Мікалай Статкевіч: Я ўжо не спынюся на паўдарозе
- 6.08.2026, 14:10
Лідар апазіцыі даў вялікае інтэрв'ю нямецкаму выданню Die Zeit.
Лідар беларускай апазіцыі і былы палітвязень Мікалай Статкевіч шмат гадоў правёў у беларускай папраўчай калоніі. Пасля вызвалення ён адмовіўся пакідаць краіну і застаўся жыць у Мінску. Нягледзячы на пастаянны ціск, ён адкрыта гаворыць пра свабоду, каханне і мужнасць не здавацца.
Мікалай Статкевіч даў вялікае інтэрв'ю нямецкаму выданню Die Zeit, у якім падрабязна распавёў пра зняволенне, спробу прымусовай высылкі, жыццё ў сучаснай Беларусі і свае погляды на будучыню краіны. Charter97.org публікуе поўны тэкст інтэрв'ю.
— Мы не можам сустрэцца асабіста, таму што вы жывяце ў Беларусі — краіне, куды заходнія журналісты амаль не могуць уехаць. Таму мы вядзём гэтую размову па відэасувязі. Наколькі вольна вы наогул можаце гаварыць?
— Я магу гаварыць вольна. Я кажу тое, што думаю і лічу неабходным. Да таго ж мне пашанцавала.
— У якім сэнсе?
— Мая жонка — юрыст. Яна вельмі хвалюецца за мяне. Перад публікацыяй мы разам прайдзёмся па ўсім інтэрв'ю, і яна скажа: «З гэтым выказваннем лепш быць асцярожней: за яго цяпер даюць дванаццаць гадоў, а за тое — дзесяць».
— Некалькі месяцаў таму вы выйшлі на волю пасля шматгадовага зняволення, але, у адрозненне ад іншых вядомых былых палітвязняў, засталіся ў Беларусі. Вы — апошні прыкметны апазіцыянер, які яшчэ жыве ў краіне. Наколькі вольна вы сябе адчуваеце?
— Абсалютна вольна. Але я ведаю, што гэта можа змяніцца ў любы момант. Улады маўчаць пра мой статус. Мяне сапраўды памілавалі? Ці мяне проста часова выпусцілі, каб я аднавіў здароўе, а пасля зноў адправяць адбываць астатні тэрмін?
«Кожны дзень для мяне — падарунак»
— Вас арыштавалі ў маі 2020 года, калі вы арганізоўвалі мірныя пратэсты за свабодныя прэзідэнцкія выбары, на якіх кінулі выклік Лукашэнку, а пазней прысудзілі 14 гадоў зняволення.
— Я не ведаю свайго юрыдычнага статусу, і на мае афіцыйныя запыты ніхто не адказаў. Пасля вызвалення прэс-сакратар Лукашэнкі заявіла па дзяржаўным тэлебачанні, што мяне памілавалі, хаця я пра гэта ніколі не прасіў.
— У студзені гэтага года вы перанеслі ў калоніі інсульт, а праз месяц вас вызвалілі.
— Я думаю, рэжым не хацеў несці адказнасць, калі б я памёр у зняволенні. Хоць гэты інсульт быў выкліканы штучна: мне адмаўлялі ў жыццёва неабходных лекаў. Калі я выходзіў з турэмнай бальніцы, мне было вельмі цяжка гаварыць, але мой стан паляпшаецца.
— Шмат хто з зняволеных загінуў з-за бесчалавечных умоў.
— Цяпер прадстаўнікі рэжыму, відаць, спадзяюцца, што пастаянны страх зноў апынуцца ў турме давершыць сваю «смертаносную справу». Ці што я нарэшце пакіну Беларусь, каб лячыцца за мяжой. Прапановак было дастаткова, у тым ліку з Германіі, дзе жывуць мае дочкі і ўнукі. Вялікі дзякуй за гэта! Рэжым пастаянна ўскладняе мне жыццё тут, каб мне давялося пакінуць краіну.
— Як менавіта?
— Калі я выйшаў, у мяне нават не было пашпарта, а ён быў патрэбны, каб атрымліваць медыцынскую дапамогу. Пазней, калі мне стала лепш, чыноўнікі вярнулі мне пашпарт. Акрамя таго, наш дом зносяць. Мы жывём у так званым «пасёлку вучоных» у Мінску, які збіраюцца перабудоўваць — працэс пачаўся даўно, а пасля майго вызвалення паскорыўся, і гэта відавочна не выпадковасць. Але ўсе спробы выгнаць мяне з Беларусі праваліліся. Я краіну не пакіну.
«Тады я пайшоў назад у бок Беларусі»
— За вамі назіраюць, сочаць?
— Галоўная задача беларускага КДБ — змагацца з палітычнымі праціўнікамі. Было б наіўна лічыць, што апошні апазіцыянер, які яшчэ адкрыта выказваецца тут, не знаходзіцца пад асаблівым наглядам. У мяне з жонкай ёсць правіла — калі мы дома, мы не абмяркоўваем, што збіраемся рабіць.
