Канец: не блізкі, але ясны

• Уладзіслаў Іназемцаў, The Moscow Times
• 13.05.2026, 12:59

У Крэмля няма шанцаў не толькі на «перамогу», але і на выхад з вайны «з захаваннем твару».

Парад 9 мая 2026 года ў Маскве застаўся ў гісторыі: запомніўся хіба што сваёй кароткасцю, паўночнакарэйскімі салдатамі і адсутнасцю ваеннай тэхнікі.

Правесці яго ўдалося з дазволу прэзідэнта Украіны Уладзіміра Зяленскага, здарэнняў не зафіксавана, ніякіх падстаў для роздумаў не з’явілася.

Іх прынеслі падзеі на фронце, дзе, паводле паведамленняў ISW, расійскія войскі паступова пачалі адступаць (у красавіку Узброеныя сілы Украіны вызвалілі 116 кв. км) — і некаторыя каментатары палічылі тое, што адбываецца, пачаткам пералому ў ходзе вайны.

Я б не спяшаўся з такімі катэгарычнымі высновамі (нешта падобнае мела месца і ўлетку 2023 года, а пра пачатак восені 2022-га можна і не ўспамінаць), але варта прызнаць, што вайсковыя намаганні Расіі зайшлі ў тупік. Генералам з Фрунзенскай набярэжнай застаецца выкарыстоўваць ШІ, каб маляваць карцінкі для тав. Пуціна, у той час як украінскія ўзброеныя сілы ўжываюць яго для кіравання беспілотнікамі, якія з кожным днём знішчаюць усё большую колькасць акупантаў.

І тут хочацца ўзгадаць некаторыя ўрокі, якія складана не вынесці з ваенных кампаній апошніх некалькіх стагоддзяў.

Першы ўрок: небяспека доўгай вайны для агрэсара

Галоўны з іх у тым, што войны (калі не гаварыць пра грамадзянскія войны, паўстанні або этнічныя канфлікты) сталі істотна карацейшымі, чым былі ў папярэднія стагоддзі — перадусім за кошт павышэння інтэнсіўнасці баестыкненняў і манеўранасці войскаў. У такіх канфліктах бакі часта пераходзяць ад абароны да наступлення і наадварот, — а зацягванне вайны (а тым больш ператварэнне яе ў пазіцыйную), калі яно здараецца, нічога добрага яе ініцыятарам не абяцае.

У Сярэднявеччы вайна магла стаць справай усяго жыцця манарха, але ў XIX–XXI стагоддзях стратэгі арыентаваліся на хуткае дасягненне выніку, і правал першапачатковага плана амаль заўсёды азначаў або канчатковую паразу, або вяртанне да статус-кво.

Прыкладаў таму безліч. Германія ў Другой сусветнай вайне дамаглася шэрагу бліскучых перамог, узяўшы пад кантроль большасць еўрапейскіх краін, уключаючы Польшчу, Францыю і Югаславію, — але зацягнутае супрацьстаянне з Вялікабрытаніяй урэшце абярнулася паразай Рэйха.

Гітлераўскі бліцкрыг супраць Савецкага Саюза, верагодна, мог скончыцца сур’ёзным пашырэннем нямецкага Lebensraum, калі б у Берліне больш рэалістычна ацэньвалі свае магчымасці і паспрабавалі загаварыць са Сталіным пра сепаратны мір у верасні 1941 года. Але ўпэўненасць у канчатковай перамозе згуляла з агрэсарам злы жарт — і вайна завяршылася поўным разгромам Германіі.

У меншай ступені, але і ў Першай сусветнай вайне няздольнасць абмежавацца прыватным поспехам прывяла Берлін да падобнага ж фіналу.

Больш як за сто гадоў да таго перанапружанне сіл і ўцягненне ў працяглыя кампаніі з сумнеўнымі задачамі згубіла Напалеона ў Расіі — ужо пасля таго, як ён значна раней перажыў прыніжальную паразу ў зацягнутай экспедыцыі ў Егіпет.

Ёсць прыклады, калі доўгая вайна пасля неўдачнага бліцкрыгу прыводзіла і да аднаўлення статус-кво: тут класічным выпадам, напэўна, з’яўляецца спроба ЗША «вызваліць Канаду» ў 1812 годзе, што прывяло да хуткага пераносу ваенных дзеянняў на тэрыторыю Злучаных Штатаў, кароткай акупацыі Вашынгтона і аднаўлення папярэдняй мяжы.

Два бліцкрыгі — што, верагодна, робіць гэты канфлікт унікальным у сусветнай гісторыі — адбыліся на працягу пяці месяцаў 1950 г. у Карэі, пасля чаго тры гады вайны, у якую аказаліся ўцягнутыя вядучыя дзяржавы, так і не выявілі пераможцу.

