Беларусы ўжо даюць адпор расіянам
- 23.03.2026, 17:56
У Таліне на прэзентацыі кнігі «Беларусь Наталлі Радзінай» развянчалі папулярныя міфы пра беларусаў.
Прэзентацыю кнігі вядомага амерыканскага пісьменніка Юрыя Фельштынскага «Беларусь Наталлі Радзінай» прадставілі ў Таліне 19 сакавіка. Мерапрыемства ў цэнтры Workland Vabaduse сабрала поўную залу.
У сустрэчы прынялі ўдзел галоўная рэдактарка сайта Charter97.org Наталля Радзіна, каардынатар грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Зміцер Бандарэнка, а вядоўцам выступіў вядомы пісьменнік і журналіст Аркадзь Бабчанка.
На прэзентацыю прыйшлі эстонскія журналісты, дыпламаты, грамадскія дзеячы, прадстаўнікі беларускай, украінскай і расійскай дыяспар.
Таму ў самым пачатку размовы Наталля Радзіна адзначыла: Беларусь доўгі час няправільна разумелі нават найбліжэйшыя суседзі, галоўная мэта кнігі — распавесці сапраўдную гісторыю нашай краіны:
— Пра Беларусь існуе вельмі шмат міфаў, пра беларусаў мала ведаюць. У тым ліку, на жаль, мала ведаюць у маёй любай Эстоніі, куды я люблю прыязджаць. Дзякуючы гэтай кнізе, спадзяюся, міфы будуць разбураныя. Што ведаюць у Эстоніі пра Беларусь? Што гэта краіна, у якой кіруе дыктатар Лукашэнка, а сама яна знаходзіцца пад уплывам Расіі. З аднаго боку — гэта праўда, з другога — Беларусь — еўрапейская краіна, народ якой змагаецца за сваю свабоду дзесяцігоддзямі. Мэта гэтай кнігі — паказаць змаганне беларусаў за сваю свабоду.
«Дзюрка ад бубліка», ад якой залежыць лёс Еўропы
Аркадзь Бабчанка звярнуў увагу на адзін з раздзелаў кнігі, у якім лідар грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Андрэй Санікаў гаворыць пра ключавое становішча нашай краіны. Чаму Беларусь такая важная? Да гэтага пытання ўдзельнікі сустрэчы вярталіся некалькі разоў на працягу ўсёй размовы. Зміцер Бандарэнка патлумачыў важнасць становішча Беларусі праз гісторыю і геапалітыку:
— Найбуйнейшыя вайсковыя аперацыі XX стагоддзя праходзілі праз Беларусь: аперацыя «Барбароса», асноўны напрамак удара нацысцкай Германіі быў праз Беларусь, найбуйнейшая аперацыя савецкіх войскаў «Баграціён» — таксама праз нашу краіну. Яшчэ раней наступ Напалеона на Маскву праз «Смаленскія вароты», міжрэчча Заходняй Дзвіны і Дняпра. Гэта самая кароткая адлегласць паміж сталіцамі найбуйнейшых еўрапейскіх краін — Парыжам, Берлінам, Варшавай і Масквой. На працягу стагоддзяў рух войскаў часта адбываўся праз тэрыторыю Беларусі. Адны наступалі, другія адступалі, потым вярталіся, а пакутавалі заўсёды беларусы.
У свой час адзін украінскі аналітык, капітан другога рангу Грыгорый Перапеліца сказаў, што Беларусь — «дзюрка ад бубліка». Нібыта няма такога патэнцыялу, як калі б у ёй было 100 мільёнаў жыхароў, няма велізарнага вайсковага, эканамічнага, чалавечага рэсурсу. Аднак той, хто яе кантралюе, можа наносіць удары ва ўсе напрамкі: і на поўдзень, і на поўнач, і на захад, і на ўсход. На жаль, гэта стагоддзямі вельмі добра разумелі ў Маскве, а нашы сябры гэта разумелі дрэнна.
