Лукашэнка пазбавіў пільгаў яшчэ паўмільёна беларусаў
- 21.08.2026, 9:50
Ідзе пра жыхароў на тэрыторыях з радыеактыўным забруджваннем.
Беларускія ўлады вырашылі рэзка скараціць колькасць населеных пунктаў, якія адносяцца да тэрыторый радыеактыўнага забруджвання. З пераліку выключаюць у тым ліку Гомель, Лунінец, Лельчыцы і Іўе, хоць эксперты папярэджваюць, што змена юрыдычнага статусу тэрыторыі сама па сабе не азначае знікнення радыяцыйных рызык. З 2027 года для жыхароў гэтых гарадоў пачнуць знікаць і сацыяльныя гарантыі, якімі сем’і карысталіся дзесяцігоддзямі, піша Deutsche Welle.
Мінус 566 тысяч чалавек. Што вырашылі ўлады
Урад Беларусі абнавіў пералік населеных пунктаў і аб’ектаў, што знаходзяцца ў зонах радыеактыўнага забруджвання. Пастанову падпісаў прэм’ер-міністр Аляксандр Турчын, а дзейнічаць яна пачне з 1 студзеня 2027 года.
Маштаб змяненняў значны. Паводле папярэдняга пераліку, ухваленага ў 2021 годзе, да зон радыеактыўнага забруджвання адносіліся 2022 населеныя пункты прыкладна з 930,6 тысячы жыхароў, а таксама 49 аб’ектаў. Цяпер у спісе застануцца 1845 населеных пунктаў — на 177 менш — і 33 аб’екты. Але асабліва прыкметна зменіцца колькасць людзей, якія афіцыйна будуць лічыцца тымі, хто пражывае на забруджаных тэрыторыях: іх стане 364,2 тысячы, гэта значыць адразу на 566,4 тысячы менш. Сярод выключаных з пераліку населеных пунктаў — Гомель, Лунінец, Лельчыцы і Іўе.
Урад тлумачыць перагляд паляпшэннем радыяцыйнай абстаноўкі. У 2021—2025 гадах Мінпрыроды і Мінздароўя абследавалі тэрыторыі, забруджаныя пасля аварыі на ЧАЭС: адбіралі пробы глебы і ацэньвалі дозавыя нагрузкі на насельніцтва. Паводле афіцыйнай версіі, вынікі паказалі «значнае паляпшэнне абстаноўкі» ў асобных населеных пунктах.
Пры гэтым яшчэ ў красавіку 2025 года Аляксандр Лукашэнка публічна паставіў пад сумнеў дзеючы маштаб чарнобыльскага заніравання. «Чым жа мы тады займаліся 30 гадоў, калі ў нас 900 тысяч пражываюць на забруджаных тэрыторыях? Чаму вы дагэтуль называеце лічбы, якія былі 40 гадоў таму? Трэба прыводзіць іх у адпаведнасць з рэальнасцю», — казаў ён.
Кандыдат геаграфічных навук, дацэнт па спецыяльнасці «Экалогія» Анна Скрыган адзначае, што сам перагляд межаў не з’яўляецца нечым экстраардынарным: беларускае заканадаўства прадугледжвае яго кожныя пяць гадоў. Пры разліках улічваюцца, у прыватнасці, перыяд паўраспаду радыянуклідаў і разліковая ўнутраная доза апраменьвання. Асноўным забруджвальнікам беларускіх тэрыторый пасля Чарнобыля застаецца цэзій-137, перыяд паўраспаду якога складае каля 30,5 года.
Але, на думку Скрыган, цяперашняе рашэнне варта разглядаць і ў больш шырокім кантэксце. Яшчэ з сярэдзіны 2000-х у Беларусі сфармавалася дзяржаўная палітыка «пераадоленне наступстваў катастрофы», адным з элементаў якой стала вяртанне пацярпелых тэрыторый і земляў у звычайны гаспадарчы абарот.
«Абсалютна бяспечнымі назваць гэтыя тэрыторыі нельга»
Эколаг і эксперт альянсу «Зялёная Беларусь» Інеса Балотына ставіцца да рашэння ўладаў крытычна. На яе думку, аднаго факту зніжэння ўтрымання асноўных радыянуклідаў недастаткова, каб лічыць праблему вырашанай.
«Перыяды паўраспаду асноўных забруджвальнікаў — цэзію-137 і стронцыю-90 — складаюць каля 30 гадоў. Але гэта азначае не тое, што яны зніклі, а тое, што іх засталося прыкладна ўдвая менш і яны працягваюць уздзейнічаць на жывые арганізмы. У радыёэкалогіі і фізіцы лічыцца, што ўзровень зніжаецца да мінімальна адчувальнага, менш за 0,1% ад зыходнага, прыблізна праз дзесяць перыядаў паўраспаду. У нашым выпадку гаворка ідзе прыкладна пра 300 гадоў», — тлумачыць Балотына.
