«У беларусаў зноў з’явіцца шанец на перамены»
- 2.03.2026, 23:33
У Беластоку бурна абмяркоўвалі кнігу «Беларусь Наталлі Радзіны», урокі 2020-га і будучыню краіны.
Прэзентацыя кнігі вядомага амерыканскага пісьменніка Юрыя Фельштынскага «Беларусь Наталлі Радзіны. Журналістка супраць дыктатара» адбылася 27 лютага ў Беластоку. Мерапрыемства ў беларускім хабе «Новая Зямля» сабрала поўную залу, а сустрэча цягнулася больш за 2,5 гадзіны.
У прэзентацыі ўзялі ўдзел галоўная рэдактарка сайта Charter97.org Наталля Радзіна, трохразовая прызёрка Алімпійскіх гульняў, чэмпіёнка свету і Еўропы па плаванні Аляксандра Герасіменя і каардынатар грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Дзмітрый Бандарэнка.
Вядоўцай мерапрыемства выступіла кіраўніца хаба Надзея Салаўёва. Яна пачала сустрэчу з цытаты Наталлі Радзіны, вынесенай у эпіграф кнігі: «Няма герояў, ёсць мы з вамі — людзі, якія думаюць, разумеюць, спачуваюць і падтрымліваюць адно аднаго. І толькі ад нас залежыць, што будзе далей». Надзея Салаўёва папрасіла Наталлю Радзіну апісаць галоўную ідэю кнігі:
— Гэта кніга пра Беларусь. Галоўная тэма — барацьба беларусаў за свабоду. Свет павінен ведаць, што мы змагаліся і змагаемся за сваю незалежнасць, а барацьба супраць рэжыму Лукашэнкі пачалася не ў 2020 годзе, а значна раней, літаральна адразу пасля яго прыходу да ўлады ў 1994 годзе.
Што да эпіграфа кнігі, то гэта словы з майго артыкула, які я напісала ў першыя гадзіны пасля вызвалення з турмы КДБ у 2011 годзе. Я адчула, што беларусам трэба гэта сказаць. Мне часта гаварылі, што я — гераіня. Але я лічу, што няма вечных герояў, а кожны з нас у сваім жыцці штодня робіць выбар. Нельга адзін раз здзейсніць гераічны ўчынак, а потым да канца жыцця ім ганарыцца. Трэба заставацца прыстойнымі людзьмі, трымацца разам, дапамагаць адно аднаму, памятаць пра тое, што мы — народ, і тады, я ўпэўненая, мы вернемся дадому.
Прызёрка Алімпійскіх гульняў Аляксандра Герасіменя лічыць, што кніга «Беларусь Наталлі Радзіны» аб’ядноўвае ўсіх беларусаў, якія змагаюцца з рэжымам:
— Кожны, хто зрабіў правільны выбар, дадаў сваю частку ў гэтую барацьбу. Мая часціца ёсць у гэтай кнізе, дзе распавядаецца, як мы пазнаёміліся з Наталляй, які шлях быў у мяне ў 2020 годзе.
З Наталляй мы пазнаёміліся за некалькі дзён да пачатку вайны. Мы ведалі адна адну завочна, але ніколі не сустракаліся. Я жыла ў Кіеве, Наталля — у Варшаве, нарэшце мы дамовіліся пра сустрэчу. Мы гаварылі пра тое, што пачнецца вайна, усе гэта разумелі, але ніхто не верыў, што гэта здарыцца. Наталля ўгаворвала мяне не вяртацца ў Кіеў, застацца ў Варшаве, абяцала дапамагчы. Пачалася вайна, і першы чалавек, які мяне сустрэў у Варшаве, была Наталля. Я вельмі ўдзячная, бо многія прыязджалі ў чужую краіну, нічога не ведалі, а з боку Наталлі была велізарная падтрымка.
З Наталляй у нас агульныя каштоўнасці, погляды на тое, што адбываецца ў Беларусі і яе будучыню, мы ўпэўненыя, што вернемся ў нашу краіну і яшчэ можам спатрэбіцца ёй.
