«У беларусаў зноў з’явіцца шанец на перамены»
- 2.03.2026, 23:33
У Беластоку бурна абмяркоўвалі кнігу «Беларусь Наталлі Радзінай», урокі 2020-га і будучыню краіны.
Прэзентацыя кнігі вядомага амерыканскага пісьменніка Юрыя Фельштынскага «Беларусь Наталлі Радзінай. Журналістка супраць дыктатара» адбылася 27 лютага ў Беластоку. Мерапрыемства ў беларускім хабе «Новая Зямля» сабрала поўную залу, а сустрэча цягнулася больш за 2,5 гадзіны.
У прэзентацыі прынялі ўдзел галоўная рэдактарка сайта Charter97.org Наталля Радзіна, трохразовая прызёрка Алімпійскіх гульняў, чэмпіёнка свету і Еўропы па плаванні Аляксандра Герасіменя і каардынатар грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Дзмітрый Бандарэнка.
Вядучай мерапрыемства была кіраўніца хаба Надзея Салавёва. Яна пачала сустрэчу з цытаты Наталлі Радзінай, вынесенай у эпіграф кнігі: «Няма герояў, ёсць мы з вамі — людзі, якія думаюць, разумеюць, спачуваюць і падтрымліваюць адно аднаго. І толькі ад нас залежыць, што будзе далей». Надзея Салавёва папрасіла Наталлю Радзіну апісаць галоўную ідэю кнігі:
— Гэта кніга пра Беларусь. Галоўная тэма — барацьба беларусаў за свабоду. Свет павінен ведаць, што мы змагаліся і змагаемся за сваю незалежнасць, а барацьба супраць рэжыму Лукашэнкі пачалася не ў 2020-м годзе, а значна раней, літаральна адразу пасля яго прыходу да ўлады ў 1994 годзе.
Што датычыцца эпіграфа кнігі, дык гэта словы з майго артыкула, які я напісала ў першыя гадзіны пасля вызвалення з турмы КДБ у 2011 годзе. Я адчула, што беларусам трэба гэта сказаць. Мне часта казалі, што я — гераіня. Але я лічу, што няма вечных герояў, а кожны з нас у сваім жыцці штодня робіць выбар. Нельга адзін раз учыніць гераічны ўчынак, а потым да канца жыцця ім ганарыцца. Трэба заставацца прыстойнымі людзьмі, трымацца разам, дапамагаць адно аднаму, памятаць пра тое, што мы — народ, і тады, я ўпэўненая, мы вернемся дадому.
Прызёрка Алімпійскіх гульняў Аляксандра Герасіменя лічыць, што кніга «Беларусь Наталлі Радзінай» аб’ядноўвае ўсіх беларусаў, якія змагаюцца з рэжымам:
— Кожны, хто зрабіў правільны выбар, дадаў сваю частку ў гэтую барацьбу. Мая часцінка ёсць у гэтай кнізе, дзе распавядаецца, як мы пазнаёміліся з Наталляй, які шлях быў у мяне ў 2020-м годзе.
З Наталляй мы пазнаёміліся за некалькі дзён да пачатку вайны. Мы ведалі адна адну завочна, але ніколі не сустракаліся. Я жыла ў Кіеве, Наталля — у Варшаве, нарэшце мы дамовіліся пра сустрэчу. Мы размаўлялі пра тое, што пачнецца вайна, усе гэта разумелі, але ніхто не верыў, што гэта здарыцца. Наталля ўгаворвала мяне не вяртацца ў Кіеў, застацца ў Варшаве, абяцала дапамагчы. Вайна пачалася, і першы чалавек, які мяне сустрэў у Варшаве, была Наталля. Я вельмі ўдзячная, бо многія прыязджалі ў чужую краіну, нічога не ведалі, а з боку Наталлі была вялізная падтрымка.
З Наталляй у нас агульныя каштоўнасці, погляды на тое, што адбываецца ў Беларусі, і на яе будучыню, мы ўпэўненыя, што вернемся ў нашу краіну і можам ёй яшчэ спатрэбіцца.