Яна звяртае ўвагу і на іншую праблему: забруджванне размеркавана нераўнамерна. Нават у межах тэрыторый, якія цяпер мяняюць статус, могуць заставацца асобныя ўчасткі з больш высокім утрыманнем радыянуклідаў. Паводле слоў Балотынай, у Гомелі і Лельчыцах ёсць месцы з забруджаннем цэзіем-137 больш за 1 Кі/км².
Акрамя таго, экспертка ўказвае на амерыцый-241. Яго ўтрыманне ў глебах Гомельскай вобласці, паводле яе слоў, працягвае павялічвацца і наблізіцца да максімуму ў 2060-я гады. Гэты радыянуклід канцэнтруецца пераважна ў верхніх слоях глебы і больш мабільны, чым ізатопы плутонію, што павялічвае верагоднасць яго траплення ў жывыя арганізмы.
Анна Скрыган таксама кажа, што навуковай вызначанасці, якая дазваляла б абвясціць такія тэрыторыі цалкам бяспечнымі, няма.
«Што да радыяцыйнага ўздзеяння, дзейнічае бязпарогавая канцэпцыя: абсалютна бяспечнага ўзроўню апраменьвання не існуе, любая доза нясе патэнцыйную рызыку. Мы добра ведаем механізм уздзеяння высокіх доз і развіцця вострай прамянёвай хваробы, але наступствы шматгадовага ўздзеяння малых доз вывучаныя значна горш. Да таго ж забруджванне ў Беларусі мае выразны плямісты характар: паказчыкі могуць істотна адрознівацца нават у межах аднаго ляснога масіву. Таму адназначна сказаць, што пражыванне на такіх тэрыторыях абсалютна бяспечнае, з навуковага пункту гледжання сёння немагчыма», — кажа Скрыган.
Яшчэ адна праблема, на думку Скрыган, — недастатковая празрыстасць прыняцця рашэнняў. Методыка разліку ўнутраных доз распрацаваная вузкім колам спецыялістаў, а зыходныя даныя складана адшукаць у адкрытым доступе. Таму незалежна ацаніць абгрунтаванасць змянення межаў забруджаных тэрыторый цяжка.
Што страцяць жыхары гарадоў, якія прызнаюць «чыстымі»
Статус тэрыторыі звязаны з сацыяльнымі гарантыямі, і пасля ўступлення пастановы ў сілу частка з іх для жыхароў выключаных населеных пунктаў знікне. Сярод найбольш адчувальных — льготнае санаторна-курортнае лячэнне, першачарговае прадастаўленне студэнтам месцаў у інтэрнатах і пераважнае права на залічэнне ў установы адукацыі. Улады прадугледзелі выключэнне для дзяцей. Непаўналетнія, якія жывуць або навучаюцца на тэрыторыях, што выводзяцца з катэгорыі забруджаных, захаваюць права на бясплатнае харчаванне да чэрвеня 2027 года.
Па меркаванні Анны Скрыган, асабліва балючым такое рашэнне можа аказацца для людзей перадпенсійнага ўзросту. Яны дзесяцігоддзямі жылі на тэрыторыях, афіцыйна прызнаваных забруджанымі, і будавалі планы з улікам прадугледжанай дзяржавай падтрымкі.
«Пры змене статусу такіх тэрыторый варта было б выкарыстоўваць прынцып справядлівага пераходу. Патрэбная была празрыстая камунікацыя з людзьмі: дзяржава павінна была падрабязна растлумачыць навуковую і метадычную аснову рашэння і паказаць даныя, на якіх яно грунтуецца. Можна было распрацаваць гібрыдную сістэму паступовага выхаду з пільгаў — напрыклад, захаваць для асобных груп дыспансернае назіранне або паступова скарачаць падтрымку з улікам узросту», — лічыць Скрыган.
Інеса Балотына лічыць, што існыя пільгі і былі адной з форм кампенсацыі за жыццё на забруджанай тэрыторыі, прычым нават іх яна лічыць недастатковымі. На думку эколага, дзяржаве варта было не толькі захоўваць падтрымку насельніцтва, але і асцярожней ставіцца да гаспадарчага выкарыстання земляў, пацярпелых пасля Чарнобыля.
«Не варта было ўцягваць забруджаныя землі ў гаспадарчы абарот і ствараць сітуацыю, калі людзі працуюць на іх і ўжываюць прадукцыю, атрыманую там. Цяпер жа ўзнікае яшчэ адна праблема: калі тэрыторыя юрыдычна перастае лічыцца забруджанай, знікае і матывацыя пастаянна кантраляваць там радыяцыйную сітуацыю і прымяняць спецыяльныя меры абароны насельніцтва», — кажа Балотына.