«Я адчуваю сябе чалавекам, які выштурхоўвае дзіця з палаючага цягніка»
- 17.08.2026, 9:02
Маці выпускнікоў распавялі, чаму іх дзеці выбіраюць замежныя ВНУ.
Апошнімі гадамі выпускнікі беларускіх школ усё часцей выбіраюць для паступлення замежныя ВНУ. Адток маладых мазгоў прымусіў дзяржаву напружыцца. Улады пільна сочаць за слухачамі курсаў замежных моў, выкладчыкам могуць пагражаць праблемы. Інфармацыя пра атэстаты, пададзеныя на апастыль, адразу перадаецца ў школы, і ўжо там думаюць, як паступаць з тымі, хто звяртаецца.
Паводле вядомых звестак, бацькоў выклікаюць на гутаркі, паведамляюць па месцы працы, на людзей спрабуюць ціснуць з розных бакоў. Самі школы за кожнага выпускніка, што выехаў за мяжу, атрымліваюць нагоняй: значыць, дрэнна праводзілі ідэалагічную працу.
Сітуацыю пагоршылі адмена ў 2023 годзе адтэрміноўкі ад службы ў войску для студэнтаў замежных навучальных устаноў, а таксама прызнанне сёлета ЕГУ «экстрэмісцкай арганізацыяй».
У выніку многія падлеткі, якія вырашылі паступаць за мяжу, адпраўляюцца ў адзін канец.
Якое гэта — у ўмовах цяперашняй ізаляцыі Беларусі праводзіць дзіця ў іншую краіну, наўмысна ведаючы, што ўбачыцца з ім атрымаецца вельмі няхутка? Маці маладых людзей распавялі «Салідарнасці», як праводзяць дзяцей на вучобу за мяжу. Імёны суразмоўніц змененыя ў мэтах бяспекі.
«Увесь час хочацца спытаць: калі ж яны так паспелі завінаваціцца перад радзімай?»
— Па-першае, хлопца ўсё адно трэба адпускаць у самастойнае плаванне. Яму так ці інакш давядзецца аддзяліцца, — кажа пра прычыны ад’езду сына Ірына. — Іншыя гарады Беларусі мы ад пачатку не разглядалі.
Так атрымалася, што ў нашым коле амаль ва ўсіх сваякоў, сяброў, знаёмых дзеці ўжо з’ехалі або рыхтуюцца з’язджаць у Еўропу.
— А чаму не ў Расію, цяпер многія туды едуць?
— А потым шукаць яго недзе пад Данецкам або Малой Токмачкай? Цяпер у РФ студэнтаў усімі праўдамі і няпраўдамі спрабуюць адлічаць, каб забіраць на вайну. Колькі ўжо такіх гісторый чула.
Ды ўвогуле тое, што адбываецца з расійскай адукацыяй, выглядае яшчэ горш, чым з нашай. Калі людзі з вучонымі ступенямі кажуць, што забіваць — гэта добра і мы ва ўсім маем рацыю, я лічу гэта глыбокай дэвальвацыяй сумлення. І дакладна не хачу такіх выкладчыкаў для сына.
чытайце таксама
— А ў Беларусі як ацэньваеце ўзровень адукацыі цяпер?
— За апошнія пяць гадоў, як мне падаецца, найлепшыя выкладчыкі, людзі, якія маюць не толькі добрыя веды, але і эмпатыю, у большасці былі выгнаныя з краіны, бо абаранялі сваіх студэнтаў.
У адукацыі адбываецца такая ж адмоўная селекцыя, як і па ўсёй краіне. І яна ўжо прыкметная няўзброеным вокам. Усе ведаюць, якой выдатнай выкладчыцай была Наталля Дуліна. Слава пра яе, як пра найлепшую італьяністку, выходзіла далёка за межы яе ўніверсітэта. Мы бачылі, што з ёй у выніку адбылося.
І з нашай школы сышлі найлепшыя настаўнікі. Бывала, некаторыя звальняліся проста сярод навучальнага года. Стала відавочна, што на першае месца ставіцца не прафесіяналізм, а лаяльнасць уладзе.
І я за гэтыя гады столькі ўсяго ў школе ўбачыла і пачула — і сумна, і смешна.
Акрамя таго, беларуская сістэма адукацыі даўно працуе на мінімум ведаў. Гэты негалосны закон вядомы ўсім: школа нармальна падрыхтаваць да ЦТ і паступлення не можа.
Калі табе патрэбны пэўны ўзровень, веды вышэй за мінімальную базу, ты сам павінен пра гэта паклапаціцца — шукай рэпетытара.
Цікава, што і настаўнікі гэта выдатна разумеюць. Даходзіць да таго, што некаторыя, калі задаеш ім шмат дадатковых пытанняў, проста так і кажуць: хочаш большага — займайся са мной платна.
У выніку 2–3 рэпетытары ёсць у кожнага дзіцяці, якое збіраецца паступаць у ВНУ. Адно занятце каштуе ад 10 да 15 долараў. А займацца трэба год, а некаторым і два апошнія гады. Плюс абавязкова трэба вучыць адну-дзве мовы.
