Беларускі партызан

• Ірына Халіп
• 23.07.2026, 11:40

Такой біяграфіі не было ні ў каго з журналістаў постсавецкай эпохі.

Нікому не ўдавалася дабіцца поспеху ў трох краінах і быць пазнавальным адначасова ў Беларусі, у Расіі і ва Украіне. Ні ў каго жыццё не склалася так, каб сесці ў турму ў Беларусі, стаць тварам галоўнага тэлеканала ў Расіі і быць забітым па замове ва Украіне. Жыццё і смерць, вартыя раманаў і фільмаў, — гэта пра Паўла Шарамета. У дзясятую гадавіну забойства «Новая газета Еўропа» ўспамінае калегу.

Крок праз мяжу — проста ў СІЗА

І ўсё ж ён заставаўся беларускім журналістам, нават калі жыў і працаваў у Расіі і ва Украіне. Нават калі яго пазбавілі беларускага грамадзянства — адзінага з беларусаў. Нават калі прызнаваўся ў асабістай перапісцы, што амаль страціў сувязь з радзімай.

«Зорны хлопчык» — так казалі пра Паўла Шарамета ў Мінску ў сярэдзіне дзевяностых. Скончыўшы «наргас» — Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт — і абараніўшы дыплом па афшорным бізнесе, ён нядоўга працаваў у «Белаграпрамбанку», потым — кансультантам эканамічных праграм Беларускага тэлебачання. А ў 1994 годзе 23‑гадоваму хлопцу, які фармальна не меў нічога агульнага з журналістыкай, далі аўтарскую грамадска-палітычную праграму «Праспект» у прайм-тайм.

У 1994 годзе ў эфіры з'явілася яшчэ адно маладое аблічча — 39‑гадовы Аляксандр Лукашэнка, першы прэзідэнт Беларусі. Ніхто тады не ведаў, што ён будзе ўтрымліваць уладу доўгія дзесяцігоддзі, а Павел пражыве ўсяго 44 гады.

Пры Лукашэнку праграма «Праспект» праіснавала нядоўга і была закрытая рашэннем уладаў, якія пачалі перакройваць свабодную беларускую медыяпрастору пад стандарты прапаганды: на тэлебачанні зноў з’явіліся камбайнёры, што пераціраюць каласкі мазолістымі рукамі, і рэпартажы пра бітву за ўраджай і рэкордныя надоі.

А ў 1996 годзе Шарамету прапанавалі адразу дзве класныя працы: стаць галоўным рэдактарам самага папулярнага незалежнага выдання «Беларуская дзелавая газета» і ўзначаліць карпункт ОРТ (так тады называўся расійскі Першы канал) у Мінску. Шарамет прыняў абедзве прапановы: ён быў неверагодна прагным да працы. Тым больш што 1996 год у Беларусі быў настолькі насычаным — рэферэндум, разгон парламента, гвалтоўнае змяненне Канстытуцыі, ператварэнне Лукашэнкі з проставатага вясковага мужыка ў дыктатара, — што пра гэтыя падзеі любому нармальнаму журналісту хацелася не проста распавядаць, а крычаць на ўвесь свет. У Паўла гэта атрымалася.

23 ліпеня 1997 года ў вячэрнім эфіры ОРТ з’явіўся сюжэт пра дзіркі на беларуска-літоўскай мяжы. У канцы рэпартажу Павел Шарамет зрабіў крок на літоўскую тэрыторыю і вярнуўся. Ён паказаў адну з тых самых дзірак, праз якія туды‑сюды блукалі натоўпы — ад каталіцкіх пілігрымаў да гандляроў спіртным. Рэпартаж выйшаў у эфір, а Шарамет паехаў на некалькі дзён у Балгарыю. Пасля вяртання з адпачынку ў мінскім аэрапорце яго арыштавалі. У той жа дзень затрымалі і здымачную групу — аператара Дзмітрыя Завадзкага і вадзіцеля Яраслава Аўчыннікава. Усіх абвінавацілі па артыкуле «незаконнае перасячэнне дзяржаўнай мяжы» і адвезлі ў СІЗА горада Гродна — рэпартаж быў зняты на тэрыторыі Гродзенскай вобласці.

Та салідарнасць беларусаў, якой праз многія гады, у 2020 годзе, захапляўся ўвесь свет, пачалася менавіта тады, улетку 1997 года.

Пры адсутнасці мабільных тэлефонаў беларускія журналісты бясконца званілі адзін аднаму, каб паведамляць навіны пра Шарамета. Без сацыяльных сетак, не змоўліваючыся, выходзілі на акцыі пратэсту. Ішлі спачатку да МЗС, потым да будынка Дзяржпамежкамітэта, потым да адміністрацыі Лукашэнкі. Пісалі крэйдай на асфальце перад гэтымі будынкамі «Свабоду Пашы, Дзіму, Славе!» Адпраўляліся ў «каталажку» за несанкцыянаваны мітынг. І зноў выходзілі — на «Марш у турэмных робах». А на сценах мінскіх дамоў з’яўляліся надпісы: «Шарамета ў прэзідэнты!»