Наталля Радзіна пажартавала, што фразу «спатрэбіцца сваёй краіне» можна ўспрымаць па-рознаму, і распавяла, як на адной з канферэнцый Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе, якая праходзіла ў Венне, яна размаўляла з прадстаўніком АБСЕ па свабодзе слова Міклашам Харасці. Міма праходзіў прадстаўнік Беларусі ў АБСЕ Валерый Варанецкі і сказаў: «Наталля, вы патрэбныя нам у Беларусі». Харасці хутка адказаў: «У турме яна вам патрэбная».
Унікальнай прэзентацыю кнігі ў Беластоку зрабіла вялікая колькасць пытанняў з залы. Наталлю Радзіну пыталіся пра сям’ю, бо ў кнізе распавядаецца пра гісторыю яе роду, працу галоўнай рэдактаркай сайта «Хартыя’97». У Дзмітрыя Бандарэнкі цікавіліся ўрокамі 2010 года, магчымымі сцэнарамі змены ўлады ў Беларусі. Аляксандра Герасіменя распавядала пра выбар, які зрабілі беларускія спартоўцы ў 2020 годзе.
Кіраўнік «Радыё Рацыя», старшыня Беларускага саюза ў Польшчы Яўген Вапа распавёў, што ўжо прачытаў кнігу «Беларусь Наталлі Радзінай» і знайшоў у ёй цікавую дэталь. Нягледзячы на тое, што Вапа вырас на польскім Падляшшы, а Наталля Радзіна — у беларускім Кобрыне, у дзяцінстве яны чыталі адну і тую ж кнігу — «Ніколі не забудзем», у якой распавядаецца пра дзяцей вайны. Вапа спытаў, як гэтыя кнігі паўплывалі на яе, і папрасіў Наталлю вярнуцца ў дзяцінства і ўспомніць час, калі разваліўся СССР:
— Я памятаю цяжкія гады распаду Савецкага Саюза, але, нягледзячы на тое, што было даволі-такі складана, усяго не ставала, у тым ліку і прадуктаў, памятаю гэты час як добры. Ніхто ў маёй сям’і не смуткаваў з-за распаду СССР, наадварот, чакалі, калі ён канчаткова рухне. Мне было 12 гадоў, калі Саюз распаўся. Бацька распавёў гэтую навіну, а я пабегла па ўсім пад’ездзе, па ўсіх паверхах, званіла суседзям і паведамляла ім пра гэта.
Сапраўды, я чытала такія кнігі, як «Ніколі не забудзем». Так, мы не любілі Савецкі Саюз, але з дзяцінства ў нас закладаліся не самыя дрэнныя прынцыпы. Я ўжо не памятаю ўсю гэтую савецкую прапаганду, а ў памяці засталося, што нас вучылі быць сумленнымі, што трэба змагацца. «Жыццё варта таго, каб змагацца за праўду», — гэта я таксама ведала з дзяцінства. Потым, пасля распаду СССР, у школьнай бібліятэцы з’явіліся кнігі, дзе распавядалася праўда пра Савецкі Саюз. Я чытала кнігі пра савецкія рэпрэсіі Анатоля Рыбакова, дайшла да Салжаніцына, шмат чытала часопіс «Агонёк», дзе гаварылася праўда пра камунізм, рэпрэсіі і іншыя страшныя рэчы. Тады я зразумела, што трэба зрабіць усё, каб гэта не паўтарылася.
Адказваючы на пытанне пра тое, чаму беларусы доўгі час не лічылі свабоду каштоўнасцю, Наталля Радзіна звярнула ўвагу, што пасля 2020 года сітуацыя змянілася:
— Цяпер, нягледзячы на рэванш дыктатуры і вайну, беларусы выдатна разумеюць, наколькі каштоўная свабода. Беларусы ўжо іншыя. Тое, на што мы раней наракалі — «грамадства не разумее, наколькі важныя дэмакратыя і свабода, правы чалавека, мова», — сёння змянілася.
