BE RU EN

У Кітаі памятаюць усё

  • Аляксандр Нямец
  • 19.11.2026, 9:50

А вяртаць давядзецца!

Недаўна я набыў, у краме «Half Price Books», некалькі кніг з серыі «Се гэй артунды Чжунго лішы» (Cie gei ertong de Zhonnguo lishi — Гісторыя Кітая, напісаная для дзяцей), пекінскае выдавецтва New World Press. Кнігі надрукаваныя, відаць, пасля 2020 года. У кнігах гэтай серыі прыводзяцца толькі найважнейшыя падзеі кітайскай гісторыі. Судзячы па слоўнікавым запасе гэтых кніг (карыстаюцца ўсімі 3000 з лішкам іерогліфаў «абавязковага спісу» і дзясяткамі тысяч іх камбінацый), кнігі прызначаюцца для «дзецішак», якія ўжо скончылі 9 класаў (пачатковая школа і першая ступень сярэдняй школы), то-бок ва ўзросце 15 гадоў і старэй. Адважуся сказаць, гэта ўнікальны матэрыял!

Я працытую Том 12, с. 52–56, дзе апісаны («на дзіцячым узроўні») канфлікт Расіі (Маскоўскага царства) і Кітая (маньчжурскай дынастыі Цын) на Далёкім Усходзе, у перыяд з 1644 па 1689 год. У асноўным, апісаны перыяд праўлення «Вялікага імператара Кансі», які заняў Трон Дракона ў Пекіне ў 1661 годзе і правіў каля 60 гадоў (па магчымасці коратка):

Кансі быў такім імператарам, якія рэдка сустракаюцца ў гісторыі. Але рускія, паўночныя суседзі (Кітая), гэтага не ведалі.

Пасля звяржэння мангольскага панавання рускія рупліва шукалі незамярзаючыя марскія парты і з гэтай мэтай прасоўваліся на поўдзень і на ўсход. Яны «прыглядзелі» землі Паўночна-ўсходняга Кітая (Дунбэй) і смела рушылі туды.

Сярод (гэтых рускіх) было шмат ад’яўленых галаварэзаў. Яны рэгулярна рабаўвалі мясцовае насельніцтва рэгіёна Дунбэй і не саромеліся забіваць іх. Былі выпадкі, калі (рускія) лавілі мясцовых людзей, зажарвалі іх і з’ядалі.

Мясцовыя людзі прызвычаіліся называць рускіх «лоча». «Лоча», згодна са старажытнай легендай, былі дэманы, што елі чалавечае мяса і пілі чалавечую кроў.

Рускія пабудавалі ў рэгіёне Дунбэй горад «Якесань» (згодна з прыведзенай картай, с. 55, ён знаходзіўся ў самай паўночнай кропцы плыні Амура, прыблізна на месцы раённага цэнтра Джалінда ў Амурскай вобласці), але былі выбіты адтуль войскамі дынастыі Цын. Пасля гэтага рускія таемна, крадком вярнуліся і зноў пачалі прыгнятаць мясцовае насельніцтва.

Імператар Кансі паслаў ліст рускому імператару (цару Аляксею Міхайлавічу) у надзеі на мірнае вырашэнне канфлікту, але не атрымаў адказу. Тады Кансі паслаў войскі для ўдару (па рускіх). Рускія не вытрымалі ўдару (адступілі) і згадзіліся на перамовы. Перамовы пачаліся ў гарадку Нерчынск.

Дынастыя Цын не мела перакладчыкаў з рускай, але два заходнія прапаведнікі (езуіты) згадзіліся дапамагчы з перакладам. Гэтыя перакладчыкі на словах стараліся для дынастыі Цын. Але яны таемна дамовіліся з рускімі і паведамілі пра «слабыя месцы» дынастыі Цын. Узамен яны разлічвалі атрымаць права прапаведаваць у праваслаўнай Расіі. (Зразумела, Масква іх падманула).

Прапаведнікі паведамілі рускім, што імператар Кансі цяпер вымушаны кінуць большую частку свайго войска ў Джунгарыю (Сіньцзян), дзе мясцовыя князі ўзнялі мяцеж. Рускія павялічылі свае патрабаванні, а прадстаўнікі дынастыі Цын пайшлі на саступкі. Праз некалькі дзён, у (верасні) 1689 года, Нерчынская дамова была падпісаная. Рускія сышлі з горада Якесань і з іншых абласцей і адмовіліся ад прэтэнзій на Дунбэй (Паўночна-ўсходні Кітай). Пасля гэтага Кітай і Расія падтрымлівалі мір больш за 150 гадоў. (канец кароткага перакладу)

Цяпер невялікі каментар.

У кнізе «Гісторыя Кітая» (Чжунго лішы) вельмі коратка апісваюцца падзеі з 1643 года па 1989 год. Але можа быць, аўтары схлусілі?