Восенню Лукашэнку не пусцілі ў Расію. 2 кастрычніка 1997 года ён збіраўся ляцець у Яраслаўль і Ліпецк сустракацца з губернатарамі. Але Расія адмовілася даць яго самалёту паветраны калідор. А прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын, які тады знаходзіўся ў Ніжнім Ноўгарадзе, заявіў: «Няхай спачатку Шарамета адпусціць!»

Павел выйшаў з СІЗА 8 кастрычніка. Дзмітрый і Яраслаў былі вызваленыя раней. З вадзіцеля абвінавачанні знялі, а Паўла і Дзмітрыя судзілі ў раённым судзе горада Ашмяны (Гродзенская вобласць) зімой 1998 года. Прыговор — два і паўтара года ўмоўна. Пасля гэтага Павел адразу ж з’ехаў у Маскву: застацца працаваць у Мінску з умоўным прыгаворам азначала вельмі хутка змяніць яго на рэальны. Тым больш што на ОРТ яго чакалі з распасцёртымі абдымкамі і сустракалі як героя.

«Дзікае паляванне»

У тым жа 1998 годзе Павел Шарамет быў намінаваны на «ТЭФІ». Намінацыя — «найлепшы рэпарцёр». Ён вельмі хацеў атрымаць гэтую ўзнагароду. Памятаю, як, прыехаўшы ў Мінск, на сяброўскіх пасядзелках ён распавядаў: «І вось яны абвяшчаюць: найлепшым рэпарцёрам года стаў Павел… І я на імгненне паспеў падумаць, што ТЭФІ мая. Але яны працягнулі: …Лабкоў. Але я яшчэ ўсё атрымаю!»

На ОРТ Шарамет спачатку працаваў спецкарэспандэнтам, а потым пачаў весці нядзельную праграму «Час». Там даводзілася і «мочыць» па загаду кіраўніцтва Юрыя Лужкова з Яўгенам Прымаковым, і ўдзельнічаць у інфармацыйнай вайне супраць калег з знішчанага НТВ. Пазней ён называў гэты перыяд «негатыўным досведам працы» і казаў: «ОРТ ператвараўся ў жоўты маргінальны тэлеканал, дзе штодня ўсіх направа і налева дабіваў Міша Леанцьеў, у суботу ў асфальт закатваў Дарэнка, у нядзелю канчаткова мусіў дабіць Нявзораў, а дзесьці там у міжнароднай панараме сусветны сіанізм асвятляў бы Шарамет».

У 2000 годзе Павел сышоў з эфіру, але не з тэлеканала — пачаў здымаць дакументальныя фільмы. Улетку таго ж года, 7 ліпеня, ён ляцеў у Мінск па асабістых справах. У аэрапорце яго павінен быў сустрэць аператар Завадзкі, які стаў сябрам і «падзельнікам». Дзмітрый выехаў з дому ў аэрапорт, але Шарамета не сустрэў. Машыну аператара знайшлі на стаянцы мінскага аэрапорта са сцертымі адбіткамі пальцаў, а самога Завадзкага больш ніхто ніколі не бачыў.

Шарамет зняў дакументальны фільм «Дзікае паляванне». Ён распавядаў не толькі пра знікненне Дзмітрыя Завадзкага, але і пра апанентаў Лукашэнкі Юрыя Захаранкі, Віктара Ганчара і Анатоля Красоўскага. Павел казаў пра эскадрон смерці, што дзейнічаў у Беларусі на базе СОБРа, і пра заказ выкраданняў і забойстваў асабіста Аляксандрам Лукашэнкам. Фільм паказалі ў эфіры ОРТ 8 лістапада 2000 года.

Для расійскага тэлеканала Павел Шарамет зняў некалькі дзясяткаў дакументальных фільмаў. У тым ліку — пра Барыса Нямцова і Ягора Гайдара, пра жнівеньскі путч 1991 года і рынак антыкварыяту, пра кіраўніка расстрэльнай каманды беларускага СІЗА‑1 Алега Алкаева і пра генерала Лебедзя. Але Беларусь яго не адпускала.

У 2005 годзе ён стварыў сайт «Беларускі партызан», якім кіраваў і з Расіі, і пазней з Украіны. У 2006 годзе прыехаў у Мінск падчас прэзідэнцкіх выбараў. 25 сакавіка яго затрымалі за «дробнае хуліганства». Далі 15 сутак, але праз два дні выпусцілі. Гэта быў, хутчэй за ўсё, «прывітанне» ад дзяржавы.

