Ранейшай Набіуллінай больш няма

• Таццяна Рыбакова
• 16.06.2026, 10:52

Кот мышам больш не патрэбны.

Інтрыга з зніклай з радараў старшынёй расійскага ЦБ Эльвірай Набіуллінай развязваецца. Яе больш няма. Не-не, я ў курсе апошніх навін. Але таго вобразу «жалезнай лэдзі», якая, як лічылася, усе гэтыя гады стрымлівала расійскую эканоміку ад абвалу, няма і больш не будзе. Кот мышам больш не патрэбны.

З моманту правядзення ПМЭФ-2026 пастаянна вылучаліся розныя версіі таго, што здарылася з Эльвірай Набіуллінай. Яна ўступіла ў жорсткую фронду з Пуціным? Яна ўзяла бальнічны, каб, як многія робяць, сысці без адпрацоўкі датэрмінова, да сканчэння яе апошняга тэрміну ў 2027 годзе? Яна пад хатнім арыштам? Яна пад арыштам зусім не хатнім?

Эльвіры Сахіпзадаўны не было на эканамічнай сесіі ПМЭФ і ўвогуле на галоўным пуцінскім мерапрыемстве года. У якасці тлумачэння спачатку казалі, што яна хавае паплечніка і сябра Аляксея Можына, а следам — што ў яе прастуда.

Пахаванні, між іншым, адбыліся значна пазней за ПМЭФ, 9 чэрвеня, і Кацярына Шульман адзначыла, што на фатаздымках з іх Набіуллінай няма. Прастуда, паводле сцвярджэння прэс-службы ЦБ, ператварылася ў «вельмі сур’ёзную», і ўсе пачалі здагадвацца, што гэта за прастуда, якая цягнецца даўжэй за кавід: Набіуллінай не было ні на канферэнцыі НАУФОР, якую курыруе менавіта ЦБ, ні на нарадзе па эканамічных пытаннях у Пуціна. Што, і дыстанцыйна не змагла ўдзельнічаць? — пыталіся скептыкі. І будавалі новыя здагадкі, вылучалі кандыдатуры пераемнікаў і г. д.

Скептыкі пасрамлены: як паведамляе прэс-служба ЦБ, Эльвіра Набіулліна з’явіцца на традыцыйнай прэс-канферэнцыі пасля паседжання ЦБ па ключавой стаўцы, якое адбудзецца 19 чэрвеня. Чакаць нядоўга, дык паглядзім — ці з’явіцца, як будзе выглядаць і асабліва — якім будзе рашэнне па ключавой стаўцы і што будзе казаць Эльвіра Сахіпзадаўна.

Інтрыга не знікла

Гэта асабліва цікава, бо менавіта пра тое, якой павінна быць ключавая стаўка, і загаварылі адразу пасля знікнення «жалезнай лэдзі».

Амаль адразу пасля заканчэння ПМЭФ Уладзімір Пуцін правёў нараду з урадам (на якой якраз і не было Набіуллінай) і заявіў, што інфляцыя знізілася дастаткова, каб можна было панізіць стаўку:

Інфляцыя ж падае. Колькі яна ўжо? Пяць з невялікім працэнтаў. Думаю, што мы маем права разлічваць і на зніжэнне ключавой стаўкі, і дасягненне іншых неабходных параметраў.

Інфляцыя, праўда, як на злосць, зноў пачала расці — пакуль у тыднёвым вымярэнні, але няма падстаў лічыць, што рост спыніцца: нафта можа даражэць, таннець — якая розніца, калі бензіна знікае на расійскіх запраўках, а прэс і на бізнес, і на грамадзянаў урад толькі ўзмацняе праз рост падаткаў, плацяжоў, акцызаў, штрафаў, тарыфаў — ім няма ліку. Расстат, вядома, можа маляваць усё больш прыгожыя — і ўсё менш праўдападобныя — лічбы, але хлусіць можна нядоўга. Аднак што з таго? Галоўнае — што з’явілася фармальная падстава для зніжэння стаўкі ЦБ.

Асабліва смешна, што не паспеў Пуцін сказаць пра нізкую інфляцыю, як у ТАСС з’явілася апытанне ВЦІОМ: доля расіян, што адчуваюць высокую інфляцыю, знізілася. Тут смешна нават не тое, што вымярэнне спажывецкіх чаканняў па інфляцыі ўвогуле праводзіць ЦБ, а тое, што менавіта на гэтыя чаканні Набіулліна, як правіла, абапіралася пры рашэнні па стаўцы. І вось «ворага» вырашылі біць яго ж зброяй — толькі не ўлічылі, што давер расіян да ВЦІОМ значна ніжэйшы, чым нават да Расстата, не кажучы ўжо пра ЦБ.

Пуціну ўзяўся пярэчыць намеснік Набіуллінай Аляксей Заботкін. Адзін з тых, дарэчы, каго прарочаць у пераемнікі Эльвіры Сахіпзадаўны і хто будзе таксама прысутнічаць на прэс-канферэнцыі ЦБ 19 чэрвеня. Ён прывёў факт: зніжэнне інфляцыі адзін месяц нельга назваць трэндам і сігналам для змякчэння стаўкі, тым больш што ўжо ў першым тыдні чэрвеня інфляцыя паскорылася на 0,2%.