Цяпер працытую кнігу Усевалада Іванова «Чорныя людзі» (Леніздат, 1988 год), сс. 259–262:

«(У 1643 годзе) якутскі ваявода Галавін паслаў свайго пісьменнага галаву (начканца) Васіля Паяркова праведацца пра Амур дакладна, каб самому яму, Галавіну, падвесці Даурыю (Забайкальскі край або Чыцінская вобласць) пад высокую царскую руку.

Тры гады (1643–1646 гады) плаваў па моры і рэках Паяркоў (перасек з поўначы на поўдзень Станавы хрыбет), наскрозь прайшоў па Амуры да самага вусця, выйшаў у Ламскае (Ахоцкае) мора, па рацэ Удзе, дый па Маі, дый па Алдане выйшаў у Лену, вярнуўся ў Якуцк. Ішоў прарывам, без ашчаджання, сваіх, а асабліва мясцовых людзей ён не шкадаваў, драў з іх ясак бязлітасна, а тыя падымаліся, не заміряліся. Павёў ён з сабой сто дваццаць служылых людзей, прывёў (назад у Якуцк) сорак — гінулі людзі, ад голаду, ад бою, ад цынгі.

Паяркоў толькі кусаў бараду, маленькі, бледны, а ўпарты ды злы. «Не дарагія ў нас служылыя людзі! — буркнуў ён якосьці на папрокі ў жорсткасці. — Дзесятнік — пятак, служылы — два грошы. І ўсё...». Жорсткай патрэбай людзі Паяркова дайшлі да людажэрства. Данёс жа пра гэта сам Паяркоў з ракі Зеі, з вусця Умлякома (прыблізна за 200 км на поўнач ад цяперашняга Благавешчанска)... Страшныя чуткі пра гэта прабеглі па ўсёй Даурыі».

Тадышняе насельніцтва цяперашніх Амурскай вобласці і Хабараўскага краю, а таксама паўночнай часткі правінцыі Хэйлунцзян, «у волю» адчулі на сабе людажэрскую лютасць «земляпраходца» Паяркова і яго падначаленых. І памяць пра гэта трымаецца ў Кітаі ўжо больш за 380 гадоў.

Услед за Паярковым, на Шылку, Аргунь і Амур прыйшоў Ярафей Хабараў, з «ахвотнымі людзьмі» («казакамі»). Ён дзейнічаў прыблізна з такой жа лютасцю.

Але годны адпор расійскія «земляпраходцы» атрымалі толькі пасля прыходу да ўлады імператара Кансі ў 1661 годзе. У любым выпадку, Маскоўскае царства, пасля 46 гадоў вайны (1643–1689 гады), замацавала за сабой велізарную тэрыторыю на захад ад Байкала — сённяшнія Бурацію і Забайкальскі край.

Нашто я пра гэта расказваю? Каб чытачы зразумелі: народ Кітая нічога з гэтага не забыў, не забудзе і не даруе. Кітайскім дзецям пра гэта пастаянна нагадваюць у папулярных кнігах, ды і ў школе. Зразумела, калі падвернецца зручны выпадак, з задавальненнем верне ўсё страчанае ў гэтай «46-гадовай вайне».

І Пекін старанна рыхтуе цяпер гэты «зручны выпадак», дакладней, надыходзячы распад Расіі. Невыпадкова кітайцы стварылі цэлы шэраг «калоній» (чайна-таўнаў) на ўсходнім, ды і на заходнім беразе Байкала, з многімі тысячамі жыхароў. Больш за тое, некалькі дзесяткаў тысяч кітайцаў пражываюць у «кітайскіх кварталах» Іркуцка.

А як наконт аднаго мільёна квадратных кіламетраў, страчаных Кітаем на Далёкім Усходзе паводле рабаўніцкіх дамоваў 1857 і 1861 гадоў? Як наконт захопніцкіх дзеянняў Расіі ў Сіньцзяне? Таму амаль цалкам прысвечаны 13-ы том «Гісторыі Кітая для дзяцей». Зразумела, гэты том апавядае не толькі пра расійскія анексіі, але і пра бандыцкія дзеянні Вялікабрытаніі, Францыі і Японіі ў 1839–1900 гадах.

Ды і ў 14-м томе «Гісторыі Кітая для дзяцей» (з 1900 года да нашых дзён, уключаючы разгром Пекіна «васьмю дзяржавамі» ў 1900 годзе) гэтай тэме прысвечаная нямалая частка. Але пра гэта ў свой час. Цяпер скажу толькі, што крыўда Кітая ў сувязі і з дзеяннямі Расіі ў 1855–1917 гадах у 10, 20, 30 разоў большая, чым крыўда ў сувязі з «вайной 1643–1689 гадоў» і яе вынікамі.

З Францыяй, Вялікабрытаніяй, Германіяй, Японіяй Кітай у асноўным разлічыўся (памяць пра мільёны каштоўных «артэфактаў», украдзеных і вывезеных з Кітая Заходняй цывілізацыяй, не знікла). Але цяперашняя Расія — афіцыйная правапераемніца царскай Расіі — пакуль нічога Кітаю не вярнула (калі не лічыць «востраўнай драбязы» на Амуры). А вяртаць давядзецца!

Аляксандр Нямец, kasparovru.com

Апошнія навіны