Апазіцыйны палітык упэўнены, што свабодная і дэмакратычная Беларусь змагла б вырашыць праблемы бяспекі Еўропы:
— Калі Лукашэнка толькі з'яўляўся, мы казалі, што гэта пагроза. Пуцін вучыўся ў Лукашэнкі, а ніяк не наадварот. Вельмі многія дыктатары бралі прыклад з беларускага. Мы казалі заходнікам: слухайце, Беларусь — невялікая краіна, але большасць беларусаў супраць дыктатуры. Цяпер адзін з былых лукашэнкаўскіх сацыёлагаў, кіраўнік сацыялагічнай службы пры Акадэміі навук Генадзь Каршуноў апублікаваў даныя закрытых апытаў, якія праводзіліся перад так званымі прэзідэнцскімі выбарамі ў Беларусі. Паводле іх, Лукашэнка не выйграваў нават электаральна ні ў 2001 годзе, ні ў 2006, ні ў 2010, ні ў 2020. Гэта факт. Уявіце, калі б неяк сумеснымі намаганнямі, пакуль гэтая дыктатура была хілая, не набрала моцы, пакуль яе не падпарадкавала яшчэ больш агрэсіўная дыктатура ў асобе пуцінскага рэжыму, гэтую пагрозу ліквідавалі. Для гэтага трэба было крыху дапамагчы беларусам рэсурсамі, даць невялікую інфармацыйную падтрымку. У Расіі сёння не было б магчымасці ваяваць супраць Украіны, не падымаўся б сёння пытанне пра, прабачце, «Нарвскую народную рэспубліку», не было б пагрозы для Сувалкскага корыдара.
Аркадзь Бабчанка спытаў, наколькі рэальна змяніць уладу ў Беларусі. Журналіст успомніў пра папулярны дакор з боку ўкраінцаў, што беларусы не бралі ў рукі зброю, як на Майдане ў Кіеве, а здымалі абутак і станавіліся на лавачкі. Наталля Радзіна заступілася за нашых суайчыннікаў і патлумачыла, чаму не варта праводзіць прамыя паралелі паміж Кіевам у 2014-м і Мінскам у 2020-м:
— А што павінны былі беларусы рабіць, калі ў нас не было зброі? Адрозненне сітуацыі ў Беларусі і Украіне ў тым, што былі абсалютна розныя рэжымы. Калі мы гаворым пра рэжымы Кучмы і Януковіча, яны ўсё ж такі былі хутчэй аўтарытарнымі. У Беларусі была жорсткая дыктатура. І ніякіх парамілітарных арганізацый, такіх як «Правы сектар», у Беларусі ніколі не было. Да 2020 года, натуральна, не было ніякіх арганізаваных сілавых структур у апазіцыі.
Іншая справа, што, вядома, стратэгія, якая была выбрана так званымі новымі лідаркамі і лідэрамі, што ўзніклі на хвалі пратэстаў 2020 года, была абсалютна правальнай. Я заўсёды кажу, што рэвалюцыю па выходных не робяць. І тое, што Святланай Ціханоўскай і яе атачэннем было прапанавана выходзіць на вуліцу толькі па нядзелях, а ў панядзелак ісці на працу, і тое, што яны адмовіліся ад закліку да забастоўкі, прывяло да паразы, дазволіла Лукашэнку задушыць гэтыя пратэсты. Гэта была галоўная памылка, таму што можна было перамагчы з той колькасцю людзей, калі б беларусы не сыходзілі з вуліц, стаялі б у цэнтры горада, каля Дома ўрада, патрабавалі перамоваў з уладай, ішлі б да беларускага тэлебачання, патрабавалі б эфіру на дзяржаўных каналах. Пераканана, што 300–400 тысяч чалавек, якія выходзілі ў Мінску, маглі дамагчыся змены ўлады.