— Увогуле вы маглі б выйсці на волю ўжо год таму ў межах здзелкі паміж Лукашэнкам і прэзідэнтам ЗША Дональдам Трампам. Летась у верасні вас разам з 51 іншым зняволеным прывезлі да мяжы з Літвой, але вы адзіны адмовіліся пакінуць Беларусь.
— Яны хацелі прымусова вывезці мяне з маёй краіны. Гэта злачынства! Я хачу сам вырашаць, дзе жыць. Нават калі гэта азначае турму.
— Што тады адбылося?
— Я сядзеў у калоніі для асабліва небяспечных рэцыдывістаў у горадзе Глыбокае ў адзіночнай камеры памерам метр на тры. Мне нацягнулі мяшок на галаву і даставілі ў следчы ізалятар КДБ у Мінску. Тады я зразумеў, што мяне збіраюцца дэпартаваць. Яшчэ там я сказаў, што адмаўляюся пакідаць краіну. Потым нас, палітвязняў, разам з супрацоўнікамі КДБ пасадзілі ў аўтобус і павезлі на поўнач — да літоўскай мяжы.
— Што было далей?
— Я добра ведаю гэты памежны пункт, мы праз яго часта выязджалі, мая жонка любіць хадзіць на блошыны кірмаш у Вільнюсе. Калі мы пакінулі тэрыторыю Беларусі, супрацоўнікі КДБ выйшлі. У аўтобусе засталіся толькі кіроўца і мы, зняволеныя. Калі мы спыніліся перад шлагбаумам, я ўстаў і паспрабаваў выбіць дзверы аўтобуса. Больш за ўсё я баяўся, што мне не хопіць сіл з-за праблем з сэрцам. Але я справіўся. Калі я нагамі выбіваў акно, адзін з калегаў крыкнуў мне:
«Гэта кнопка адкрывае дзверы!». Я так і зрабіў — і выскачыў.
— І на імгненне апынуліся вольныя?
— Потым я пайшоў назад у бок Беларусі. У пэўны момант да мяне падышлі амерыканскі дыпламат і супрацоўнік КДБ. Дыпламат спрабаваў угаварыць мяне выехаць. Я сказаў: «Вам патрэбная толькі добрая піяр-акцыя, а я павінен дзеля гэтага адмовіцца ад радзімы? Гэтага я дакладна не зраблю!»
— Вам таксама хацелася сарваць здзелку паміж Лукашэнкам і амерыканцамі?
— Не. Гэта было асабістае рашэнне. Я ж не быдла, якое можна проста так прадаць!
— Што адбылося далей?
— Мне дазволілі патэлефанаваць жонцы, каб яна пераканала мяне ўсё ж такі пакінуць краіну. Я сказаў ёй: «Я не дазволю, каб мяне прымусова вывезлі з краіны». Яна адказала, што заўсёды ведала — я паступлю менавіта так. Але потым спытала, ці можам мы хаця б развітацца ў абдымках? Я не знайшоў, што ёй адказаць. Тады яна скрозь слёзы сказала: «Тады хай хаця б прапускаюць нашы лісты». Я ведаў, што ўсё застанецца па-старому. Але ўпершыню за тры гады я пачуў яе голас і даведаўся, што яна перамагла рак.
— Але да сустрэчы так і не дайшло. Вас вярнулі ў калонію. З якімі пачуццямі вы ехалі назад?
— Я ведаў, што за гэта будзе помста. Урэшце, я сарваў медыйны эфект здзелкі паміж Лукашэнкам і Трампам. Супрацоўнікі КДБ таксама былі вельмі злыя на мяне. Думаю, яны самі з ахвотай з'ехалі б на Захад, але ім — як прадстаўнікам сілавога апарату — гэта забаронена. Яны нацягнулі мне на твар тоўстую штурмавую маску, у якой я ледзь не задушыўся.
— Вы ведалі, што рэжым будзе помсціць. Чаму ж вы ўсё роўна на гэта пайшлі?
— Я супраціўляўся прымусовай высылцы. Якімі б жорсткімі ні былі абставіны, у чалавека заўсёды ёсць выбар. І, прынамсі, мая акцыя пазней прывяла да таго, што палітвязняў пры вызваленні больш не вывозяць сілай з краіны. Нават калі гэта азначае, што яны застаюцца ў краіне пад жорсткім кантролем.
— Ці пагоршыліся ўмовы вашага ўтрымання пасля вяртання ў калонію?
— Я быў упэўнены, што жывым ужо не выйду. У калоніі мне перасталі даваць лекі, якія былі мне жыццёва неабходныя з-за парушэнняў сардэчнага рытму пасля кавіду. Іх прысылала мне жонка. Менавіта па гэтых перадачах я наогул разумеў, што яна яшчэ жывая. Замест іх давалі аспірын. Як потым сказалі лекары турэмнай бальніцы, менавіта гэта і прывяло да майго інсульту.