То-бок навучанне дзіцяці вы забяспечваеце самі і за свой кошт. Ні пра якую бясплатную адукацыю ў гэтай краіне гаворкі быць не можа.
Хіба што ў якую-небудзь Горацкую акадэмію можна паступіць, проста адвучыўшыся ў школе: там прахадны бал па многіх спецыяльнасцях быў 150 і нават меншы.
Але калі дзіця хоча ў вядучую ВНУ, напрыклад, у БДУІР або медыцынскі, то ў гэтай краіне яшчэ трэба казаць пра дзікія абавязковыя адпрацоўкі. Гэтае з’явішча нават складана каментаваць.
Адным словам, у Беларусі здольным дзецям проста не пакінулі выбару. Таму мы ўжо некалькі гадоў рыхтаваліся да паступлення ў Еўропу. Я хачу, каб маё дзіця не азіралася з жахам на кожнага чалавека ў форме, каб ён жыў сваю нармальную шчаслівую жыццё.
— Але ж вы разумееце, што сын не зможа вярнуцца ў бліжэйшыя некалькі гадоў, а вы самі з вялікай цяжкасцю будзеце спрабаваць адкрываць візы?
— Я адчуваю сябе чалавекам, які выштурхоўвае дзіця з палаючага цягніка. Бачу, як нас усё мацней засмоктвае Расія, і мне асабіста ад гэтага страшна.
Пры гэтым я разумею, што адпраўляю сына не ў турпаездку, а ў вельмі няпростае падарожжа. На выжыванне ў адзіноце. На барацьбу за жыццё там, дзе ў цябе няма прэферэнцый, якія ёсць у людзей па факце нараджэння. І ты першапачаткова павінен быць на галаву вышэй і працаваць у пяць разоў больш, чым яны, каб дасягнуць роўных з імі ўмоў.
Я разумею, што гэта значна складаней, чым калі б ён вучыўся тут і, магчыма, нават жыў дома: у нашым абласным цэнтры таксама шмат ВНУ. Але я насамрэч баюся таго, што наша радзіма можа зрабіць з нашымі дзецьмі з-за нейкіх сваіх прымхаў.
У мяне ўжо даўно пры выглядзе падлеткаў, прыгожых, з гарачымі вачыма, сэрца сціскаецца. Яны ж мараць пра нейкае сваё жыццё, але ў дзяржавы на іх свае планы. Яна цяпер вырашае, кім ім быць, дзе ім жыць, чым займацца, як думаць, што казаць.
Ім пастаянна нагадваюць пра доўг. Увесь час хочацца спытаць: калі ж яны так паспелі завінаваціцца перад радзімай?
— Як вы развітваліся?
— Ой, цяжка. У нас шмат цёцяў, бабуль, дзядуль, нават кот наш ужо стары. Мы яго прытулілі, калі сын быў яшчэ маленькі, і яны раслі разам. І наўрад ці яшчэ ўбачацца.
І родныя разумеюць, што, магчыма, бачыліся апошні раз. Але ўсе трымаліся мужна, нават я старалася пры сыне не плакаць да самага апошняга моманту. Усе жадалі яму шчаслівай светлай будучыні.
Але вельмі цяжка, вядома. Увесь час думаеш: а што, калі захварэе? Гэта ж не тое, што мама побач: прыедзе, булёнчык прывезе. Я не спрачаюся: ён мужчына, павінен загартоўвацца, і яго ўсё роўна трэба адарваць ад сябе. Але ў моманце гэта складана — і для яго, і для бацькоў, і для ўсёй сям’і.
— А ў фінансавым плане на якія выдаткі вы разлічваеце?
— Мы разлічваем на бясплатнае навучанне і на падпрацоўку. У Еўропе многія падлеткі падпрацоўваюць. Але і мы, вядома, будзем дапамагаць.
Аднак у нашым выпадку цяжка, найперш у псіхалагічным плане. У нас шмат сямейных традыцый, мы любім збірацца ўсе разам.
Але цяпер такія часы, калі вельмі шмат сем’яў апынуліся раздробленымі, сабрацца ўсім разам — цяпер сапраўдная раскоша. Колькі такіх гісторый вакол!
Калі пагаварыць са сталымі людзьмі, напэўна, у кожнага другога дзеці або ўнукі, або і тыя, і другія за мяжой — прычым без магчымасці вярнуцца.
Ужо актуальная праблема, калі чалавек памірае, а яго маёмасць няма каму спадкаваць. Я часам з тугой думаю: калі не дазволяць уезд усім, хто з’ехаў, праз некалькі гадоў Беларусь стане краінай адзінокіх бездапаможных старых, за якімі няма каму даглядаць.
Маўчу ўжо пра тое, хто нам будзе зарабляць пенсію. Бо насамрэч усе здольныя на нешта і амбіцыйныя працягваюць з’язджаць. Застаюцца тыя, каму нічога не трэба, або хто вырашыў рабіць кар’еру ў дзяржсектары і згодны гнуцца і ламацца. Гэта і называецца «адмоўная селекцыя».
