Вайна, якая змяніла ўсё

• Валерый Залужны
• 15.09.2026, 15:43

Пра гістарычныя памылкі, ролю прагрэсу і новы свет.

Расійска-ўкраінская вайна стала першай буйной вайной на тэрыторыі Еўропы, якая не мае аналагаў пасля Другой сусветнай вайны і ўжо з’яўляецца часткай гісторыі чалавецтва.

Гэта гісторыя не толькі падзей, фактаў і колькасці ахвяр. Гэта яшчэ і гісторыя людзей, якія стаялі за ўсім гэтым і якія яшчэ не ведаюць, што яны ўжо там, у гісторыі — бязлітаснай да чалавечых пачуццяў.

Аднак сёння гэтая гісторыя толькі пішацца. Перачытвацца і вывучацца яна будзе значна пазней, гадоў праз 50, калі апошнія сведкі ўсяго таго, што адбывалася, самі сыдуць у гісторыю, каб даць магчымасць ужо іншым людзям, з халодным розумам, зрабіць высновы і ніколі не паўтараць памылак. Дазволіць увайсці ў гісторыю, а не ўляпацца ў яе. Бо менавіта тыя памылкі, якія прывялі да гэтай вайны, не далі магчымасці своечасова яе скончыць і, галоўнае, не прадбачылі яе наступстваў.

Гэта не проста вайна, якая шмат што змяніла. Яна фактычна змяніла галоўнае — сусветны парадак, пад апладысменты бессэнсоўнасці і дзіўнасцяў. Сусветны парадак, які нашы дзяды збудавалі ўласнай крывёю больш за 80 гадоў таму і які нам, яшчэ тым, хто чытаў кнігі, не хапіла сіл захаваць.

Гэта вайна, якая, як і Другая сусветная, пачалася праз баязлівасць тых, каго ў той момант не забівалі. Яны лічылі, што найлепш — не чапаць звяра.

Гэта вайна, якая магла скончыцца з значна меншымі стратамі, але ўсё тыя ж, хто баяўся, што звер не ўгасіць сваіх апетытаў і нападзе яшчэ і на іх, проста зрабілі выгляд, што гэта не іх чырвоныя лініі. Бо галоўнае — пазбегнуць ядзернай вайны.

Вайна, якая ў выніку стала тэатрам спачування да штодзённага забойства цэлай нацыі, што тане ў ўласнай карупцыі.

І галоўнае — гэта вайна, якая аддалася ў рукі маркетолагаў і дзельцоў, якія праз непаразуменне і адсутнасць стратэгій толькі распальваюць яе агонь хуткімі заробкамі, усё больш і больш выхваляючыся імклівым развіццём тэхнічнага прагрэсу.

Вайна, якая здзівіла, бо прагрэс існуе не дзеля таго, каб акрэсліць контуры яе завяршэння, а менавіта дзеля яе працягвання. Бо для адных — гэта ўпэўненасць у тым, што гэта іх не закранае, а для другіх — спосаб існавання і заробку.

Вайна, дзе стратэгія і глабальныя рашэнні засталіся ў гісторыі якраз у яе разгар. І так, гісторыя гэтага не даруе, бо за ўсім гэтым стаяць людзі, а не машыны.

Вось што такое цяперашняя вайна для гісторыі чалавецтва.

Аднак, кажучы менавіта пра прагрэс як шлях да перамогі і заканчэння вайны, трэба памятаць: у ваеннай справе ёсць уласная навука, якая гістарычна стваралася і працягвае грунтавацца на заканамернасцях, незалежна ад напаўнення кантэнтам TikTok. Шкада, што разуменне гэтага ўсё больш, праз той жа прагрэс, становіцца даступным вузкаму колу людзей, і мы не можам дастацца да тых, чыя стратэгія — гэта толькі прагляды ў сацыяльных сетках і чарговая сенсацыйная навіна.

Менавіта заканчэнне Другой сусветнай вайны вызначыла дзве важныя рэчы, якія будуць уласцівыя і для заканчэння гэтай вайны, што няўхільна набірае абароты.

