І на Марсе будуць яблыні цвісці

• Алесь Гудия
• 8.05.2026, 13:34

Стратны дзяржсектар становіцца ў чаргу па бюджэтныя падачкі.

На пасяджэнні з кіраўніцтвам Саўміна 5 мая Аляксандр Лукашэнка зноў дзівіўся таму, што буйныя інвестпраекты ходзяць да яго па бюджэтную падтрымку. Само па сабе гэта не сенсацыя: дзяржпрадпрыемствы маюць праблемы з эфектыўнасцю не першы год, чарга прасіцеляў пастаянна расце. Але цяперашняе пасяджэнне — калі прыгледзецца да дэталяў — дадае да звыклай карціны некалькі новых штрыхоў.

Каб двойчы не ўставаць

Адзін з устойлівых міфаў дзяржпрапаганды — што Беларусь — гэта «маленькая эканоміка». На еўрапейскай карце наша эканоміка цалкам сярэдняя, і інвестыцыйных праектаў у ёй рэалізуецца нямала. Дзяржаўныя, па дзіўным супадзенні, найчасцей пабудаваныя па прынцыпе «папрасіць грошай так, каб потым прасіць яшчэ».

На гэтым пасяджэнні ў адзін пакет сабралі адразу тры такія выпадкі:

рэструктурызацыя даўгоў цэментнай галіны;

фінансавая падтрымка ААТ «Светлагорскі цэлюлозна-кардонны камбінат»;

далучэнне Аршанскага мясакансервавага камбіната разам з яго сыравіннай зонай да агракамбіната «Дзяржынскі».

Аб’ядноўвае праекты не геаграфія і не галіна, а адзіны парадак дня: дайце грошай, спішыце крэдыты, адтэрмінуеце падаткі, пераструктуруйце абавязацельствы.

Спачатку лаюць, потым зноў даюць грошы

На пасяджэнні з вуснаў кіраўніка рэфрэнам гучала думка: грошай няма, а бюджэт — галоўнае. У межах аднаго пасяджэння фраза выглядае простай і зразумелай. Але варта выйсці за яго межы — і выяўляецца, што «галоўных» рэчаў у беларускай эканоміцы ў Лукашэнкі ўжо зашмат, і добра было б урэшце вызначыцца.

У розныя гады статус «самага галоўнага» атрымлівалі людзі (пасяджэнне па кадрах, 2022 год), мірнае неба над галавой (холдынг «Гарызонт», канец 2025-га), уласна эканоміка (Пасланне-2022), рынкі збыту (2023-і), патрэба «ні ў якім разе не спыняцца» (2025-ы), нарэшце, Жанчына (2026-ы).

Раздача званьня «галоўнага» — зручны рыторычны прыём: ён дазваляе адначасова і падкрэсліць факт, і акуратна зрушыць акцэнт з таго, чаму гэтае «галоўнае» цяпер не ў лепшым стане або патрабуе надзвычайных мераў. Пра самі праблемы па сутнасці нічога новага не было сказана. Прадпрыемствы як патрабавалі грошай, так і патрабуюць. Першапачаткова слабы эканамічны разлік не робіцца моцным ні ад змены кіраўніка, ні ад чарговай рэструктурызацыі.

Кадры з талентам прасіцеля

Нягледзячы на звыклы сюжэт, у пасяджэнні 5 мая ёсць дэталі, якія ламаюць шаблон.

Па-першае, Лукашэнка на дзіва мякка дакорвае профільны блок урада. У мінулыя гады за правал інвестпраекта або літаральна за непакрыты дах на прадпрыемстве — пасадаў маглі пазбавіцца і міністр, і губернатар, і цэлы шлейф ніжэйстаячых. Цяпер тон іншы: пытанні да профільных чыноўнікаў фармулююцца хутчэй, як у вядомым фільме: «Зараз да людзей трэба памякчэй, а на пытанні глядзець шырэй».

Болей таго, гэтак жа асцярожна ідзе размова і з дырэктарамі заводаў. Лукашэнка фармальна дакорвае іх у тым, што, паколькі яны пагадзіліся прыйсці на гэтыя прадпрыемствы, — павінны выводзіць іх з цяжкай сітуацыі. Але далей рыторыкі справа не ідзе: лаўка запасных занадта кароткая.

Заковыка ж у тым, што тых, каго ў Беларусі прызначаюць на падобныя пазіцыі, аб’ядноўвае адна ключавая кампетэнцыя — уменне атрымліваць бюджэтныя грошы пад стратны праект. Ад наступнага кіраўніка з тым самым наборам навыкаў лагічна чакаць таго ж. «Пятнашкі», у якія гуляюць з дырэктарамі дзяржаўных прадпрыемстваў, перасаджваючы з аднаго крэсла ў другое, даўно нікога не дзівяць.

Казна пустая, мілорд!

На пасяджэнні Лукашэнка абураўся тым, што, хоць на мадэрнізацыю цэментных вытворчасцяў было выдаткавана каля 1 млрд долараў, належнай аддачы няма. Ён заявіў:

«Мяне насцярожвае тое, што сёння кіраўнікі гэтых цэментных заводаў спакойна сядзяць за агульным сталом у прэзідэнта і адчуваюць, што яны маюць рацыю».

Але дзівіцца такой карціне не варта. На гэта ёсць прынамсі дзве прычыны:

Мадэль дзяржпадтрымкі стратных вытворчасцяў узнаўляе сама сябе, і прасіцеляў па азначэнні становіцца болей.

Незадоўга да пасяджэння публічна прагучала, што золатавалютныя рэзервы Беларусі «занадта вялікія» і з імі «трэба нешта рабіць».

Кіраўнікі імгненна счытваюць такі сігнал: паказана, дзе грошы.

І на Марсе будуць яблыні цвісці

Ці то гады бяруць сваё, ці то чарга прасіцеляў сапраўды наганяе фрустрацыю, але Лукашэнка на пасяджэнні раз-пораз сыходзіў ад тэмы. Гэтым разам раптам прапанаваў засадзіць Мінскую вобласць новымі садамі, каб сталіца была забяспечаная ўласнымі яблыкамі. Лічбы, логіка і эфектыўнасць — колькі на гэта спатрэбіцца зямлі, часу і грошай — застаюцца па-за кадрам.

У выніку новае пасяджэнне — яшчэ адзін паказчык беларускай эканамічнай мадэлі на спаде яе працаздольнасці. Дзяржаўныя інвестпраекты зноў маюць патрэбу ў падтрымцы, а сістэма працягвае адбіраць кіраўнікоў, якія ўмеюць «даіць» бюджэт. Застаецца на месцы толькі галоўны начальнік, які ўсіх лае, але нічога не змяняе.

Алесь Гудия, «Позірк»