Наталля Радзіна пажартавала, што фразу «спатрэбіцца сваёй краіне» можна ўспрымаць па-рознаму, і распавяла, як на адной з канферэнцый Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе, што праходзіла ў Вене, яна размаўляла з прадстаўніком АБСЕ па свабодзе слова Міклашам Харасці. Побач праходзіў прадстаўнік Беларусі ў АБСЕ Валерый Варонецкі і сказаў: «Наталля, вы патрэбныя нам у Беларусі». Харасці хутка адказаў: «У турме яна вам патрэбная».
Унікальнай прэзентацыю кнігі ў Беластоку зрабіла вялікая колькасць пытанняў з залы. Наталлю Радзіну пыталіся пра сям’ю, бо ў кнізе распавядаецца пра гісторыю яе роду, пра працу галоўнай рэдактаркай сайта «Хартыя’97». У Дзмітрыя Бандарэнкі цікавіліся ўрокамі 2010 года, магчымымі сцэнарамі змены ўлады ў Беларусі. Аляксандра Герасіменя распавядала пра выбар, які зрабілі беларускія спартсмены ў 2020 годзе.
Кіраўнік «Радыё Рацыя», старшыня Беларускага саюза ў Польшчы Яўген Вапа расказаў, што ўжо прачытаў кнігу «Беларусь Наталлі Радзіны» і знайшоў у ёй цікавую дэталь. Нягледзячы на тое, што Вапа рос на польскім Падляшшы, а Наталля Радзіна — у беларускім Кобрыне, у дзяцінстве яны чыталі адну і тую ж кнігу — «Ніколі не забудзем», у якой распавядаецца пра дзяцей вайны. Вапа спытаў, як гэтая кніга паўплывала на яе, і папрасіў Наталлю вярнуцца ў дзяцінства і ўспомніць час, калі распаўся СССР:
— Я памятаю цяжкія гады распаду Савецкага Саюза, але нягледзячы на тое, што было даволі складана, усяго не хапала, у тым ліку і прадуктаў, памятаю гэты час як добры. Ніхто ў маёй сям’і не сумваў з прычыны распаду СССР, наадварот, чакалі, калі ён канчаткова рухне. Мне было 12 гадоў, калі Саюз распаўся. Бацька паведаміў гэтую навіну, а я пабегла па ўсім пад’ездзе, па ўсіх паверхах, званіла суседзям і паведамляла ім пра гэта.
Сапраўды, я чытала такія кнігі, як «Ніколі не забудзем». Так, мы не любілі Савецкі Саюз, але з дзяцінства ў нас закладваліся не самыя дрэнныя прынцыпы. Я ўжо не памятаю ўсю тую савецкую прапаганду, а ў памяці засталося, што нас вучылі быць сумленнымі, што трэба змагацца. «Жыццё варта таго, каб змагацца за праўду», — гэта я таксама ведала з дзяцінства. Потым, пасля распаду СССР, у школьнай бібліятэцы з’явіліся кнігі, дзе распавядалася праўда пра Савецкі Саюз. Я чытала кнігі пра савецкія рэпрэсіі Анатоля Рыбакова, дайшла да Салжаніцына, шмат чытала часопіс «Агонёк», дзе гаварылася праўда пра камунізм, рэпрэсіі і іншыя страшныя рэчы. Тады я зразумела, што трэба рабіць усё, каб гэта не паўтарылася.
Адказваючы на пытанне, чаму беларусы доўгі час не лічылі свабоду каштоўнасцю, Наталля Радзіна звярнула ўвагу, што пасля 2020 года сітуацыя змянілася:
— Цяпер, нягледзячы на рэванш дыктатуры і вайну, беларусы выдатна разумеюць, наколькі каштоўная свабода. Беларусы ўжо іншыя. Тое, на што мы раней наракалі — «грамадства не разумее, наколькі важныя дэмакратыя і свабода, правы чалавека, мова», — сёння змянілася.