Завяршэнне Другой сусветнай вайны вызначыла месца і час пачатку наступнай вайны, а таксама формы і спосабы, якім гэтая вайна пачнецца. І калі першае — гэта толькі паўтарэнне памылак палітыкамі і іх выбаршчыкамі, то другое бясспрэчна належыць навукова-тэхнічнаму прагрэсу, які абавязкова скарыстае гэтыя памылкі.

Таму і пачатак экспансіі, і аднаўленне Расійскай імперыі пачаліся як вайна, у многім падобная да буйных канфліктаў XX стагоддзя, абапіраючыся на досвед менавіта Другой сусветнай вайны. Нічога дзіўнага і нелагічнага ў гэтым няма, апрача таго, што да яе можна было рыхтавацца — хаця б каб яе пазбегнуць, хай нават ненадоўга.

Далей жа ўлетку 2023 года, калі баявыя дзеянні на тэрыторыі Украіны набывалі масавы характар і патрабавалі выжывання на полі бою, кола прагрэсу пасля амаль 80 гадоў застою зрушылася з месца.

Мае першыя думкі пра гэта ўвосень 2023 года выклікалі палітычныя прэтэнзіі ў самой Украіне і абсалютнае непаразуменне гэтага з боку прадстаўнікоў былых вядучых армій свету.

Сёння ва Украіне палітычна і фінансава выгадна адыходзіць ад гандлю заслонамі і станавіцца прадстаўніком тэхналогій. Тыя, хто яшчэ тры гады таму выстаўляў прэтэнзіі да мяне, сёння сцвярджаюць, што тэхналогіі — іх адзінае правільнае рашэнне.

Сёння кожная выстава ўзбраенняў адначасова нагадвае сцэну з фантастычных фільмаў і музей мінулых войнаў. Аднак тады ўсе лічылі інакш. Апрача прагрэсу, які набіраў абароты і чакаў з’яўлення новай імперыі, што яго ўціхамірыць. Аднак, на жаль, усё склалася інакш.

Прагрэс стаў даступны і нашым ворагам, як гэта адбылося амаль 100 гадоў таму — ад Вердэна і Сомы да Рабоцінага і Бахмута. Нічога страшнага ў правядзенні такой аналогіі няма.

Замерлы фронт ажыў ужо не індустрыяльнымі, а тэхналагічнымі жахамі. І зноў нічога дзіўнага ў развіцці вайсковага мастацтва не адбылося. Дзіўным застаецца толькі тое, што, як і ў 2023 годзе, выкарыстоўваць гэтыя заканамернасці па-ранейшаму палітычна нявыгадна ў нас і фінансава немагчыма ў былых вядучых арміях свету.

Так было калісьці з кавалерыяй і знакамітымі чырвонымі штанамі салдат адной арміі перад Першай сусветнай вайной, якія павінны былі дапамагчы супраць магазінных вінтовак, кулямётаў, далёкабойнай артылерыі і выкарыстання бездымнага пораху, што быў там жа вынайдзены, а пасля — супраць танкаў і авіяцыі. Чым гэта скончылася — маё пакаленне ведае.

І ўжо сёння цяперашнія ілюзіі калектыўнай бяспекі, як і той салдат больш за 100 гадоў таму ў цёмна-сіняй шынялі і чырвоных штанах, нягледзячы на відавочную ўразлівасць на полі бою, да вялікага шкадавання, успрымаюцца амаль як нацыянальны сімвал і нацыянальная гордасць.

Гэта вайна, вядома, змяніла формы і спосабы яе вядзення, аднак пакінула нязменнай яе сутнасць. Гэта акт гвалту, але ўжо гвалту над усёй краінай.

Гвалт, які, як і падчас Другой сусветнай вайны, паставіў у адзін шэраг пехацінца, што фізічна ўжо не можа пакінуць свой акоп, і наўраджанае немаўля ў іншай частцы краіны. Бо яны абодва знаходзяцца пад пастаянным прыцэлам таго, хто хоча забіць іх абодвух.

Сённяшняя тэхналогія вайны менавіта такая: яна ператварае ўсю краіну ў адно вялікае папялішча, не шкадуючы нікога — ні таго, хто ў акопе, ні таго, хто ў мірным месцы ў супермаркеце. Усё як і раней, але сам працэс бамбардзіровак стаў іншым, больш эфектыўным і, як вынік, празмерна жорсткім.

