Выпіў каву і заснуў: вучоныя патлумачылі парадокс
- 19.09.2026, 8:50
Чаму ранішні напой бадзёрыць не ўсіх?
Кафеін з'яўляецца самым распаўсюджаным псіхаактыўным рэчывам у свеце: штодня людзі выпіваюць больш за 2 мільярды кубкаў кавы, не лічачы колы, энергетычных напояў, шакаладу і іншых прадуктаў з кафеінам. Адны пасля кавы становяцца больш бадзёрымі і лепш канцэнтруюцца, у той час як іншыя амаль не адчуваюць эфекту нават пасля некалькіх напояў.
Пра гэта піша BBC, тлумачачы, чаму арганізм розных людзей па-рознаму рэагуе на кафеін.
Як кафеін дзейнічае на арганізм
Кафеін не надае арганізму энергіі ў прамым сэнсе. Ён блакуе дзеянне адэназіну — рэчыва, якое паступова назапашваецца ў мозгу цягам дня і спрыяе з'яўленню дрымотнасці. Таму пасля кубка кавы чалавек можа адчуць сябе больш бадзёрым, хоць стома нікуды не знікае.
Пасля ўжывання кафеін хутка трапляе ў кроў і дасягае мозгу. Адначасова печань пачынае яго расшчапляць, а рэшткі рэчыва выводзяцца з мачой.
Паводле слоў доктаркі Мэрылін Корнеліс з Northwestern University, гэты працэс у розных людзей можа доўжыцца ад 6 да 20 гадзін. Таму чалавек можа не адчуць прыкметнага эфекту ад першага кубка, але праз некалькі гадзін другая порцыя кафеіну ўжо здольная выклікаць трывожнасць або ўнутранае напружанне.
Чаму кава дзейнічае на ўсіх па-рознаму
Адна з прычын — ген CYP1A2, звязаны са скорасцю расшчаплення кафеіну ў печані. Гэта значыць, у арганізме аднаго чалавека рэчыва можа выводзіцца хутчэй, а ў іншага заставацца даўжэй.
На хуткасць метабалізму можа ўплываць і паходжанне чалавека. Даследаванне, апублікаванае ў гэтым годзе, паказала, што еўрапейцы і жыхары Паўднёвай Амерыкі ў сярэднім хутчэй расшчапляюць кафеін.
Аднак генетыка — далёка не адзіны фактар. Напрыклад, курэнне здольнае значна паскорыць расшчапленне кафеіну — паводле дадзеных BBC, прыкладна на 65%. Менавіта гэтым часткова можна растлумачыць, чаму курцы часам ужываюць больш кавы, а пасля адмовы ад цыгарэт звыклы кубак раптам пачынае дзейнічаць значна мацней.
Ёсць і процілеглая сітуацыя: пэўныя антыбіётыкі, супрацьзачаткавыя таблеткі і іншыя рэцэптурныя прэпараты могуць запавольваць расшчапленне кафеіну. У такім выпадку ён даўжэй застаецца ў арганізме, а яго эфект можа трываць даўжэй.
Звычка да кавы таксама мае значэнне
Людзі, якія рэгулярна п'юць каву, паступова становяцца менш адчувальнымі да кафеіну. Арганізм адаптуецца да пастаяннай прысутнасці рэчыва, таму аднолькавая колькасць напою з часам можа даваць слабейшы эфект.
Гэта можна заўважыць пасля перапынку. Калі чалавек некалькі тыдняў не п'е каву, то змены ў мозгу, звязаныя з адаптацыяй да кафеіну, паступова знікаюць. Таму першы кубак пасля доўгага перапынку можа выклікаць мацнейшую рэакцыю — ад адчування празмернай бадзёрасці да дрыжання і нервовасці.
На рэакцыю арганізма ўплывае таксама цяжарнасць. З-за гарманальных змен печанкавы фермент, які расшчапляе кафеін, працуе павольней, таму рэчыва можа даўжэй заставацца ў арганізме.
Калі лепш не піць каву
Спецыялісты па сне часта раяць не ўжываць кафеін як мінімум за 6 гадзін да сну. У той жа час універсальнага правіла для ўсіх няма, бо хуткасць метабалізму і адчувальнасць да кафеіну вельмі адрозніваюцца.
Псіхолаг і экспертка па сне Ліндсі Браўнінг раіць людзям, якія кладуцца спаць каля 22:00, разгледзець адмову ад кафеіну пасля 14:00. Але яна адзначае, што такая рэкамендацыя не можа быць аднолькавай для кожнага чалавека.
Кафеін можа не толькі адкладаць засынанне, але і пагаршаць якасць сну. Таму адсутнасць відавочнага эфекту, напрыклад, калі пасля вячэрняй кавы чалавек хутка засынае, яшчэ не абавязкова азначае, што напой зусім не ўплывае на арганізм.
У той жа час для большасці дарослых галоўнай рэкамендацыяй застаецца ўмеранасць. Брытанская сістэма аховы здароўя раіць цяжарным жанчынам ужываць не больш за 200 мг кафеіну ў суткі — прыблізна столькі ж утрымліваюць два кубкі фільтр-кавы.
Вялікія дозы кафеіну могуць выклікаць галаўны боль, дрыжыкі, пачашчанае сэрцабіцце, трывожнасць і праблемы са сном. Перадазіроўка сустракаецца рэдка, а найбольш цяжкія выпадкі звычайна звязаныя не з звычайнай кавай, а з канцэнтраванымі прадуктамі, якія ўтрымліваюць кафеін.
Для аматараў кавы ёсць і іншая навіна: шматгадовыя даследаванні звязваюць умеранае яе ўжыванне з ніжэйшай рызыкай некаторых сур'ёзных захворванняў і крыху большай працягласцю жыцця. У той жа час такія даследаванні паказваюць менавіта сувязь і не даказваюць, што кава з'яўляецца адзінай прычынай гэтых вынікаў.