У святле гэтых даных, пагадзіцеся, бліжэйшае паседжанне ЦБ выглядае знакавым незалежна ад таго, ці будзе на ім прысутнічаць Набіулліна або адпрацоўваць давядзецца аднаму Заботкіну. Пакуль эксперты прарочаць захаванне стаўкі, але хто яго ведае. А галоўнае — ужо не важна, ці вернецца Эльвіра Сахіпзадаўна да выканання сваіх абавязкаў, ці не — яе роля кардынальна змянілася.

Кот з дому — мышы ў скокі

Пасля таго, як усе заўважылі адсутнасць кіраўніцы ЦБ, не толькі Пуцін паспяшыў фактычна заявіць пра новую грашова-крэдытную палітыку.

А лідар «Справядлівай Расіі» Сяргей Міронаў (Божа, яшчэ дзесяць гадоў таму ён лічыўся лібералам) прапанаваў заканадаўча абавязаць ЦБ узгадняць велічыню ключавой стаўкі з Дзярждумай. Папулісцкая лухта? Не, як высветлілася: пачатак плянамернага разбурэння выбудаванай Набіуллінай канструкцыі грашова-крэдытнай палітыкі.

Імклівым дамкратам у Дзярждуму ўпаў закон аб бюджэце, дзе і быў прыняты ў рэкордна кароткі тэрмін. Цяпер, дзякуючы яму, дазволена наступнае:

- урад зможа ў гэтым годзе павялічваць выдаткі федэральнага бюджэту, не ўносячы фармальных змяненняў у закон аб бюджэце і не абнародуючы (!) лічбы, у тым ліку на ўтрыманне арміі;

- абмежаванне на рост унутранага дзяржаўнага доўгу таксама часова не будзе дзейнічаць (!) — Мінфін зможа займаць столькі, колькі палічыць патрэбным;

- рэгіёны, што сутыкнуліся з касавым разрывам, змогуць папрасіць у ўрада грошай да наступнага месяца, федэральнае казначэйства будзе выдаваць такія крэдыты пад сімвалічныя 0,1%. Рэгіёнам таксама дазволяць не вяртаць да 2030 года траціну сумы бюджэтных крэдытаў, якія яны раней набралі (дзве траціны гэтых крэдытаў ім ужо спісалі);

- адмяняецца абмежаванне, паводле якога рэгіёны абавязаныя траціць на ЖКГ не менш як палову сродкаў, зэканомленых за кошт спісання і рэструктурызацыі бюджэтных крэдытаў, — усю эканомію можна будзе накіроўваць на фінансаванне СВО (!).

Карацей, урад можа цяпер займаць як не ў сябе, рэгіёны таксама, галоўнае — каб гэтыя (і не толькі) сродкі ішлі на вайну. Астатняе — як Бог пашле. Вайна ідзе, не час думаць пра цёплыя батарэі або пра ваду ў кране, а не на столі з дзіравым дахам. А галоўнае — ніхто больш не даведаецца, куды пайшлі грошы падаткаплацельшчыкаў. Хіба што здагадаецца, калі чарговага высокапастаўленага злодзея і махляра возьмуць з мільярдамі ад ваенных заказаў. І не трэба абольвацца часовасцю дазволаў: няма нічога больш сталага (і зламыснага), чым часовае.

Ужо цяпер, як падлічыў на падставе даных Мінфіна навуковы супрацоўнік нямецкага Інстытута праблем міжнароднай бяспекі Яніс Клюге, 46% выдаткаў бюджэту — гэта выдаткі на вайну. А ў даходах ваенныя выдаткі складаюць беспрэцэдэнтныя 65,26%. То-бок, два рублі з паступіўшых у бюджэт ад грамадзян і бізнесу ідуць у ўкраінскія чарназёмы. Цяпер будзе сыходзіць больш — толькі ўжо ніхто не зможа падлічыць, колькі менавіта.

Гэта вакханалія выдаткаў на вайну адбываецца на фоне ўзмацнення ціску на грамадзян і бізнес.

Так, тэхналагічны збор на электроніку, які з такой пампай адклаў Пуцін на ПМЭФ, такі будуць збіраць з 1 снежня — ягоны памер невядомы, затое вядома, што ўвесь ён пойдзе ў федэральны бюджэт.

Яшчэ больш пафасная замарозка парога ПДВ для малога бізнесу мае падвох: адтэрміноўку на тры гады зніжэння парога сплаты ПДВ з 20 млн рублёў выручкі да 10 млн атрымаюць толькі тыя, хто знаходзіцца ў рэжыме УНС («спрошчанкі»). А вось для 1,5 млн прадпрымальнікаў на патэнтнай сістэме ўсё застанецца па-старому: ужо з наступнага года парог выручкі ім панізяць да 15 млн, а ў 2028 годзе — да 10 млн. Майму знаёмаму дальнабойшчыку Сашку давядзецца ўсё ж такі закрываць бізнес: ні дальнабойшчыкам, ні вясковым крамачкам — нікому, у каго выручка нерэгулярная, — «спрошчанка» не падыходзіць.

