Назвалі важнае адрозненне беларусаў ад расіян
- 10.09.2026, 12:24
Варта зірнуць у гісторыю.
Пасля ўрачыстага адкрыцця ў 2004-м Мінскай гарадской ратушы ў кнізе пачэсных гасцей з'явіўся запіс: «У гэтым будынку асабліва адчуваецца сувязь з папярэднікамі і адказнасць перад будучымі пакаленнямі... Веру ў доўгае жыццё ратушы, у тое, што будучым мінчукам не давядзецца адбудоўваць і адкрываць яе яшчэ раз», — піша «Салідарнасць».
Аўтарам гэтых радкоў з'яўляецца Аляксандр Лукашэнка, чаму многія, магчыма, здзівяцца, улічваючы саму гісторыю мінскай ратушы ў прыватнасці і агульную гісторыю самакіравання на тэрыторыі нашай краіны ў мінулыя стагоддзі.
Тым, хто не ў курсе, каратка нагадаем, пра што ідзе гаворка. У 1499 годзе Мінск атрымаў магдэбургскае права, а разам з ім свабоду ад феадальных павіннасцяў, прывілеі для рамеснікаў і права на будаўніцтва ратушы — сімвала гарадскога самакіравання.
Ратуша ў Верхнім горадзе была другой у гісторыі Мінска, дзе знаходзілася першая, дакладна невядома. Другая ратуша некалькі разоў перабудоўвалася, праіснаваўшы больш за 250 гадоў.
У 1851-м выйшаў загад аб зносе ратушы, на якім стаяў асабісты подпіс цара Мікалая I. Прычыны называліся розныя: і нібыта ветхасць будынка, і тое, што ратуша замінала выгляду на саборную царкву і будынкі прысутных месцаў.
Але ёсць і версія, выкладзеная мінскім гісторыкам і краязнаўцам, удзельнікам паўстання 1863 года Міхаілам Гаўсманам. Ён сцвярджаў, што царскім чыноўнікам ратуша мазоліла вока таму, што «самім сваім існаваннем нагадвала жыхарам пра звычаі мінулага часу, пра магдэбургскае права і Літоўскі статут».
Ратушу і сквер каля яе знеслі толькі праз шэсць гадоў. Усе гэтыя гады царскія ўлады марна шукалі сярод гараджан ахвотных паўдзельнічаць у зносе. У выніку давялося задзейнічаць безадмоўную армію.
Версія Гаўсмана значна больш падобная на праўду. Яшчэ ў 1831-м усё той жа Мікалай I выдаў указ аб афіцыйнай адмене магдэбургскага права па ўсёй імперыі. У 1840-м пад канчатковую забарону трапіў Статут ВКЛ ад 1588-га.
Але з ратушамі ў беларускіх гарадах расійскія ўлады пачалі змагацца значна раней. У Віцебску, які апынуўся ў складзе Расійскай імперыі ў выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772-м, ратушу неўзабаве скасавалі, размясціўшы ў ёй паліцэйскае ўпраўленне, суд і гаўптвахту.
Такое стаўленне расійскіх уладаў да магдэбургскага права і яго сімвалаў зусім невыпадковае. Яшчэ ў XV стагоддзі падчас вайны з Вялікім Ноўгарадам маскоўскі князь Іван III заклаў асновы будучай расійскай прававой традыцыі, у якой самакіраванню не знайшлося месца.
У ягоным ультыматуме наўгародцам гаварылася: «...вечу і звану ў Ноўгарадзе не быць, як у нашай вотчыне таго няма». І вось гэтае «ў нас гэтага няма і ў вас не будзе» з таго часу пачало распаўсюджвацца на ўсё новыя «ўладанні» Расіі.
Продкі беларусаў і рускіх пайшлі рознымі шляхамі за часоў Залатой Арды. Нашы ўсходнія суседзі выбралі жорсткую цэнтралізаваную ўладу без нават намёку на самастойнае кіраванне на месцах. Продкі беларусаў жылі ва ўмовах еўрапейскай цывілізацыі, якая ўключала тое самае магдэбургскае права.
Кацярына II паспрабавала ўкараняць некаторыя элементы еўрапейскіх практык. Да яе праўлення гарадамі кіравалі дасланыя з Масквы ваяводы. Але з гэтай спробы нічога не выйшла.
Аляксандр II правёў Гарадскую рэформу 1870 года. Але і гэтым разам улады не пайшлі далей за дэлегаванне мясцовым думам паўнамоцтваў выключна гаспадарчага характару. Ніякай палітыкі, ніякага самаўпраўства. Гарадскі галава і члены ўпраўленняў па сутнасці былі тымі ж людзьмі царавымі. І гэта да болю нагадвае тое, у што ператварыліся мясцовыя ўлады ў Беларусі ў гады праўлення Лукашэнкі.
Магдэбургскага права даўно ўжо няма, а ад аднаго яго ўзгадвання і сёння крывіць многіх з расійскіх імперцаў — ад Дугіна да Праханава. Першы марыць пра рассяленне сучасных гарадоў па глушы, дзе ўжо тут самакіраванне. Другі лічыць еўрапейскую традыцыю выбіраць сабе мэраў чужароднай для расійскіх практык.
У сеціве можна сустрэць опусы пра тое, што «што немцу добра, тое рускому — смерць». І пад «рускімі» аўтар мае на ўвазе не толькі масквічоў, але і жыхароў «рускіх» гарадоў Полацка і Віцебска. Пры гэтым высмейваючы стаўленне беларусаў да свайго, адрознага ад расіян, мінулага.
А памятаць пра яго нам трэба, як і пра тое, што мы — не Расія. Каб і праўда не давялося яшчэ раз адбудоўваць ратушу ў Мінску.