«На месцы Расіі могуць з’явіцца каля 20 краін»
- 10.06.2026, 18:01
Эксперты назвалі магчымыя сцэнары распаду РФ пасля паразы ў вайне супраць Украіны.
Патэнцыйная параза ў вайне супраць Украіны скончыцца распадам Расіі. Так гучыць шэраг прагнозаў, у якіх прыводзяцца гістарычныя перадумовы і верагодныя сцэнары пераходу шматнацыянальнай РФ (па частках) у склад іншых краін і ў самастойныя дзяржавы. Большасць звязваюць распад РФ з аслабленнем або падзеннем рэжыму нелегітымнага прэзідэнта Уладзіміра Пуціна. Пра тэрытарыяльныя наступствы такога развіцця падзей — у публікацыі «ГОРДОН».
Украіна
Перш за ўсё вынікам перамогі Украіны будзе фактычнае вяртанне яе тэрыторый: незаконна ўключаных у склад РФ у выніку так званых рэферэндумаў Крыму, а таксама Данецкай і Луганскай абласцей у 2014 годзе. Інспіраваныя Крамлём «галасаванні» праходзілі ва ўмовах акупацыі і не прызнаныя нікем, акрамя нешматлікіх краін-сателітаў Масквы. Заканчэнне вайны не на карысць РФ паставіць кропку і ў фармальным уключэнні ў яе склад Херсонскай і Запарожскай абласцей, куды акупантамі ўвайшлі пасля пачатку поўнамаштабнага ўварвання, але так іх цалкам і не захапілі.
Заснавальнік «ГОРДОН» Дзмітрый Гордан улетку 2025 года выказваў меркаванне, што вынікам перамогі Украіны стане змяненне Канстытуцыі Украіны для далучэння чатырох прыгранічных рэгіёнаў РФ — Курскай, Белгарадскай і Бранскай абласцей, а таксама Краснадарскага краю Украіны. За год да гэтага Сілы абароны Украіны ўвайшлі ў Курскую вобласць.
Прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі пасля заяўляў, што гэта была прэвентыўная мера забеспячэння бяспекі Харкава і Сум. «Нам не патрэбная іх тэрыторыя, нам не патрэбныя іх землі, нам не патрэбныя іх людзі. Мы хочам проста жыць спакойна ў сябе дома без вайны», — адзначыў кіраўнік дзяржавы.
Японія і Кітай
Распад РФ можа прывесці да вырашэння двух тэрытарыяльных спрэчак на яе ўсходніх межах. Першая — з Японіяй за астравы Ітуруп, Кунашыр, Шыкатан і архіпелаг Хабамаі, якія ў 1945 годзе СССР заняў у ходзе Другой сусветнай вайны. Мірную дамову Масква і Токіа так і не заключылі, а ў Сан-Францыскім мірным дагаворы 1951 года Японія адмовілася ад правоў на Курылы, але не ўказала, на чыю карысць. Хаця група астравоў знаходзіцца пад фактычным кантролем РФ, Японія афіцыйна называе іх сваімі «Паўночнымі тэрыторыямі», што знаходзяцца пад незаконнай акупацыяй.
«Я думаю, што Расія ў той ці іншай форме будзе слабець і прыходзіць у заняпад. І ў гэтых умовах абавязкова з’явіцца шанец адваяваць Паўночныя тэрыторыі», — заяўляла ў эфіры FNN прадстаўніца нацыянальных кансерватараў, публіцыстка Ёсіка Сакураі.
Кітай можа скарыстацца аслабленнем Расіі, як мінімум, каб вярнуць востраў Тарабараў і частку вострава Вялікі Усурыскі на рацэ Амур. Паводле дамоў XIX стагоддзя мяжа ў асноўным праводзілася па фарватары рэк, што ў XX стагоддзі прывяло да памежных канфліктаў. У 2004–2005 гадах краіны падпісалі пагадненне, падзяліўшы спрэчныя рачныя тэрыторыі прыкладна напалову.
Падчас візіту ў ФРГ старшыні КНР Сі Цзіньпіна у 2014 годзе тагачасная федэральная канцлерка Ангела Меркель падарыла яму «першую дакладную карту Кітая», складзеную ў Германіі ў 1735 годзе. Паводле даных Die Welt, на ёй як кітайскія пазначаны расійскі Далёкі Усход, Тыва, значная частка Сібіры і Паўднёва-Кітайскае мора.