Ці разумеюць гэта тыя, хто перакідвае танкі і артылерыю бліжэй да крызіснага раёна? Пэўна, не. Чырвоныя штаны так ні чаму і не навучылі.

Гэта ўжо не вайна дронаў. Хтосьці моцна памыляецца гадоў на тры, думаючы пра дроны. Іх саміх ужо проста не існуе. Яны трансфармаваліся ў больш вядомыя нам раней віды ўзбраення, пры гэтым знізіўшы кошт, павысіўшы даступнасць і эфектыўнасць.

Правільна лічыць, што ў 2026 годзе ідзе вайна тэхналогій і не толькі іх. Гэта таксама вайна стратэгій і дактрын, якія няўхільна змяняюцца пад ціскам прагрэсу. Таму вялікая памылка — зацыклівацца на асобных тэхналогіях і іх піары выключна як на зброі, што дапаўняе савецкую стратэгію і, вядома, патрабуе менавіта савецкіх выканаўцаў. Зброі, якую трэба паспець вырабіць і выгадна прадаць, а яшчэ лепш пры гэтым абавязкова дэакупаваць хоць якую тэрыторыю.

Менавіта жаданне дэакупаваць тэрыторыі і ўтрымаць іх савецкімі метадамі і стратэгіямі, толькі ўжо з новай зброяй, загнала мабілізацыю ў тупік. Мабілізацыя давала толькі адзін шанец, скарыстацца якім станавілася ўсё менш ахвотных. Бо вайну машын з велізарнай савецкай краінай, дзе людзей фактычна ператвараюць у машыны і кідаюць ваяваць супраць сапраўдных машын, мы не ў стане вытрымаць. Пракляты маркетынг, які забівае.

Бо неабходна, прызнаючы тэхналогіі новай зброяй, улічваць заканамернасці развіцця вайсковага мастацтва і абавязкова на гэтай аснове фарміраваць новыя формы і спосабы іх прымянення. І толькі пасля гэтага праводзіць арганізацыйныя змены ў структуры Узброеных Сіл, якія гэта новую зброю ў новых формах і спосабах ужываюць. Менавіта ў гэтым і палягае мабілізацыя як частка новай стратэгіі, заснаванай на новай зброі і менавіта новых, а не савецкіх, формах і метадах прымянення.

І толькі так можна падыходзіць да ўдасканалення мабілізацыі і, галоўнае, ствараць сістэмны ціск і перавагу над праціўнікам. Вядома, сёння гэта патрабуе часу. Гэтыя змены абсалютна незваротныя і датычацца вядзення вайны на ўсіх узроўнях: тактычным, аператыўным, стратэгічным, а таксама пабудовы ВПК.

Лагічна, што ўсё гэта непазбежна прыводзіць да з’яўлення дзіўнага для некаторых сёння слова — дактрына. Менавіта яна, дактрына, і з’яўляецца асновай сістэмнага ўздзеяння на праціўніка і фармуе стратэгію бачання выключна будучай перамогі. У каго мы бачым гэтае сістэмнае ўздзеянне і хто сёння бліжэй да сваёй перамогі — пытанне застаецца паліткарэктна адкрытым. Аднак ацаніць гэта ва Украіне па маштабе і сістэмнасці ўдараў і працягласці паветраных трывог даволі відавочна. А замерлы фронт дакладна не можа супакойваць тых, хто бачыць яго толькі ў межах аперацыйных зон.

Шкада, што многія дагэтуль не ўсведамляюць (а магчыма, не хочуць усведамляць) маштабу гэтых змен. Але гэта ніякім чынам не можа спыніць навукова-тэхнічны прагрэс і эвалюцыю вайсковага мастацтва.

Старыя правілы ўжо не дзейнічаюць. Гэта штодзённа дэманструе расійска-ўкраінская вайна і непазбежна прадэманструюць любыя новыя буйныя канфлікты, што разгаруцца на фоне перафарматавання старога сусветнага парадку.