«Гэта яшчэ адзін міф пра Беларусь»
Аркадзь Бабчанка падняў пытанне, якое апошнім часам вельмі хвалюе эстонцаў. Расійскія спецслужбы праз сацыяльныя сеткі пачалі распаўсюджваць ідэю стварэння «Нарвскай народнай рэспублікі» — аддзялення ад Эстоніі горада на мяжы з РФ, дзе 85% насельніцтва складаюць рускія. Ці можа Пуцін анэксаваць Беларусь і стварыць «Беларускую федэральную акругу»? Ці перашкодзіць Лукашэнка планам крэмлёўскага дыктатара. Наталля Радзіна лічыць, што гэта чарговае папулярнае памылковае меркаванне:
— Яшчэ адзін міф, які хацелася б развянчаць, — што Лукашэнка нібыта гарант суверэнітэту Беларусі і нейкім чынам супрацьстаіць Пуціну. Гэта абсалютна не так. Калі Пуціну будзе трэба, ён з тэрыторыі Беларусі зноў нападе на Кіеў, як гэта было 24 лютага 2022 года, нападе на Літву, на Латвію або здзейсніць самагубства і атакуе Польшчу. Дакладна так гэта датычыць і беларускай арміі. Чаму беларуская армія не ўдзельнічае ў вайне супраць Украіны? Таму што беларусы не хочуць ваяваць супраць украінцаў. Лукашэнка выдатна разумее, што калі іх адправіць ва Украіну, яны альбо складуць зброю і здадуцца ў палон, альбо перайдуць на бок украінцаў. Менавіта гэтую думку Лукашэнка даносіць да Пуціна. Я сама дачка вайскоўца, мой бацька ўжо даўно на пенсіі, але я ўяўляю, што адбываецца з беларускай арміяй. Лукашэнка тут абсалютная маріянетка.
Зміцер Бандарэнка распавёў, як з калегамі ездзіў у Кіеў за некалькі гадоў да паўнамаштабнага ўварвання Расіі і тлумачыў украінскім уладам, што калі не дапамагчы беларусам зрынуць Лукашэнку, гэта прывядзе да нападу на Украіну з поўначы:
— Мы папярэджвалі ўкраінцаў і прасілі пра дапамогу. Бо, напрыклад, гэта пытанне некалькіх інстанцый, каб паставіць на мяжы з Беларуссю радыёстанцыі для вяшчання на краіну. Бярыце і распавядайце пра досвед сваіх рэформаў, як Украіна ідзе ў Еўразвяз і НАТА, а гэта будзе ўплываць на Беларусь. У гэты ж час лукашэнкаўскія прапагандысцкія медыі былі ў кабельных пакетах Украіны. Былі падпісаныя пагадненні пра тое, што ўкраінскія тэлевізійныя каналы будуць у кабельных пакетах у Беларусі, але гэтага не адбылося. Мы казалі, што калі вы не дапаможаце нам, то страціце сотні мільярдаў. Нам кажуць: «Грыўнаў?» Я кажу: «Не, тут гаворка пра мільярды долараў». Усе смяяліся.
Цяпер вельмі мала беларусаў хоча ваяваць супраць Украіны. Але прапаганда можа зрабіць з імі што заўгодна. Я быў калісьці савецкім салдатам, гэта страшныя рэчы. Магчыма, у гэтай контргібрыднай барацьбе з дыктатурай Лукашэнкі трэба сёння дапамагчы, вылучыўшы кошт трох танкаў «Леапард» на падтрымку незалежных СМІ, на падтрымку блогераў. Вядома, можна набыць шмат дронаў і ракет, самалётаў, але пытанне стаіць так: ці атрымаем мы 100 тысяч зомбі-беларусаў, якія пойдуць са зброяй у краіны Балтыі? За тры гады гэта можна зрабіць. А калі мы будзем з імі камунікаваць, у нас будзе больш магчымасцяў, то не толькі зомбі не будзе, беларусы могуць і супраціўляцца тым рускім, якія захочуць тэрыторыю Беларусі.
«Лукашэнку недарэмна зазываюць у ЗША»
Прэзентацыя кнігі «Беларусь Наталлі Радзінай» у Таліне прайшла ў дзень, калі Мінск наведаў спецпасланнік прэзідэнта ЗША Джон Коул, а з беларускіх турмаў выйшлі 250 палітвязняў. Г галоўная рэдактарка сайта Charter97.org адказала на пытанне пра мэты амерыканцаў у кантактах з рэжымам у Мінску:
— Мне падаецца, што зараз Пуцін і Лукашэнка зацягваюць Трампа ў працэс нейкіх перамоваў, якія не надта на што-небудзь уплываюць. Але ў нашым выпадку яны хаця б вызваляюць частку палітвязняў. Расія з ЗША вядзе перамовы нібыта пра вайну ва Украіне, а непасрэдна з Беларуссю Трамп размаўляе пра вызваленне палітвязняў у абмен на адмену санкцый.