Як можа падзяліцца РФ
Па ацэнках гісторыка і даследчыка ўкраінскага супраціву Грыгорыя Рыя, на месцы былой Расіі могуць з’явіцца каля 20 краін, па прыкладзе таго, як у 1917–1918 гадах распад Расійскай імперыі прывёў да вяртання незалежнасці Украіне, Фінляндыі, дзяржавам Балтыі і да стварэння кароткатэрміновых праектаў — Кубанскай і Сібірскай рэспублік. Atlantic Council (ЗША) апісвае пяць магчымых сцэнарыяў расійскай будучыні, і самым радыкальным з іх з’яўляецца менавіта дзяржаўная фрагментацыя.
Аўтары падкрэсліваюць, што ў каланізаваных Масквой рэспубліках — Чачэніі, Татарстане, Башкартастане, Якуціі і іншых — спробы дамагчыся суверэнітэту ўжо прадпрымаліся на пачатку 1990-х гадоў, і ўсе яны былі падаўленыя адраджэннем імперыялізму. Але гэтыя намаганні не зніклі — яны ўсяго толькі прыглушаныя, лічаць аналітыкі.
«Краіна, якая, як лічылася, была аб’яднаная пад цвёрдай рукой Масквы, раптам пачне расколвацца і распадацца, разрываемая па этнанацыянальных лініях — як і іншыя імперыі да яе, што апынуліся паміж каланізатарам і каланізаванымі. Хаос імкліва ахопіць краіну, якая распадаецца на сумесь анархіі, тэрытарыяльнай фрагментацыі і гвалту, не пакідаючы ніводнага рэгіёна і ніводнай сям’і, якіх гэта б не закранула», — прагназуе эксперт Atlantic Council Кэйсі Мішэль.
Прынцып першы: этнанацыянальны
Расія — шматнацыянальная краіна, дзе больш за 190 народаў жывуць ва ўмовах этнічнай асіметрыі ўлады. Менавіта этнанацыянальны прынцып з’яўляецца найбольш абмяркоўванай мадэллю распаду, указвае прафесар паліталогіі Рутгерскага ўніверсітэта (ЗША) Аляксандр Мотыль. У выпадку аслаблення цэнтра такія рэгіёны, як Бурація, Татарстан, Башкартастан, Дагестан, Чачэнія, Інгушэція і, магчыма, Якуція, могуць пачаць патрабаваць большай аўтаноміі або незалежнасці — і гэта стане пачаткам канца, лічыць адзін з вядучых сусветных спецыялістаў па распадзе імперый.
Ён параўноўвае сітуацыю з падзеямі познясавецкага перыяду, калі слабеючы цэнтр быў уцягнуты ў барацьбу паміж элітамі, а нарастаючы хаос падштурхнуў нярускія рэспублікі да аддзялення. Іх выжыванне і дабрабыт больш не мог гарантаваць цэнтральны ўрад, таму ім даводзілася дзейнічаць самастойна, кажа Мотыль.
Рый лічыць Чачэнію патэнцыйным спускавым кручком «эфекту даміно» ў РФ — у чачэнцаў ёсць гісторыя барацьбы за прызнанне, а таксама вялікая і ўплывовая дыяспара. Татарстан, у сваю чаргу, з’яўляецца эканамічна самадастатковым рэгіёнам. Акрамя таго, у 1992 годзе яго жыхары прагаласавалі на рэферэндуме за поўны суверэнітэт як суб’ект міжнароднага права. Сёння ў Татарстане ідзе актыўны рух за адраджэнне нацыянальнай ідэнтычнасці і мовы. Акрамя таго, у рэгіёне ёсць гістарычная традыцыя аб’яднання ў 1918 годзе цюркскіх і фіна-вугорскіх народаў Паволжжа ў дзяржаву Ідель-Урал, нагадвае Atlantic Council.
Дагестан і Башкартастан заяўляюць пра сябе пратэстамі і сепаратысцкімі настроямі. У верасні 2024 года Кірыл Буданаў, які тады ўзначальваў Галоўнае ўпраўленне разведкі Мінабароны Украіны, паведаміў, што з перахопленых даных вядома пра сепаратысцкія рухі ў рэгіёнах, дзе іх ніхто не чакаў, у тым ліку пра нацыяналістычны рух «Смаляндыя» ў Смаленскай вобласці.