— Ці былі моманты, калі вы шкадавалі пра сваё рашэнне?
— Не, ніколі. Але я ведаю, як цяжка гэта было маім самым блізкім.
«Любая форма самаарганізацыі небяспечная»
— Чаму вы хацелі застацца ў Беларусі?
— Для мяне немагчыма пакінуць краіну. Гэта было б усё адно што кінуць мільёны беларусаў, якія ўсё яшчэ тут жывуць. Ведаеце, на вуліцы да мяне зноў і зноў падыходзяць людзі, паціскаюць руку, дзякуюць.
— І сёння таксама?
— Так. Так шмат людзей з'ехала пасля масавых пратэстаў 2020 года. Прадстаўце, як тым, хто застаўся. У каго сябры, знаёмыя, дзеці — усе з'ехалі. Нібыта ў гэтай краіне больш няма ніякай надзеі, ніякай будучыні. А непрыняцце рэжыму Лукашэнкі па-ранейшаму вялізнае. Я хачу застацца з тымі беларусамі, якія тут і чакаюць наступнага шанцу нешта змяніць.
— Масавыя пратэсты летам 2020 года былі жорстка падаўленыя, і дагэтуль людзей саджаюць за ўдзел у іх.
— Сёння можна атрымаць дзесяць гадоў ужо за лайк або рэпост. У турму саджаюць цэлыя сем'і. Але гэтыя жудасныя рэпрэсіі існуюць толькі таму, што рэжым баіцца новых пратэстаў. Людзі ненавідзяць Лукашэнку яшчэ мацней, і ён гэта адчувае. Думаю, Лукашэнка начамі спіць горш, чым я.
— Чаму вы так лічыце?
— Калі зноў пачнуцца масавыя пратэсты, яны ўжо не будуць такімі мірнымі, як у 2020-м, калі пратэстоўцы нават прыбіралі за сабой смецце.
— Зараз немагчыма нават самая драбязная форма супраціву. Як вы бачыце сваю ролю сёння, застаючыся адным з найбольш вядомых прадстаўнікоў беларускага апазіцыйнага руху?
— У Беларусі сёння небяспечная любая форма самаарганізацыі. Але ўпэўненасці мне надаюць удзячнасць, надзея і салідарнасць, якія людзі зноў і зноў праяўляюць да мяне. Можна распавесці адзін выпадак?
— Вядома!
— Нядаўна мы з жонкай былі на «Ночы музеяў» у Мінску. У адной зале іграў саксафаніст. Мы спыніліся і слухалі. Калі канцэрт скончыўся, мы азірнуліся — і раптам убачылі за сабой натоўп. Людзі апладзіравалі. І тут мы зразумелі, што апладзіравалі не музыканту, а нам. Нават такія маленькія жэсты салідарнасці могуць быць вельмі небяспечныя. Я хвалююся за гэтых людзей.
— Якой павінна быць палітыка Еўропы ў дачыненні да Лукашэнкі? Працягваць ізаляцыю і санкцыйны ціск, як гэта робіць ЕС, ці шукаць шляхі для дыялогу, як прапануюць ЗША?
— Захад занадта доўга ішоў у Лукашэнкі на павадку. Думаю, Еўрапейскі саюз нарэшце знайшоў рацыянальную палітыку ў дачыненні да яго.
— Вядомыя апазіцыянеры, кшталту Марыі Калеснікавай, папярэджваюць, што ЕС можа тым самым яшчэ мацней штурхнуць Беларусь у абдымкі Пуціна. Вы ўсё роўна лічыце палітыку ізаляцыі правільнай?
— Гэтую старую казку пра тое, што Лукашэнка нібыта хоча вырвацца з абдымкаў Пуціна, Захаду кармілі шмат гадоў. Але як могуць раз'яднацца сіямскія блізняты? Пры гэтым я супраць ізаляцыі насельніцтва Беларусі. Людзі павінны мець магчымасць бачыць нешта іншае, апроч Беларусі і Расіі, і наведваць сваякоў у ЕС.
— А палітыка санкцый?
— Думаю, гэта ўжо пытанне да маёй хатняй юрысткі. Марына, колькі цяпер даюць за заклікі да санкцый?
— Вы выглядаеце спакойным і ўпэўненым. Ці не баіцеся таго, што яшчэ можа здарыцца?
— Я ўжо даўно ўсімі сіламі змагаюся за свабоду сваёй краіны. Я ўжо прынёс шмат ахвяр і не спынюся на паўдарозе. Колькі разоў я ўжо мог памерці. Але сёння я магу глядзець у акно і бачыць дрэвы і неба — тое, чаго не бачыў шмат гадоў. І я побач з любімай жонкай. Кожны дзень для мяне — падарунак.