Тут мы сутыкаемся з тым гандлем, які адбываўся заўсёды, калі Лукашэнка захопліваў палітвязняў пасля кожных прэзідэнцкіх выбараў, а потым іх прадаваў у абмен на змякчэнне санкцыйнага рэжыму або актывізацыю гандлю з заходнімі краінамі. З аднаго боку, здаецца, што гэта тупік, бо мы шмат разоў бачылі гэты працэс. Але цяпер мы маем справу з такой колькасцю палітвязняў, якой ніколі не было ў гісторыі сучаснай Беларусі. Па-другое, палітвязні ніколі не сядзелі столькі гадоў у турмах — цяпер многія беларусы выходзяць пасля пяці-шасці гадоў зняволення.
Мы бачым, як турма страшна ўплывае на людзей, яны выходзяць у цяжкім псіхалагічным і фізічным стане. Дастаткова вялікая колькасць палітвязняў (мы не можам назваць дакладную лічбу, але гаворка ідзе пра больш як 10 выпадкаў) памерла ў турмах з-за неаказання медыцынскай дапамогі і катаванняў. Таму тое, што цяпер частка людзей выходзіць у выніку перамоў ЗША з рэжымам Лукашэнкі, мы вітаем, бо няма нічога важнейшага за чалавечае жыццё.
З іншага боку, амерыканскія санкцыі, якія былі ўведзеныя супраць Лукашэнкі, не надта ўплываюць на сітуацыю ў Беларусі. Важней санкцыі, якія ўвёў Еўрапейскі саюз. Таму калі ў выніку гэтых перамоваў будуць выходзіць на свабоду людзі, мы гэта падтрымліваем.
Зміцер Бандарэнка ўставіў рэпліку і вылучыў цікавую версію, чаму Трамп так настойліва зазывае Лукашэнку ў ЗША, а дыктатар упарта супраціўляецца:
— Пасланнік Трампа Коул сказаў: «Мы настойліва запрашаем шаноўнага Аляксандра Лукашэнку з візітам у Вашынгтон». А ён не паехаў. Лукашэнку асабіста запрасілі на трампаўскі «Савет міру», але ён чамусьці адмовіўся. І цяпер Коул кажа Лукашэнку, што «сам прэзідэнт Трамп асабіста нагадвае спадарству Лукашэнку, каб ён прыбыў у Вашынгтон, калі будзе пасяджэнне «Савета міру». Думаю, Лукашэнка ўздрыгнуў, таму што з захопленым Мадура таксама вяліся перамовы. Думаю, што ён не паедзе ў ЗША.
«Ёсць рэальны інструмент уплыву на беларусаў»
З залы гучала шмат пытанняў пра тое, як сёння дапамагчы беларусам і ўплываць на сітуацыю ўнутры краіны. Наталля Радзіна лічыць, што самы дзейсны інструмент — незалежныя медыі. Аднак нягледзячы на еўрапейскае фінансаванне, СМІ знаходзяцца ў складанай сітуацыі, а грошы ідуць на даволі дзіўныя праекты:
— На жаль, той жа сайт «Хартыя» не атрымлівае дастатковай дапамогі з боку заходніх фондаў, у тым ліку нам літаральна нядаўна з вельмі дзіўнай фармулёўкай адмовіў эстонскі МЗС. Мы падавалі праект разам з нашымі партнёрамі тут — з арганізацыяй «Адкрытая Эстонія».
У нас велізарная аўдыторыя ў Беларусі. Мы самы папулярны незалежны сайт, нас чытае больш за мільён унікальных наведвальнікаў унутры краіны, нягледзячы на блакіроўку. У нас парадку 30 мільёнаў праглядаў у месяц. І ў гэтай сітуацыі мы кожны раз не ведаем, што будзе праз месяц, ці зможам мы працягваць працаваць ці не, таму што фінансаванне вельмі сціплае.
