Вульгарны марксізм Лукашэнкі

• Валерый Карбалевіч
• 29.08.2026, 10:22

Узнікае натуральнае пытанне.

Чаму адны аўтарытарныя рэжымы, такія як у Кітаі і Сінгапуры, спрыяюць эканамічнаму росту, а іншыя, напрыклад у Расіі і Беларусі, — не? Галоўнае адрозненне паміж эканамічнай палітыкай Беларусі і Кітая палягае ў іх стаўленні да ролі рыначных механізмаў і прыватнага сектара.

Вульгарны марксізм

Апошнім часам на розных сустрэчах і канферэнцыях Аляксандр Лукашэнка часта паўтарае адну і тую ж думку. Ён кажа, што галоўнае — гэта эканоміка, усё астатняе прыкладзецца, але калі няма эфектыўнай эканомікі, то нарастае пагроза вайны, залежнасць ад іншых краін і іншыя праблемы. Як адно звязана з другім, не зусім зразумела.

Але Лукашэнка, паводле яго светапогляду, застаецца марксістам. А паводле марксісцкай тэорыі эканоміка вызначае ўсе сацыяльна-палітычныя працэсы. І калі трактаваць гэта паняцце вульгарна, то можна зрабіць выснову, што найважнейшай перадумовай рэвалюцыі з’яўляецца беднасць.

Аднак, як шматкроць паказваў гістарычны досвед, прамой сувязі паміж узроўнем жыцця і рэвалюцыяй няма. Напрыклад, гарадскі сярэдні клас адыграў значную ролю ў пратэстах 2020 года ў Беларусі. І Лукашэнка нават дзівіўся: навошта гэта айцішнікам, у іх жа высокія заробкі.

«Канец гісторыі», абвешчаны загадзя

З іншага боку, у заходніх гуманітарных навуках 20–30 гадоў таму была шырока распаўсюджаная канцэпцыя, што толькі ліберальная дэмакратыя і рыначная эканоміка спрыяюць эканамічнаму дабрабыту. І наадварот, дыктатура і планава-дырэктыўная мадэль тармозяць рост эканомікі. Больш за тое, ліберальная дэмакратыя і рынак разглядаліся як неразрыўна звязаныя з’явы. Распад СССР і «сусветнай сістэмы сацыялізму», што прайграла канкурэнцыю капіталізму, а таксама маштабны эканамічны правал мааісцкага Кітая пацвердзілі гэтую канцэпцыю. Амерыканскі філосаф Фрэнсіс Фукуяма напісаў сваю знакамітую кнігу «Канец гісторыі і апошні чалавек», якая стала класічнай ілюстрацыяй гэтай тэорыі.

Аднак імкненне Кітая да мадэрнізацыі пад кіраўніцтвам Камуністычнай партыі, відавочныя поспехі В’етнама і Сінгапура, дзе пераважаюць аўтарытарныя рэжымы, не цалкам аспрэчылі гэтую канцэпцыю, а паставілі яе пад сумнеў. Стала відавочна, што рыначная эканоміка можа прыносіць вялікія дасягненні нават без дэмакратыі. Досвед Кітая паказвае, што эканамічная мадэрнізацыя на аснове рынку нават узмацняе дыктатуру.

Розныя аўтакратыі

І тут узнікае натуральнае пытанне: чаму адны аўтарытарныя рэжымы (Кітай, Сінгапур) спрыяюць эканамічнаму росту, а іншыя (Расія, Беларусь) — не? На гэтае пытанне існуе мноства магчымых адказаў. Напрыклад, ёсць тлумачэнне, што прычына ў культурных асаблівасцях. Краіны, якія прадэманстравалі поспех у эканамічнай мадэрнізацыі, належаць да таго, што некаторыя даследчыкі называюць «рысавой цывілізацыяй» Паўднёва-Усходняй Азіі.

Цалкам магчыма, што культура і традыцыі сапраўды маюць важнае значэнне. Аднак прыналежнасць да той самай «рысавой цывілізацыі» з нейкай прычыны не спрыяе эканамічнаму развіццю ў той жа Паўночнай Карэі. Таму вырашальнае значэнне тут мае эканамічная палітыка, стаўленне да рынку. Той жа Кітай пачаў хутка развівацца толькі тады, калі адмовіўся ад мааісцкай версіі казарменнага сацыялізму і прыступіў да рыначных рэформаў.