Прыклады можна працягваць — але агульная рыса ўсіх гэтых выпадкаў у адным: той, хто не скарастоўвае першыя поспехі, спадзеючыся ў выніку стаць найвялікшым палкаводцам у гісторыі, застаецца прайграчым (прынамсі, не выйграе). Адкрыць у сябе «другое дыханне» ў сярэдзіне доўгага канфлікту боку, які яго ініцыяваў, ніколі не ўдавалася.

Другі ўрок: сіла кааліцый

Другі важны ўрок у тым, што ў апошнія стагоддзі буйныя канфлікты з удзелам вялікіх дзяржаў сталі войнамі вялікіх кааліцый — не столькі дынастычных або сітуатыўных (якія можна было назіраць, напрыклад, у Вайне за іспанскую спадчыну), колькі такіх, што былі непасрэдна ўцягнутыя ў намаганні па стрымліванні агрэсара або дамінуючай дзяржавы.

Першым паказальным прыкладам сталі напалеонаўскія войны, калі большасць еўрапейскіх краін, за выключэннем акупаваных Францыяй, аб’ядналіся супраць яе, не пакінуўшы ёй шанцаў на перамогу.

Пазней менавіта сіла кааліцый забяспечвала ўсе асноўныя перамогі як супраць асобных супернікаў (як у выпадку Расіі ў Першай Крымскай вайне 1853–1855 гадоў або, даруйце, Ірака ў 1991-м), так і супраць саюзаў дзяржаў (як у Першай або Другой сусветнай вайне). У выпадках, калі за кожным з бакоў фармавалася кааліцыя падобнага памеру і сілы, узнікаў шанец на статус-кво (як у выпадку з Карэяй да 1953-га).

Аднак можна з упэўненасцю сказаць, што за апошнія, як мінімум, больш за дзвесце гадоў ніводнай дзяржаве, што дзейнічала сам-насам, не ўдалося выйграць вайну, якая выйшла за межы бліцкрыгу, у які не паспелі (ці не захацелі) ўцягнуцца іншыя ўдзельнікі. Ход доўгіх канфліктаў паказваў (што прыкметна, у прыватнасці, на прыкладзе Першай і Другой сусветных войнаў), што падтрымка іх ініцыятараў стабільна зніжалася па меры зацягвання супрацьстаяння, тады як шэрагі процілеглых кааліцый паступова пашыраліся.

Гэты трэнд таксама не сведчыць пра тое, што Расія цяпер мае ва Украіне якія-небудзь шанцы дасягнуць «усіх пастаўленых мэтаў», як пра гэта час ад часу любіць заяўляць тав. Пуцін.

Трэці ўрок: палітычныя перамены

Трэці істотны момант у тым, што сучасныя войны (асабліва няўдалыя) становяцца крытычна важным элементам перабудовы палітычных сістэм краін, у іх уцягнутых.

Практычна ні адзін з канфліктаў часоў еўрапейскага Сярэднявечча (калі толькі ён не заканчваўся прамой анексіяй незалежнай дзяржавы) не ставіў пад сумнеў устойлівасць палітычных сістэм краін-удзельніц.

Але пачынаючы з XIX стагоддзя такі вынік станавіўся ўсё больш частым (можна ўзгадаць паразы Францыі ў 1814 і 1871 гадах) — а Першая сусветная вайна стала ўзорам таго, як ваенныя цяжары разбурылі палітычныя сістэмы ўсіх краін, якія цяжка залічыць да пераможцаў: Расіі, Аўстра-Венгрыі, Германіі і Асманскай імперыі. Гэты выпадак асабліва важны тым, што тут доўгая пазіцыйная вайна, стратэгічная бессэнсоўнасць і эканамічны кошт якой былі відавочныя, прывяла да краху рэжымаў краін-ініцыятараў да іх фармальнай паразы — і, уласна, абумовіла апошнюю.

Менш драматычнымі прыкладамі палітычных узрушэнняў з-за няўдач у ваенных канфліктах можна лічыць хваляванні 1905–1907 гг. у Расіі пасля паразы ў вайне з Японіяй; змены палітычнага рэжыму ў Францыі падчас супрацьстаяння ў Алжыры; або пераход да дэмакратыі ў Аргенціне пасля паразы на Фалклендах. Па меры адыходу грамадстваў ад абсалютнай манархіі (ці абсалютнай дыктатуры — як у Іраку пасля 1991 года) няўдалыя і эканамічна катастрафічныя войны не праходзяць бясследна для палітычных інстытутаў, і гэта абяцае Расіі нялёгкія часы: пераканаць насельніцтва ў тым, што любы вынік вайны стане «перамогай Пуціна», будзе значна складаней, чым гэта здаецца паліттэхнолагам.