У той жа час я бачу, што заходнія грошы ідуць на нейкія зусім непрацуючыя праекты. Альбо гэта медыі з вельмі нізкай аўдыторыяй і эфектыўнасцю, альбо гэта незразумелыя НДА. Не магу ўявіць, колькі за апошнія пяць гадоў напісана «канстытуцый Беларусі», колькі пакетаў рэформаў згенераваў ChatGPT для часткі НДА, якія атрымлівалі заходняе фінансаванне. Мы ведаем, што адна Святлана Ціханоўская каштавала Літве два мільёны еўра, цяпер яна пераехала ў Польшчу. Я чытаю на польскіх сайтах, што на яе збіраюцца патраціць тры мільёны еўра ў год. Вы разумееце, колькі медыяў маглі б за гэтую суму працаваць? Гадавы бюджэт «Хартыі’97» значна меншы за гэтую суму.
Зміцер Бандарэнка дадаў, што менавіта незалежныя СМІ сёння ўзялі на сябе тую ролю, якую адмовілася выконваць беларуская дзяржава:
— У Беларусі няма ніводнага ўніверсітэта, дзе выкладанне вялося б па-беларуску. Няма ніводнага каледжа, ніводнага вучылішча, ніводнага ліцэя, дзе б выкладалі па-беларуску.
У савецкі час гэта была самая русіфікаваная савецкая рэспубліка. Вельмі кароткі перыяд адраджэння быў у канцы 80-х, да 1995-га ён скончыўся. Выхаванне ідэнтычнасці, прасоўванне гісторыі адбываецца праз незалежныя СМІ, і тут ключавую ролю адыграла «Хартыя». Факт у тым, што ў 20-м годзе, калі з’явіліся новыя лідары, яны насілі на перадвыбарчыя мітынгі чырвона-зялёныя анучы, сімволіку Лукашэнкі. Чамусьці яны думалі, што беларусы хочуць прайсціся пад гэтым «захадам сонца над балотам», пад ім і патрабаваць зменаў. Але не, мільёны беларусаў выйшлі пад нашым бела-чырвона-белым сцягам, і гэтаму іх не вучылі ні ў школе, ні ў дзіцячым садку, ні ва ўніверсітэтах, ні ў моўных каледжах. Этаму таксама вучылі «Хартыя-97», Наталля Радзіна і тыя палітыкі, якія мелі магчымасць там выступаць. А тых, хто заклікаў выйсці пад чырвона-зялёным сцягам, сёння называюць «лідарамі Беларусі», ім плацяць мільёны долараў за тое, каб яны маглі ездзіць з мігалкамі, з ахоўнікамі.
«Пуцін можа напасці з Беларусі па двух напрамках»
У канцы прэзентацыі разгарэлася цікавая дыскусія пра магчымы напад Пуціна на краіны Балтыі. Адзін з удзельнікаў сустрэчы спытаў, ці будзе Крэмль атакаваць Літву з тэрыторыі Беларусі, спрабуючы прарвацца праз Сувалкскі корыдар да Калінінграда, ці ж абярэ мэтай для агрэсіі Эстонію.
Наталля Радзіна лічыць, што абодва сцэнары могуць быць запушчаныя адначасова:
— З тэрыторыі Беларусі будуць прабіваць Сувалкскі корыдар і магчымы захоп Літвы, таксама пад пагрозай латвійскі Даўгаўпілс. Праз тэрыторыю Латвіі расіяне могуць ісці і ў Эстонію, каб заціснуць вас у ціскі. Мне здаецца, што для Пуціна цяпер самы прыдатны час. Трамп заняты вайной у Іране, знайсці іншага прэзідэнта ЗША, які так дабразычліва ставіўся б да яго, ён не зможа. Таму для Пуціна гэта зручны час. Лічу, што трэба быць напагатове, бо магчыма ўсё.
Зміцер Бандарэнка звярнуў увагу на фактар Калінінграда, які ўплывае на ўвесь балтыйскі рэгіён:
— У свой час Гітлер казаў палякам: дайце мне праход да Данцыга і корыдар у Усходнюю Прусію, а сёння мы чуем ад Пуціна пра корыдар да Калінінграда. Упэўнены, што расійскія генералы і адміралы кажуць, што пасля ўступлення Фінляндыі ў НАТА Расія адкінута ў XVI стагоддзе. Яны будуць патрабаваць разбіць гэтае «горлышко», у якім заціснутая Расія. Таму галоўныя фактары для рэгіёна — Беларусь і Калінінград.