Прынцып другі: рэгіянальны
Другі сцэнар распаду РФ прадугледжвае бунт геаграфічна аддаленых і эканамічна знясіленых рэгіёнаў. Сібір і Далёкі Усход — гэта амаль 13 млн км², асноўныя рэсурсы якіх пераразмяркоўваюцца на карысць Масквы. У Atlantic Council адзначаюць, што якуцкае кіраўніцтва ў пачатку 1990-х гадоў атрымала ад Масквы абяцанні самакіравання — ад кантролю над мясцовымі даходамі да фармавання ўласнай арміі, — якія так і не былі выкананыя. Менавіта ў Якуції, на думку экспертаў, магчымы, напрыклад, захоп нафтагазавай інфраструктуры з патрабаваннем вярнуць даходы мясцоваму насельніцтву.
Магчымасць рэгіянальнага распаду ўзмацняецца і эканомікай вайны. Згодна з даследаваннем Foreign Policy Research Institute (ЗША), у 2025 годзе дзяржаўны доўг Расіі вырас прыкладна на 21%, то бок больш як на €65 млрд. Пры гэтым большасць рэгіёнаў маюць дэфіцытныя бюджэты, нясуць непрапарцыйную нагрузку па мабілізацыі і таму з’яўляюцца першымі кандыдатамі на палітычны бунт.
Прынцып трэці: посткаланіяльны
Менавіта яго лічаць найбольш верагодным у экспертнай супольнасці. «Расійская Федэрацыя дэ-факта з’яўляецца каланіяльнай імперыяй. Кожная каланіяльная імперыя рана ці позна распалася», — кажа прэзідэнт Пан’еўрапейскага руху Аўстрыі Райнхард Клюцек. Ён заклікае Еўропу не паўтарыць памылку 1989–1991 гадоў, калі са страху перад крывавым распадам Захад доўга падтрымліваў былога прэзідэнта Сербіі і Саюзнай Рэспублікі Югаславіі Слабадана Мілошавіча, але гэта ўсё адно прывяло да ўтварэння некалькіх краін на Балканах, прычым з крывапраліццем.
«Расія значна больш маштабная, чым Югаславія. Мы не можам быць зацікаўленыя ў крывавым фінале. Але павінны быць гатовыя, калі ён здарыцца», — канстатаваў Клюцек.
Буданаў наўпрост заяўляў: «На тэрыторыі РФ мусяць узнікнуць некалькі рэгіянальных нацыянальных дзяржаў, кожная з якіх будзе дбаць пра дабрабыт свайго народа. Тады Украіна, Еўропа і ўвесь свет адчуюць сябе ў большай бяспецы». Atlantic Council праводзіць паралелі з гісторыяй іншых еўрапейскіх імперый: у XX стагоддзі асобныя дзяржавы выйшлі з-пад метраполіі Вялікабрытаніі, Францыі і Партугаліі. Той самы пасляімперскі шлях давядзецца прайсці Расіі, лічаць аналітыкі.
Рызыкі: ядзерная зброя і гуманітарная катастрофа
У Atlantic Council падкрэсліваюць: РФ застаецца ўладальніцай, верагодна, найбольшага ў свеце ядзернага арсеналу. І пры яе распадзе хаця б частковага падзелу, як гэта адбылося пры СССР, не будзе. На сёння гэта галоўны аргумент, які называюць эксперты, супраць «паспешлівага садзейнічання» дэфрагментацыі расійскай дзяржавы пры поўным разуменні яе гістарычнай непазбежнасці.
Кевор Асканян з Эксетэрскага ўніверсітэта (Вялікабрытанія) папярэджвае, што некантраляваная дэзынтэграцыя расійскай дзяржавы таксама пагражае «неўяўнай гуманітарнай катастрофай» і рызыкай паўтарэння гвалту і генацыду, як у Асманскай імперыі або былой Югаславіі.
«У падаючых імперый ёсць схільнасць ціснуць сваёй вагой на меншыя народы, і імкненне дамагчыся расчлянення РФ можа прывесці менавіта да такога выніку... Калі чарговыя падзеі прымусяць Маскву заняцца самаўсведамленнем, задачай Захаду і саміх ацверазелых расіян стане скіраваць гэты працэс у патрэбнае рэчышча, да пасляімперскага мыслення, не падпальваючы пры гэтым усю Еўразію. Няўдача ва Украіне цалкам можа закласці аснову для такога пераасэнсавання расійскіх прэтэнзій на выключнасць і іх ператварэння ў нешта больш адпаведнае рэаліям посткаланіяльнай эпохі», — лічыць ён.