Чацвёрты ўрок: разарэнне

Нарэшце, чацвёрты важны момант — эканоміка вайны. Доўгія стагоддзі войны былі эканамічна рацыянальным прадпрыемствам, якое забяспечвала багатую здабычу, новыя тэрыторыі і падданых, а таксама шчодрыя рэпарацыі. Гэта скончылася паўтара стагоддзя таму, калі Францыя, па мала зразумелых прычынах абвясціўшы вайну Прусіі ў 1870 годзе і пацярпеўшы ў ёй паразу, перадала пераможцам Эльзас і Латарынгію і выплаціла кантрыбуцыю ў 5 млрд залатых франкаў — 212 млрд долараў у пераліку на сучасныя грошы праз цану золата на 10 мая 2026 года. З тых часоў ні адна вайна не заканчвалася выгадна для пераможцы: кошт сучасных канфліктаў аказваецца настолькі значным, што краіна, што пацярпела паразу, наўрад ці здольная яго кампенсаваць. Выключэннем можна лічыць вайну ў Кувейце, пасля якой на разгромлены сіламі міжнароднай кааліцыі Ірак былі накладзены рэпарацыі ў 52,4 млрд долараў, апошнія траншы якіх былі выплачаныя толькі праз 30 гадоў, у пачатку 2022 года.

Вайна Расіі ва Украіне стала адной з самых дарагіх за апошнія дзесяцігоддзі — прамыя выдаткі на яе складаюць не менш за 200 млрд долараў у год, што перавышае асігнаванні на войны ЗША ў Іраку і Афганістане ў любы год паміж 2003 і 2010-м. Ніякія «набыцці» Расіі ва Украіне (нават калі частка тэрыторый і застанецца — хутчэй за ўсё, часова — пад кантролем Масквы) не змогуць кампенсаваць нават малой часткі сродкаў, патрачаных Крэмлём, нават калі не казаць пра кошт наступстваў вайны і пра ўскосную шкоду, — а найбольш верагодным сцэнаром, як зразумела з вышэйсказанага, стануць дадатковыя велізарныя траты — або ў выглядзе рэпарацый, што менш верагодна, або канфіскаваных расійскіх рэзерваў, накіраваных на аднаўленне Украіны, што даволі рэальна. Гэта азначае, што, апрача нізкай верагоднасці стратэгічнага поспеху, Расія напэўна заплаціць высокую і беззваротную цану за сваю агрэсію.

Перамога не прыйдзе

Усё сказанае, паўтару, не азначае, што вайна Расіі ва Украіне мае шанец завяршыцца ў бліжэйшы час. Аднак чым даўжэй яна цягнецца, тым менш застаецца сумневаў, што ў Крэмля няма шанцаў не толькі на перамогу, але і на выхад з канфлікту «з захаваннем твару».

Калі Пуцін заклікае расіян мабілізавацца і працаваць на перамогу так, як савецкія людзі працавалі для фронту ў гады Вялікай Айчыннай вайны, ён, відаць, не аддае сабе справаздачы ў ўласнай неадэкватнасці. Савецкаму Саюзу ўжо праз паўгода пасля нападу на яго гітлераўскай Германіі ўдалося зламаць ход вайны, спыніць фашысцкія палчышчы пад Масквой і Ленінградам; стварыць магутную міжнародную кааліцыю і атрымаць ад яе гіганцкую дапамогу рэсурсамі і ўзбраеннямі; сфарміраваць у народа веру ў Перамогу і разуменне яе экзістэнцыяльнай каштоўнасці.

Сёння заклікі Пуціна нагадваюць пародыю на прамову Ёзафа Гебельса пра татальную вайну — але аратарскае майстэрства не ўратавала Германію, што пачала адступленне на Усходнім фронце, ад канчатковай паразы. Максімум таго, што Расія магла атрымаць ад вайны з Украінай, яна магла дасягнуць улетку 2022 года — да таго, як Пуціну давялося абвясціць «частковую мабілізацыю», а затым перайсці да сваёй «смертаноміцы»; да таго, як разгарнуліся санкцыі з адмовай еўрапейцаў ад энергетычнага супрацоўніцтва; да таго, як Захад стаў пастаўляць Украіне значныя колькасці сучасных узбраенняў; да таго, як сама Украіна задумалася аб стварэнні сучаснай ваеннай прамысловасці.

З тых часоў Крэмль усё глыбей увязае ў бесперспектыўным супрацьстаянні, якое ён пачынае адкрыта прайграваць, — што з кожным месяцам будзе рабіцца ўсё больш відавочным: як у Германіі, калі не ў 1944-м, дык прынамсі ў 1917 годзе.

Чым скончыцца гэтая вайна, сёння ў дэталях не скажа ніхто — але ні пра якое набыццё чатырох (шасці, васьмі) абласцей Украіны ўжо і гаворкі не ідзе, а вось захаванне Пуціна на чале прыніжанай і абанкруцелай Расіі выглядае ўсё менш відавочным. Ці ўдасца яму правесці яшчэ адзін парад, нават такі скамечаны, як у бягучым годзе?

Усё гэта не павінна нікога дзівіць. Ну або, прынамсі, не павінна здзіўляць тых, хто вывучае гісторыю не па падручніках Мядзінскага.

Уладзіслаў Іназемцаў, The Moscow Times