Магу сказаць, што беларусы сталі нацыяй. Трэба менш наракаць, што мы нейкія не такія. Мы такія, як трэба, мы еўрапейцы і адрозніваемся ад расіян, мы нармальная нацыя, здольная дамагчыся незалежнасці і свабоды для сваёй краіны. З такім настроем трэба рабіць усё ў сваім жыцці.
Дзмітрый Бандарэнка казаў пра тое, што беларусам трэба быць канкурэнтаздольнымі і моцнымі ў свеце, што змяніўся:
— Сёння насталі жорсткія часы. Амерыканцы, на якіх мы спадзяваліся і казалі пра «вялікія ЗША», «правы чалавека» і «дэмакратыю», сёння паводзяць сябе інакш. Таму трэба быць моцнымі як нацыя, і толькі тады мы зможам размаўляць і з суседзямі, і з іншымі народамі на роўных. Калі ж мы будзем «памяркоўнымі», «цярпіламі», будзем ахвярамі, будзем чакаць, што хтосьці нас пашкадуе, гэта прывядзе да сур’ёзных наступстваў. Сёння мы павінны быць канкурэнтаздольнымі.
Аляксандра Герасіменя — найвялікшая плыўчыха Беларусі і ў XX стагоддзі, і ў XXI. Увесь сваю кар’еру яна змагалася з найлепшымі спартсменамі свету. Уявіце: у Беларусі, магчыма, каля 50 басейнаў, а ў ЗША — 2,5 мільёна, і Герасіменя перамагала. Наталля Радзіна таксама пастаянна ў канкурэнтным асяроддзі. Сайт «Хартыя’97» заўсёды ўваходзіў у тройку самых папулярных сайтаў Беларусі — быў другім, трэцім, зноў першым.
Таму трэба быць канкурэнтаздольнымі. У 2020-м беларусы паказалі, што з’яўляюцца нацыяй. Так, гэта быў мірны пратэст, які пакуль не скончыўся поспехам. Аднак мы паказалі, што з намі трэба лічыцца. У нас дзясяткі тысяч людзей прайшлі праз турмы, звальненні з працы, эміграцыю. Гэта азначае, што ёсць з каго выбіраць дэпутатаў, мэраў, ствараць урад, армію і паліцыю.
Наталлю Радзіну спыталі, калі яна пойдзе ў палітыку, ці вытрымае яна адказнасць і ці будзе гатовая прымаць складаныя рашэнні як палітык.
«Вытрымаю, я моцная», — адказала галоўная рэдактарка сайта Charter97.org.
Ці маглі беларусы дамагчыся свабоды раней, падчас пратэстаў у 2010 годзе? Наталля Радзіна верыць, што нават сёння можа з’явіцца акно магчымасцей для зменаў:
— Гэта кніга пра тое, што шанец на перамены ёсць у самай складанай сітуацыі. Трэба бачыць іх і выкарыстоўваць. 2010 год быў годам шанцаў. У мяне нават думкі не было, што можна з’ехаць з Беларусі, я ведала, што трэба быць на Плошчы. Калі мяне збілі, я вярнулася ў рэдакцыю і працягнула працаваць. Прыблізна ў другую гадзіну ночы мне патэлефанавала мама і сказала, што мяне шукаюць у кватэры і ідуць у рэдакцыю.
Мне не было куды бегчы, я заставалася на працоўным месцы і старалася як мага больш напісаць, каб гэта было на сайце «Хартыя’97». Потым зламалі дзверы рэдакцыі, мяне забралі ў турму КДБ, а журналістаў — у міліцэйскія ўчасткі.
Лічу, што шанцы ёсць заўсёды, і іх трэба выкарыстоўваць. Нават сёння, упэўненая, падчас гэтай вайны ў нас будуць новыя магчымасці. Былі шанцы ў 2022 годзе, пра што я сёння вымушаная казаць украінцам. Бо тады з’явіліся беларускія добраахвотнікі і Полк Кастуся Каліноўскага, трэба было на базе гэтага палка ствараць сапраўдную беларускую армію. Беларусаў жа не рыхтавалі да аперацый на тэрыторыі сваёй краіны.