Пытанні адаптацыі да новых умоў, такіх як павелічэнне патэнцыялу і даступнасці сродкаў паражэння, укараненне рабатызаваных сістэм і штучнага інтэлекту, абарона лагістыкі і партоў, эфектыўная і бесперабойная сувязь, касмічныя тэхналогіі, лічбавае вымярэнне бяспекі, а таксама змена падрыхтоўкі асобавага складу ў адпаведнасці з патрабаваннямі і выклікамі новай вайны — гэта праблемы, што стаяць сёння ўжо не перад арміямі краін, бо яны апрыёры павінны быць гатовыя. Гэта праблемы ўрадаў і альянсаў, якія павінны аб’ядноўвацца вакол тэхналогій, што абараняюць іх уласную будучыню.

Сучасная вайна патрабуе новых дактрын. Сузіранне хуткага навукова-тэхнічнага прагрэсу і няздольнасць стварыць гэтыя дактрыны настолькі каротказорныя, што наўрад ці дазволяць пазбавіцца ад усё тых жа «чырвоных штаноў» і ўбачыць будучыню. Хтосьці дагэтуль думае, што цяпер зможа сфарміраваць па-сапраўднаму эфектыўную дактрыну прымянення дронаў і робатаў, а хтосьці лічыць, што гэта немагчыма.

Тым часам ужо ідзе вайна тэхналогій, і Украіна ўжо адчувае на сабе сістэмны ціск, які і з’яўляецца вынікам ўкаранення не толькі тэхналогій, але і новага дактрынальнага падыходу да іх прымянення, уключаючы вытворчасць і даследаванні як неад’емную частку стратэгіі. Менавіта гэта дае Расіі права праз вядомых пасярэднікаў выстаўляць нам ультыматумы.

Менавіта гэта і накіравана і можа прывесці да цэлага шэрагу крызісаў. Нягледзячы на тое, што ў краіне, што ваюе, некаторым гэта ўсё яшчэ здаецца смешным, большасці не трэба тлумачыць, пра якія менавіта крызісы ідзе гаворка. Нагадаю, што вайна на знясіленне — гэта не толькі бітвы, але і грамадскія ўзрушэнні. Галоўнае — хто першым іх вызаве.

І калі гэта відавочна, дык чаму зноў законы вайны саступаюць месца прагнозам, а стратэгія — маркетынгу? Бо фіксаваць агульныя тэндэнцыі для прыблізных прагнозаў — гэта якраз тое, у чым мае патрэбу кулуарны маркетынг. Хутка і шмат. Аднак ці стварае гэта сістэмны ціск на Расію, ці ўзмацняе гэта сістэмны ціск Расіі на нас — пытанне пакуль без адказу, хоць шляхі разумення больш чым відавочныя.

Дык вось, для пошуку выхаду з абсалютна заканамернай сітуацыі неабходна разуменне пошуку і рэалізацыі менавіта сістэмнага адказу на ціск Расіі. Гэты сістэмны адказ павінен грунтавацца на пабудове такой стратэгіі, дзе сумесная вытворчасць і ўкараненне новых тэхналагічных рашэнняў павінны стаць часткай сістэмных крокаў як у дачыненні да абароны, так і ўплыву на магчымасці працягваць вайну Расіяй.

Для гэтага, вядома, застаецца актуальным пошук менавіта рэсурсных і тэхналагічных альянсаў, здольных забяспечыць гэтую вытворчасць, у тым ліку для задавальнення ўласных абаронных патрэбаў. Гэта вытворчасць павінна быць дактрынальна ўключана ў стратэгію перамогі, у межах якой ствараецца не нейкі цудадзейны ўзор узбраення, а ўвесь патрэбны новы арсенал, у тым ліку цывільнага прызначэння, у адпаведнасці з умовамі прагрэсу.

Украіна і Расія ператварыліся ў палігоны ў рэжыме рэальнага часу. Таму аналіз і разуменне гэтай новай логікі вайны павінны дапамагчы не толькі фармаваць новыя дактрыны, тактыкі і стратэгіі, але і, перш за ўсё, даць уяўленне пра тое, як можна захоўваць мір і спакой людзей, пакуль за гэта плацім сваёй крывёю мы, украінцы.

Валерый Залужны, Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Украіны ў Злучаным Каралеўстве Вялікабрытаніі, «Украінская праўда»