя акцэнты, а аператар Бэн Уілер паказаў наўмысна глянцавы Лондан.
Другі сезон, зняты Джуліанам Фарыно і Кіронам Хоўксам, замяніў калядныя агні першага на мокры неон зімовага горада. У палітры пераважаюць сіні, чырвоны і бурштынавы. Гэтая стылізацыя — не выпадковая празмернасць, а сумленная дамоўленасць з гледачом: перад ім казка, якая нават не прыкідваецца дакументам.
Акторы выдатна разумеюць правілы гэтай гульні. «Абсурдна, што мы выходзім адтуль цалкам не пашкоджаныя», — смяецца Бэн Уішо, успамінаючы маштабную перастрэлку. Найтлі падхоплівае: «З ідэальнай прычоскай, без аніводнай драпіны, адзенне бездакорнае — як заўсёды». І ўсё ж пасярод перастрэлкі героі сваруцца, быццам старыя сябры. Уішо называе гэтую сцэну «цудоўна недарэчнай і адначасова дзіўна праўдзівай»: часам пра самае важнае атрымліваецца загаварыць толькі тады, калі навокал пануе поўнае вар’яцтва.
На гэтым і трымаецца кінамова «Чорных галубоў»: дэкарацыі, касцюмы і стрэлы нагадваюць пра вымысел, а размовы паміж стрэламі аказваюцца дзіўна сапраўднымі. Кіра Найтлі бачыць тут і нацыянальную рысу: брытанцы, паводле яе слоў, асабліва добра ўмеюць гаварыць пра сур’ёзнае «моваю чорнага, непраглядна чорнага гумару».
Аднак за ўсёй гэтай стылізацыяй стаіць больш важнае рашэнне: за кім пойдзе камера і каму яна дасць слова. Калі б пра Солсберы здымалі шпіёнскі серыял, мы, верагодна, сачылі б за людзьмі, якія везлі флакон. Даведаліся б пра іх загады, страхі і адносіны з начальствам, у той час як жанчыне, да якой трапілі духі, адвялі б кароткую сцэну перад тытрамі. Рэальнасць расставіла акцэнты інакш. Кіраўнік публічнага расследавання лорд Х’юз назваў Дон Стэрджэс зусім невінаватай ахвярай чужой жорсткасці і цынізму. А яе бацька пасля абнародавання справаздачы сказаў, што сям’я нарэшце можа вярнуць сабе дачку, сем гадоў прыналежную публіцы.
Сярод выкрытых СБУ выканаўцаў расійскіх заданняў трапляюцца і падлеткі, завербаваныя праз мэсэнджары для падпалаў. Яны значна бліжэй да Дылана Эрла, чым да Хелен Уэбб з яе маральнымі дылемамі. «Чорныя галубы» прапануюць амаль суцяшальную фантазію пра шпіёнаў, у якіх ёсць сумленне, і забойцаў, якіх мучыць зробленае. У такой фантазіі няма нічога дрэннага — пакуль памятаеш, што гэта менавіта фантазія.
Напрыканцы размовы Кіра Найтлі сказала пра сваю гераіню: «Я спадзяюся на яе». «Я таксама, — адказаў Бэн Уішо. — І Сэм спадзяецца». Глядач, хутчэй за ўсё, пагодзіцца з імі. Але трэба памятаць і пра тых, каму ў такіх гісторыях не дастаецца ні месца за сталом, ні рэплікі. Пра мужчыну з кубкам гарбаты ў Мэйфэры. Пра жанчыну з флаконам духаў. І пра склад у Лейтоне, дзе захоўвалася дапамога для Украіны.
Пётр Катэрыніч, доктар філасофіі ў галіне журналістыкі, ZN.UA