Аднак, нягледзячы ні на што, я ўпэўненая, што ў нас будуць новыя шанцы.
Адказваючы на пытанне аб уроках пратэстаў 2020 года, Наталля Радзіна і Дзмітрый Бандарэнка казалі пра памылкі так званых «лідэраў»: пратэсты праходзілі па выходных і на ўскраінах Мінска, не было закліку да забастоўкі, а Ціханоўская адмовілася прыняць прысягу ў якасці прэзідэнта Беларусі.
Было пастаўлена пытанне пра аднаўленне справядлівасці і люстрацыю ў новай Беларусі. Наталля Радзіна лічыць, што тыя, хто здзяйсняў злачынствы, павінны пацярпець пакаранне:
— Лічу, што люстрацыя патрэбная, але не думаю, што яна можа быць шырокай і закрануць усіх, хто працаваў на рэжым Лукашэнкі. Бо ў нас не застанецца людзей. Аднак тыя, хто здзяйсняў злачынствы, займаў высокія пасады, працаваў у пенітэнцыярнай сістэме, кіраваў сілавымі структурамі, іх намеснікі, кіраўнікі дэпартаментаў — усе павінны будуць панесці адказнасць і прайсці праз люстрацыю.
Дзмітрый Бандарэнка прывёў прыклады люстрацыі ў іншых краінах і выказаў меркаванне, што ў Беларусі будзе свой сцэнар:
— Шмат што залежыць ад таго, хто зменіць Лукашэнку. Думаю, найбольш імаверна, што самі сілавікі прыбяруць дыктатара і найбольш адыёзныя фігуры. Тады гэтыя людзі стануць часткай пераходнага ўрада разам з апазіцыяй. Ад гэтага і залежыць, якой будзе люстрацыя. Досвед лацінаамерыканскіх краін паказвае, што люстрацыя часам пачынаецца праз 20–30 гадоў. Ёсць літоўскі досвед, дзе адзін з прынцыпаў — людзі ў пэўны момант павінны прызнацца, што супрацоўнічалі з органамі. Пасля гэтага яны могуць займаць некаторыя пасады, але ёсць абмежаванні. Мы размаўлялі з людзьмі з Польшчы, Чэхіі, Славакіі, якія адказвалі за люстрацыю, але якім будзе беларускі варыянт — на дадзены момант сказаць складана.
У канцы сустрэчы Дзмітрый Бандарэнка распавёў пра невядомых беларускіх герояў:
— Сёння ў турмах сядзяць сотні людзей, чыя становішча горшая, чым у палітвязняў. Гэта чыноўнікі, суддзі, пракуроры, сілавікі, якія адмовіліся выконваць загады. Большасць з іх не праходзіць па палітычных артыкулах, іх абвінавачваюць у «здрадзе дзяржаве». Яны сядзяць у жахлівых умовах, але гэта і ёсць героі, якія адмовіліся выконваць злачынныя загады. Сярод іх і палкоўнікі, і лейтэнанты, і спецназаўцы, і амапаўцы. Гэтыя людзі знаходзяцца ў турмах. Калі браць наш агульны капітал, то гэтыя людзі — яго частка, героі, якія зрабілі свой выбар.
Я скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры і заўсёды казаў, што дзве катэгорыі самых баязлівых людзей у нашай краіне — спартоўцы і сілавікі, бо яны поўнасцю залежаць ад дзяржавы. Адбыўся 2020 год — беларускія спартоўцы выступілі супраць рэжыму. Зоркі, алімпійскія прызёры, чэмпіёны свету, а вось вайскоўцы і міліцыя не змаглі аб’яднацца. Магчыма, гэта адбудзецца наступным разам.
У канцы прэзентацыі кожны ахвочы мог набыць кнігу «Беларусь Наталлі Радзінай» за сімвалічны данат на палітрэпрэсаваных, атрымаць аўтограф і сфатаграфавацца з удзельнікамі сустрэчы.