Магу сказаць, што беларусы сталі нацыяй. Трэба менш наракаць, што мы нейкія не такія. Мы такія, як трэба, мы еўрапейцы і адрозніваемся ад расіянаў, мы нармальная нацыя, здольная дамагчыся незалежнасці і свабоды для сваёй краіны. З такім настроем трэба рабіць усё ў сваім жыцці.
Дзмітрый Бандарэнка гаварыў пра тое, што беларусам трэба быць канкурэнтаздольнымі і моцнымі ў змененым свеце:
— Сёння настаў жорсткі час. Амерыканцы, на якіх мы спадзяваліся і казалі пра «вялікія ЗША», «правы чалавека» і «дэмакратыю», сёння паводзяць сябе інакш. Таму трэба быць моцнымі як нацыя, і толькі тады мы зможам размаўляць і з суседзямі, і з іншымі народамі на роўных. Калі ж мы будзем «памяркоўнымі», «цярпіламі», будзем ахвярамі, чакаць, што хтосьці нас пашкадуе, гэта прывядзе да сур’ёзных наступстваў. Сёння мы павінны быць канкурэнтаздольнымі.
Аляксандра Герасіменя — найвялікшая плыўчыха Беларусі і ў ХХ стагоддзі, і ў ХХІ. Увесь свой кар’ерны шлях яна змагалася з найлепшымі спартоўцамі ў свеце. Уявіце сабе: у Беларусі, можа, каля 50 басейнаў, а ў ЗША — 2,5 мільёна, і Герасіменя перамагала. Наталля Радзіна таксама пастаянна знаходзіцца ў канкурэнтным асяроддзі. Сайт «Хартыя’97» заўсёды ўваходзіў у тройку самых папулярных сайтаў Беларусі — бываў другім, трэцім, зноў першым.
Таму трэба быць канкурэнтаздольнымі. У 2020 годзе беларусы паказалі, што з’яўляюцца нацыяй. Так, гэта быў мірны пратэст, які пакуль што не завяршыўся поспехам. Аднак мы паказалі, што з намі трэба лічыцца. У нас дзясяткі тысяч людзей прайшлі праз турмы, звальненні з працы, эміграцыю. Гэта азначае, што ёсць з каго выбіраць дэпутатаў, мераў, ствараць урад, армію і паліцыю.
У Наталлі Радзінай спыталі, калі яна пойдзе ў палітыку, ці вытрымае яна адказнасць і ці будзе гатовая прымаць складаныя рашэнні як палітык.
«Вытрымаю, я моцная», — адказала галоўная рэдактарка сайта Charter97.org.
Ці маглі беларусы дабіцца свабоды раней, падчас пратэстаў у 2010 годзе? Наталля Радзіна верыць, што нават сёння можа з’явіцца акно магчымасцяў для зменаў:
— Гэта кніга пра тое, што шанец на перамены ёсць у самай складанай сітуацыі. Трэба бачыць іх і выкарыстаць. 2010 год быў годам шанцаў. У мяне нават думкі не было, што можна з’ехаць з Беларусі, я ведала, што трэба быць на Плошчы. Калі мяне збілі, я вярнулася ў рэдакцыю і працягнула працаваць. Прыблізна ў другую гадзіну ночы мне патэлефанавала маці і сказала, што мяне шукаюць у кватэры і ідуць у рэдакцыю.
Мне не было куды бегчы, я засталася на працоўным месцы і старалася як мага больш напісаць, каб гэта было на сайце «Хартыя’97». Потым узламалі дзверы рэдакцыі, мяне забралі ў турму КДБ, а журналістаў — у міліцэйскія ўчасткі.
Лічу, што шанцы ёсць заўсёды, і іх трэба выкарыстоўваць. Нават сёння, ўпэўненая, падчас гэтай вайны ў нас будуць новыя магчымасці. Былі шанцы ў 2022 годзе, пра што я сёння вымушаная казаць украінцам. Бо тады з’явіліся беларускія валанцёры і Полк Кастуся Каліноўскага, трэба было на базе гэтага палка ствараць сапраўдную беларускую армію. Беларусаў жа не рыхтавалі да аперацый на тэрыторыі сваёй краіны.