Вельмі спадзяюся, што калі нешта зменіцца, многія з тых, хто цяпер з’ехаў, прыедуць дапамагчы аднаўляць краіну. Чаму я ў гэта веру? Бо памятаю, як у 2020 годзе прыляцелі з розных краін людзі, якія там былі вельмі добра ўладкаваныя.
І калі наша краіна не пойдзе шляхам «паўночнакарэізацыі», адбудзецца нейкі ўздым, і яна пойдзе ў іншым кірунку, я веру, што многія адгукнуцца.
«З’яжджаў з адной валізай і са слоікам улюбёнага клубнічнага варэння»
— Майму сыну паступаць за мяжу параіла выкладчыца ва ўніверсітэце, калі мы прыйшлі туды на Дзень адкрытых дзвярэй, — узгадвае Вікторыя. — Але гэта было да 2020 года. Яна тады некалькім дзецям так і сказала: вы толкавыя хлопцы, не хочаце паспрабаваць паступіць ва ўніверсітэт у Славакіі? Там добрая праграма па канкрэтнай спецыялізацыі, раней увогуле накіроўвалі студэнтаў па абмене. А потым перасталі.
Узналі, што ў той універсітэт можна паступіць на стыпендыю, і падумалі: чаму б і не, заўсёды ж можна вярнуцца. Але потым настаў 2020 год...
У 2022-м сын закончыў школу. Да таго часу ён ужо крыху вывучыў славацкую мову. Мы хутка настрыфікавалі атэстат, адправілі ўсе дакументы, і яго залічылі.
Па балах ЦТ ён праходзіў на бюджэт і адразу ў некалькі нашых ВНУ, але ўжо быў настроены з’язджаць. Аднак аднесці дакументы ў адзін універсітэт усё ж давялося, каб спакойна дачакацца ад’езду, бо ўлетку сыну споўнілася 18 гадоў.
На заняткі ён хадзіць не стаў, і як толькі пачалі званіць з універсітэта, я хутка купіла білет на аўтобус, і ён амаль на месяц раней з’ехаў. У Славакіі заняткі ў вышэйшых навучальных установах пачынаюцца ў кастрычніку.
Ужо пасля яго ад’езду я пайшла ва ўніверсітэт, каб забраць дакументы, там мяне папярэдзілі: вы ж разумееце, што праз тыдзень сын апынецца ў вышуку.
Да таго часу ён ужо дабраўся спакойна, таму мне было ўсё роўна.
— Як вы перажывалі тое, што сын не зможа вярнуцца?
— Я прыняла сітуацыю як непазбежную. Калі некалькі гадоў таму мы яшчэ разважалі, то пасля ўзмацнення ўмоў прызыву ў нас, можна сказаць, не засталося выбару.
Справа ў тым, што ў сына заўсёды быў «непрызыўны» дыягназ. І раптам пасля перагляду медыцынскіх допускаў ён стаў прыдатны да службы ў войску. Але ж дыягназ нікуды не знік.
То-бок у нашым выпадку адправіць яго ў войска азначала загубіць яму здароўе. Гэта стала вырашальным аргументам.
З’яжджаў ён у нікуды. Гуртожытак далі пазней, за мяжой у нас не было нікога ні ў адной краіне. Адзінае, што мы змаглі, — аформіць яму дарагую страхоўку, якую не прадастаўлялі ад навучання. Яна абышлася прыкладна ў 400 еўра на год.
Напярэдадні ад’езду вучыла яго гатаваць простыя стравы, пячы бліны. З’язджаў з адной валізай і са слоікам улюбёнага клубнічнага варэння.
Памятаю, ішоў дождж, праводзіць прыйшлі сваякі, сябры, вось ён сядае ў аўтобус — усе плачуць, адна я не плачу, хоць і разумею, што не хутка яго ўбачу.
У мяне было нейкае такое спакойнае пачуццё на душы, падсвядома, відаць, адчувала, што не трэба пакутіць. Хвалявалася толькі, каб ён спакойна прайшоў мяжу. І калі ён мне патэлефанаваў, я ўздыхнула з палёгкай.
Ужо там, у Славакіі, сын пазнаёміўся з іншымі хлопцамі, якія ў 2022 і 2023 гадах з’язджалі з розных нашых ВНУ і з 2-га, і з 3-га, і нават з 4-га курса.
Вядома, мы з сынам заўсёды на сувязі; магчыма, яму і было цяжка, але ён ніколі ні на што нам не скардзіўся.
Праз нейкі час так здарылася, што ў мяне была гутарка ў КДБ. Цяпер у Беларусі ад такога ніхто не застрахаваны. У тым ліку зайшла гаворка і пра сына.
У мяне спыталі, чаму ён вучыцца за мяжой: так дрэнна вучыўся, што не змог паступіць у Беларусі? Кажу: не, наадварот, ён добра вучыўся, таму і паступіў за мяжу і там вучыцца бясплатна.