Вяртаючыся да Беларусі, варта адзначыць, што беларуская эканоміка фактычна стагнавала на працягу апошніх паўтара дзесяцігоддзя. У сярэднім з 2011 года яна расла прыблізна на 1% у год. З 2021 па 2025 год беларуская эканоміка вырасла ўсяго на 7%, у той час як сусветная эканоміка за гэты перыяд вырасла больш чым на 19%.

Стаўленне да бізнесу

Галоўнае адрозненне эканамічнай палітыкі Беларусі ад палітыкі Кітая — у стаўленні да ролі рыначных механізмаў і прыватнага сектара. У КНР улады надаюць вялікую ўвагу бізнесу, падтрымліваюць прыватны сектар і лічаць яго адным з галоўных рухавікоў эканомікі.

Сацыяльная мадэль, створаная ў Беларусі, у многім заснаваная на савецкай ідэалагічнай спадчыне, ідэях сацыяльнай справядлівасці, абароны насельніцтва і дамінуючай ролі дзяржавы. З самага пачатку свайго прэзідэнцтва Лукашэнка абапіраўся на сацыяльных аўтсайдэраў — людзей, якія не ўпісваліся ў працэс рэформаў і іх баяліся (пенсіянеры, калгаснікі, работнікі стратных дзяржаўных прадпрыемстваў). Ягоная легітымнасць у многім грунтавалася на міфе пра тое, што Беларусь пабудавала грамадства без багатых.

«Я не раздаваў дзяржаўную маёмасць, я не ствараў алігархаў», — з гонарам паўтарае Лукашэнка.

Насцярожанае стаўленне Лукашэнкі да бізнесу тлумачыцца тым, што бізнес імкнецца да незалежнасці, не кантралюецца дзяржавай і ад яе не залежыць. Лукашэнка баіцца з’яўлення алігархаў, якія на пэўным этапе пачнуць ператвараць эканамічную ўладу ў палітычны ўплыў. То-бок, з пункту гледжання Лукашэнкі, свабодны рынак уяўляе пагрозу яго абсалютнай уладзе. Ён ясна ўсвядоміў, што дамінуючы дзяржаўны сектар у эканоміцы з’яўляецца аптымальнай мадэллю для ўтрымання ўлады. Прыватным бізнесам складана кіраваць у ручным рэжыме, без якога Лукашэнка не можа ўявіць сабе працэс усталявання ўлады.

Аграрная палітыка

Цікава, што Лукашэнка пастаянна спасылаецца на досвед Кітая як на ўзор, але трактуе яго па-свойму. Напрыклад, выступаючы на сустрэчы ў і без таго няпростым 1998 годзе, ён заявіў:

«Хто дасягнуў найвялікшага і найхутчэйшага росту сельскагаспадарчай вытворчасці на планеце? Кітай, дзе няма афіцыйнай прыватнай уласнасці на зямлю».

Але справа ў тым, што імклівы рост аграрнай вытворчасці ў Кітаі адбыўся толькі пасля таго і ў выніку таго, што ў ходзе рэформаў былі распушчаныя народныя камуны, сялянскім сем’ям былі перададзены землі ў доўгатэрміновае карыстанне і значна ўзрасла іх эканамічная незалежнасць. Досвед кітайскай аграрнай рэформы стаў у сусветнай літаратуры хрэстаматыйным прыкладам эфектыўнасці ўкаранення рыначных механізмаў у сацыялістычнай сельскай гаспадарцы. І перш за ўсё на гэтым настойваюць самі кітайцы.

Розныя рэакцыі на крызіс

Варта таксама адзначыць розную рэакцыю кітайскіх і беларускіх уладаў на крызіс і масавае грамадскае незадавальненне. У 1989 годзе кітайскія камуністы сілай падавілі масавыя пратэсты ў Пекіне і іншых гарадах, выкарыстоўваючы войскі і бранятэхніку. Пасля перыяду запаволення рэформаў кітайскае кіраўніцтва ў пачатку 1990-х гадоў зноў засяродзілася на паскарэнні рыначных пераўтварэнняў. Эканамічны рост у наступныя дзесяцігоддзі значна павысіў узровень жыцця насельніцтва.

У Беларусі рэакцыя на крызіс і пратэсты вылілася ў маштабныя рэпрэсіі, а таксама ў ўзмацненне ціску на бізнес, паколькі значная частка супрацоўнікаў прыватных кампаній удзельнічала ў пратэстах.

У выніку аўтарытарная мадэрнізацыя Кітая прынесла значна лепшыя эканамічныя вынікі, у той час як беларуская эканоміка расце павольна.

Валерый Карбалевіч, «Радыё Свабода»