Аднак, нягледзячы на ўсё, я ўпэўненая, што ў нас будуць новыя шанцы.
Адказваючы на пытанне пра ўрокі пратэстаў 2020 года, Наталля Радзіна і Дзмітрый Бандарэнка гаварылі пра памылкі так званых «лідараў»: пратэсты праходзілі па выходных і на ўскраінах Мінска, не было закліку да забастоўкі, а Ціханоўская адмовілася прыняць прысягу ў якасці прэзідэнткі Беларусі.
Было зададзена пытанне пра аднаўленне справядлівасці і люстрацыю ў новай Беларусі. Наталля Радзіна лічыць, што тыя, хто ўчыняў злачынствы, павінны панесці пакаранне:
— Лічу, што люстрацыя патрэбная, але не думаю, што яна можа быць шырокай і закране ўсіх, хто працаваў на рэжым Лукашэнкі. Бо ў нас не застанецца людзей. Аднак тыя, хто ўчыняў злачынствы, займаў высокія пасады, працаваў у пенітэнцыярнай сістэме, кіраваў сілавымі структурамі, іх намеснікі, кіраўнікі дэпартаментаў — усе павінны будуць панесці адказнасць і прайсці праз люстрацыю.
Дзмітрый Бандарэнка прывёў прыклады люстрацыі ў іншых краінах і выказаў меркаванне, што ў Беларусі будзе свой сцэнар:
— Шмат што залежыць ад таго, хто зменіць Лукашэнку. Думаю, хутчэй за ўсё самі сілавікі прыбяруць дыктатара і найбольш адыёзныя фігуры. Тады гэтыя людзі стануць часткай пераходнага ўрада разам з апазіцыяй. Ад гэтага і залежыць, якой будзе люстрацыя. Досвед лацінаамерыканскіх краін паказвае, што люстрацыя часам пачынаецца праз 20–30 гадоў. Ёсць літоўскі досвед, дзе адзін з прынцыпаў — людзі ў пэўны момант павінны прызнацца, што супрацоўнічалі з органамі. Пасля гэтага яны могуць займаць некаторыя пасады, але ёсць абмежаванні. Мы размаўлялі з людзьмі з Польшчы, Чэхіі, Славакіі, якія адказвалі за люстрацыю, але які будзе беларускі варыянт — на дадзены момант сказаць складана.
У канцы сустрэчы Дзмітрый Бандарэнка распавёў пра невядомых беларускіх герояў:
— Сёння ў турмах сядзяць сотні людзей, чыя сітуацыя горшая, чым у палітвязняў. Гэта чыноўнікі, суддзі, пракуроры, сілавікі, якія адмовіліся выконваць загады. Большасць з іх не праходзіць па палітычных артыкулах, іх абвінавачваюць у «здрадзе дзяржаве». Яны сядзяць у жахлівых умовах, але гэта і ёсць героі, якія адмовіліся выконваць злачынныя загады. Сярод іх і палкоўнікі, і лейтэнанты, і спецназаўцы, і амапаўцы. Гэтыя людзі знаходзяцца ў турмах. Калі браць наш сумесны капітал, то гэтыя людзі — яго частка, героі, якія зрабілі свой выбар.
Я скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры і заўсёды казаў, што дзве катэгорыі самых баязлівых людзей у нашай краіне — спартсмены і сілавікі, бо яны цалкам залежаць ад дзяржавы. Здарыўся 2020 год — беларускія спартсмены выступілі супраць рэжыму. Зоркі, алімпійскія прызёры, чэмпіёны свету, а вось вайскоўцы і міліцыя не змаглі аб’яднацца. Магчыма, гэта адбудзецца наступным разам.
У канцы прэзентацыі кожны ахвотны мог набыць кнігу «Беларусь Наталлі Радзіны» за сімвалічны данат на палітрэпрэсаваных, атрымаць аўтограф і сфатаграфавацца з удзельнікамі сустрэчы.