Аркадзь Бабчанка выказаў упэўненасць, што Пуцін цяпер не пойдзе на падобны сцэнар:
— Ва ўсякім выпадку — не цяпер. Найлепшае, што мы можам рабіць, — гэта данатзіць ЗСУ. Пакуль украінцы перамолваюць «оркаў» на Данбасе, у Пуціна няма магчымасці адцягнуць войскі з фронту. Як толькі будзе падпісана перамір'е — пачнецца адлік да нападу на краіны Балтыі.
Цяпер у Расіі няма сіл весці паўнамаштабную вайну супраць НАТА і прабіваць Сувалкскі корыдар, хоць я ўпэўнены, што калі Пуцін вырашыць атакаваць Літву, Польшча не ўлезе. Навошта гэта палякам трэба? Аднак на паўнамаштабную аперацыю ў іх сіл няма. Значна больш верагодны сцэнар усіх гэтых «нарвскіх»-«фігарскіх» рэспублік, правакацый, «шахеднага» тэрару, каб паглядзець рэакцыю НАТА. Калі рэакцыя НАТА будзе моцнай — «окэй, не атрымалася».
Гаворачы пра магчымую рэакцыю НАТА, Наталля Радзіна прывяла словы былога камандуючага арміяй ЗША ў Еўропе Бэна Ходжэса, што «калі Расія нападзе на НАТА, Калінінград будзе знішчаны ў першыя гадзіны».
«Беларусы ўжо даюць адпор расіянам»
У канцы сустрэчы Зміцер Бандарэнка і Наталля Радзіна адказалі на пытанне пра супраціў беларусаў расійскаму ўплыву. Каардынатар «Еўрапейскай Беларусі» звярнуў увагу на незвычайныя формы пратэсту:
— У савецкія часы я таксама быў ахвярай гэтай барацьбы жыхароў Літвы і Латвіі. Калі пыталіся па-руску, як прайсці кудысьці, вельмі часта пасылалі ў іншы бок, потым хадзіў па горадзе. Гэта была такая форма супраціву.
Цяпер, дзякуючы сацыяльным сеткам, калі ў Беларусі збіраюцца расійскія турысты, ім даюць адпор. Адна расіянка напісала, што ў мінскім аэрапорце «не было дранікаў, а блінчыкі былі нясмачныя і дарогія». Тут жа палова беларусаў пачала даваць ёй парады: дзяўчына, правільна, паведаміце ўсім расіянам, што ў нас не проста нясмачныя, у нас атручаныя блінчыкі, каб яны не прыязджалі сюды. А другая частка казала, што ў нас самыя лепшыя блінчыкі, няхай яна есць у Маскве, а потым параўнае. Гэта супраціў па лініі «свой—чужы».
Наталля Радзіна ўпэўнена, што Беларусь, вызваліўшыся ад рэжыму Лукашэнкі, адразу пачне працэс уступлення ў ЕС і НАТА:
— Парадокс у тым, што, нягледзячы на дыктатуру, якая кіруе Беларуссю столькі гадоў, усё роўна эліты (калі іх можна назваць элітамі, я іх такімі, вядома, не лічу) супраць уваходжання ў склад Расіі. Жаданне жыць у сваёй уласнай краіне мацнейшае. Для іх гэта пытанне выжывання, бо яны выдатна разумеюць, што калі Беларусь далучыцца да Расіі, яны будуць чыноўнікамі рэгіянальнага ўзроўню, іх вельмі хутка ўвогуле заменяць на расіян, папярэдне добра абрабаваўшы. Усё ж такі жыць у сваёй незалежнай краіне значна зручней.
Упэўненая, што як толькі Беларусь стане свабоднай і дэмакратычнай, натуральна, усе гэтыя пагадненні, якія заключаў з Расіяй Лукашэнка, будуць ануляваныя. Мы пойдзем у Еўрапейскі саюз і НАТА.
У канцы прэзентацыі кожны ахвотны мог набыць кнігу «Беларусь Наталлі Радзінай» за сімвалічны донат на палітрэпрэсаваных, атрымаць аўтограф і сфатаграфавацца з удзельнікамі сустрэчы.