А самы галоўны «прывітанне» Лукашэнка перадаў Шарамету ў 2010 годзе: пазбавіў яго беларускага грамадзянства. Гэта быў адзіны выпадак за ўсю гісторыю незалежнай Беларусі.

Пра пазбаўленне грамадзянства Паўла паведамілі лістом з пасольства Беларусі ў Расіі. Прычынай указалі яго расійскае грамадзянства, пры тым што беларускае заканадаўства дазваляе мець другое грамадзянства. Таксама там было напісана, што ён можа прыйсці здаць беларускі пашпарт, атрымаць даведку аб пазбаўленні грамадзянства і заплаціць пошліну ў памеры сямі еўра.

На ОРТ у гэты час Шарамет ужо не працаваў — ён звольніўся ў 2008 годзе. У прыватных размовах ён казаў, што Першы канал стаў копіяй беларускага прапагандысцкага тэлебачання. Потым была праца ў часопісе «Агонёк», кароткі перыяд вядзення праграмы «Прав? Так!» на Грамадскім тэлебачанні Расіі (ОТР). 17 ліпеня 2014 года Павел заявіў пра свой сыход з тэлеканала. Ён напісаў у фэйсбуку: «Апошнім часам у Расіі ідзе сапраўдная хваля травлі тых журналістаў, якія распавядаюць пра ўкраінскія падзеі і расійска-ўкраінскую вайну не ў стылістыцы адвязанай крэмлёўскай прапаганды. Баявікi ж украінскіх “Градаў” не баяцца, тым больш што па іх з “Градаў” яшчэ асабліва і не палілі. Яны праўды баяцца больш за ўсякія “Грады”. Яны вайну з брацкім народам пабудавалі на ілжы і фальшывых навінах». І з’ехаў ва Украіну канчаткова. Думаў, што надоўга. Высветлілася — не.

Загінуў як партызан

Дарэчы, працаваць у ўкраінскіх медыя Шарамет пачаў яшчэ з Масквы і тры гады да канчатковага пераезду сумяшчаў працу ў Расіі, калонкі ў «Украінскай праўдзе» і праграмы на канале ТВi. Ды і ў эфір ОТР у 2014 годзе ён прыязджаў проста з Майдана. Перабраўшыся ў Кіеў назаўсёды, Павел пэўны час вёў праграмы на ўкраінскім тэлеканале «24», а потым — ранішняе шоу на «Радыё Весті». Шэф-рэдактарам радыёстанцыі быў ягоны сябар, калега і сусед Сакен Аймурзаеў (цяпер — вядучы канала Freedom). Па дарозе на працу ранкам Павел любіў, спускаючыся па лесвіцы са свайго пятага паверха, пазваніць у дзверы Сакена на другім паверсе і сказаць: «Ну што, Аймурзаеў, спіш? А трэба працаваць!»

Ён наогул быў фенаменальна працаздольны. Калі ў Беларусі Павел умудраўся адначасова рэдагаваць газету і рабіць рэпартажы для ОРТ, то ў Кіеве паспеваў весці эфіры, пісаць калонкі для «Украінскай праўды», развіваць школу журналістыкі, створаную на яе базе, і даваць майстар-класы. І, канешне, дыстанцыйна кіраваць «Беларускім партызанам». Тым не менш здавалася, што ён не надта задаволены. Нібыта яму нечага не хапала — магчыма, яшчэ больш працы, каб да краёў, па горла, 24 гадзіны ў суткі.

— Маштаб і талент Паўла былі значна большыя за яго магчымасці ва Украіне, — распавядае «Новай-Еўропе» Сакен Аймурзаеў. — На гэта было некалькі прычын. Па-першае, сам факт таго, што чалавек прыехаў з Расіі, — я сам пераехаў ва Украіну ў 2008 годзе і на сабе гэта таксама адчуў. А па-другое, няўладанне ўкраінскай мовай. Цяпер з гэтым зусім складана, але і тады былі пэўныя праблемы. Павел вельмі добра разумеў украінскую, але гаварыць яму было цяжка. А ён не хацеў, каб яго ўспрымалі як расійскага журналіста-экспата. Ён хацеў быць украінскім журналістам. Тым не менш ён быў і ва Украіне вельмі вядомым чалавекам. Яго пазнавалі на вуліцах. І калі мы развітваліся з Паўлам ва Украінскім доме, там сабралася велізарная колькасць людзей. Прыйшоў і прэзідэнт Украіны. Гэта было развітанне з вельмі вядомым вялікім журналістам.