Графіня з змененым тварам

І вось цяпер, калі справа, у агульным-то, зроблена, Набіулліна вяртаецца? Каб што? Паўтараць, як раней, што ва ўмовах, калі існуюць выдаткі, якія не падпарадкоўваюцца эканамічнай логіцы, высокая стаўка можа толькі стрымліваць інфляцыю, але не перамагчы яе? Што фактычна бясплатныя крэдыты развращаюць і дэфармуюць усю грашова-крэдытную сістэму? Ці каб стаць паслухмянай дзяўчынкай і штампаваць, што скажуць, прыкрываючы гэта спасылкамі на Расстат?

Можа, Набіулліна для таго і знікла, каб прамаўчаць наконт адбылыхся зменаў — і цяпер з нядрыжачым тварам казаць, што ЦБ перад змененым законам аб бюджэце бяссільны?

А можа, усё яшчэ прасцей: пакуль высокая стаўка ЦБ была патрэбная, каб грошы, рэсурсы і людзі перацякалі ў ваенны сектар (які мае льготныя крэдыты, дзяржаўныя авансы і яму начхаць на стаўку ЦБ) з грамадзянскага (якому якраз вельмі баліць ад стаўкі ЦБ), а цяпер, калі перацяканне завершана і спосаб бясконтрольна фінансаваць вайну знойдзены, — можна і прыадпусціць?

Не з міласэрнасці: проста інакш, як з грамадзянскага сектара, грошай на вайну няма адкуль узяць. Не, надрукаваць іх можна, і друкаваць, вядома ж, будуць як не ў сябе, але тут трэба разумець механізм друку. А ён такі: Мінфін выпускае ОФЗ — іх купляюць банкі, якія закладаюць гэтыя ОФЗ у ЦБ (аперацыя РЭПО) — ЦБ выдае пад заклад ОФЗ грошы — банкі крэдытуюць. Зразумела, што крэдытуюць яны і ваенны, і грамадзянскі сектары, але з крэдытаў ваеннаму сектару Мінфін грошай не атрымае — наадварот, банка́м яшчэ і даплачваць трэба за паніжаную для яго стаўку, — а вось з грамадзянскага сектара добра было б атрымаць падаткі. А то зборы падаткаў падаюць — не толькі з малога бізнесу, але і з цалкам буйных прадпрыемстваў, а даходы бюджэту за першыя пяць месяцаў бягучага года толькі стабілізаваліся — і то дзякуючы разаваму павелічэнню ПДВ і дарагой нафце.

І вось, калі ўсе легальныя ў рынкавым полі механізмы былі выкарыстаныя, а Молах вайны так і не насыціўся, — прыйшла пара адчайных мераў. Так гулец не адходзіць ад рулеткі, спусціўшы ўжо не толькі ўсе свае грошы, але і пазыковыя, застыўшы, сочачы за скачучым шарыкам і вар’яцка спадзеючыся адыграцца. У гэтых умовах «жалезная лэдзі» не патрэбная — і тады мы зможам убачыць Эльвіру Сахіпзадаўну са змененым тварам.

А можа, я дарэмна так дрэнна думаю пра чалавека, і Набіулліна прыйдзе на прэс-канферэнцыю пасля таго, як ЦБ захавае стаўку, і скажа ўсё, што думае, — хай і абцякучымі фразамі; і яе не адправяць у адстаўку, і прынятыя папраўкі ў закон аб бюджэце скасу́юць, і вайну скончаць… Дарэчы, гэта ў мяне ўжо фантазія разгулялася.

Усё гэта ўжо не важна. Важнае іншае.

Па-першае: расійскую эканоміку чакае рост інфляцыі, магчыма — стагфляцыя. Таму што бізнесу, панізіўшы стаўку ЦБ, дыхаць усё роўна не дадуць, здыраючы з яго па тры скуры на вайну. Натуральна: дэвальвацыя, барацьба з наяўнымі, рост беспрацоўя, у тым ліку схаванага, і іншыя «прыгажосці».

Па-другое: пра прычыны смеласці Набіуллінай казалі проста: «Вышэй за яе начальства няма, апроч...», — і паказвалі пальцам угару. Не, не Бога мелі на ўвазе. Цяпер ясна: нават калі вас падтрымлівае Пуцін, нічога не перашкаджае яму загадаць вам змяніцца, калі гэта яму выгадна. І яшчэ: калі вы працуеце на Пуціна, апраўдваючы гэта тым, што ратуеце народ і краіну ад больш цяжкіх пакутаў, дык вы ўсяго толькі робіце, як той гвалтаўнік з анекдота, які тлумачыў у судзе: «Калі не я, дык нейкі падлец».

Таццяна Рыбакова, The Moscow Times