Менавіта Сакен Аймурзаеў запрасіў Паўла Шарамета весці ранішняе шоу на «Радыё Весті». Павел згадзіўся адразу — за сціплую зарплату, не патрабуючы ніякіх льгот. І вёў эфіры бліскуча. Тады яшчэ было магчыма весці ранішняе шоу па-руску. А ўвогуле медыярынок Украіны тых часоў чымсьці нагадваў расійскі ў 1990‑я. Медыя належалі алігархам. Але, паводле слоў Аймурзаева, тады, падчас кіравання Віктара Януковіча, ва Украіне зачыщалася медыяпрастора, і большасць уладальнікаў газет, тэлеканалаў, радыёстанцый аказаліся так ці інакш афіліяваныя з уладай. І, ведаючы неўступлівы характар і вальнадумства Паўла Шарамета, ніхто не адважваўся прапаноўваць яму агульнанацыянальныя эфіры — такія, як былі ў яго і ў Беларусі, і ў Расіі.

Ва Украіне ў Паўла Шарамета была не толькі праца, але і каханне. Апошняе і наймацнейшае каханне ў яго жыцці — Алена Прытула, заснавальніца «Украінскай праўды». Менавіта з яе дома ён выйшаў ранкам 20 ліпеня 2016 года, збіраючыся на эфір. Да радыёстанцыі ад дома — каля дзесяці хвілін язды на машыне. Ранішняе шоу павінна было пачацца а 8:00. А 7:45 прагрымеў выбух: у аўтамабіль Паўла ўначы падклалі выбуховую прыладу.

Сакен Аймурзаеў узгадвае, што той эфір на «Радыё Весті» быў практычна правалены. Сам ён у той момант ляцеў у самалёце з Адэсы ў Кіеў, а саведучая Паўла ў студыі разгубілася. І ў выніку эфір яшчэ цэлую гадзіну ішоў у штатным рэжыме, з госцем-спартсменам у эфіры. З той саведучай Сакен не вітаўся потым восем гадоў. Толькі два гады таму яны памірыліся.

Забойства Паўла Шарамета так і не было раскрыта. Журналісты правялі ўласнае расследаванне і высветлілі, што ў ноч забойства каля дома журналіста з’яўляліся падазроныя аўтамабілі, кіроўцам аднаго з якіх быў былы супрацоўнік СБУ Сяргей Устыменка. 12 снежня 2019 года паліцыя затрымала траіх падазраваных: музыканта Андрэя Антоненку, лекара і валанцёрку Юлію Кузьменку і ваенную медсястру Яну Дугар. Усе катэгарычна адмаўлялі сваю датычнасць да злачынства.

У 2020 годзе пачаліся судовыя пасяджэнні. У 2023 годзе працэс перазапусцілі з самага пачатку, паколькі адзін з прысяжных пайшоў ваяваць, яшчэ адна з’ехала за мяжу. А ў 2024 годзе і ўвогуле прыпынілі да канца вайны: абвінавачаныя (у іх цяпер няма мер стрымання) ваяуюць.

Пацярпелыя — маці і дачка Паўла Шарамета і Алена Прытула — не пярэчылі. А заказчыкі забойства так і не былі ўстаноўлены: іх пошук вылучаны ў асобную крымінальную справу і працягваецца дагэтуль.

12 снежня 2019 года — у дзень, калі паліцыя затрымлівала Антоненку, Дугар і Кузьменку, — Кіеўскі гарадскі савет прыняў рашэнне прысвоіць аднаму з сквераў у цэнтры горада імя Паўла Шарамета. А 20 ліпеня 2020 года на месцы яго гібелі адкрылі мемарыял. І штогод 20 ліпеня, нягледзячы на гіганцкую колькасць смерцяў, што абрынуліся на Украіну, каля мемарыяла збіраюцца сябры і калегі Паўла. Яго памятаюць.

За некалькі гадоў да пераезду ў Кіеў Павел Шарамет казаў, што Беларусь яго не адпускае і што паміраць ён вернецца на радзіму. Але не змог — туды яго прывезлі ўжо мёртвым. Паўла пахавалі на Паўночных могілках Мінска побач з бацькам, Рыгорам Шараметам, які памёр за два гады да забойства сына.

На сваёй старонцы ў фэйсбуку Павел пісаў пра сябе: «Прапаўнук і ўнук беларускіх партызанаў і сам партызан». Партызанамі былі абодва яго дзяды, а прабабуля, падпольшчыца Пелагея Казлоўская, у 1943 годзе была павешаная немцамі на плошчы горада Асіповічы. Мама Паўла Людміла Станіславаўна расказвала, як сын заўсёды, каб пазбегнуць адказаў на пытанні, казаў ёй: «Мамуська, ну мы ж з табой партызаны!»

Павел Шарамет ганарыўся партызанскім паходжаннем і сапраўды лічыў сябе партызанам. Як ні горка, але і смерць яго стала тыпова партызанскай: яны часта ў любых войнах падрываюцца на мінах.

Ірына Халіп, «Новая газета Еўропа»