«Прама на ўроку мяне закідалі хлебам»
- 2.09.2026, 9:12
Гісторыі беларусаў, якія сутыкнуліся з сацыяфобіяй.
Аліна баіцца пераходзіць дарогу на святлафоры: у гэты момант ёй здаецца, што ўсе вадзіцелі глядзяць толькі на яе. Дзмітрый можа доўга «шпацыраваць» каля крамы або паліклінікі, але так і не зайсці ўнутр. Для Наталлі схадзіць у цырульню або патэлефанаваць камусьці самой — сапраўдны стрэс. Што аб’ядноўвае ўсіх гэтых людзей? Кожны з іх у пэўны момант выявіў у сябе прыкметы сацыяфобіі. Onlíner апублікаваў чатыры гісторыі пра тое, што часам знаходзіцца ў грамадстве — цэлае выпрабаванне.
«Двойчы на сумоўі ў мяне ад хвалявання цяклі слёзы»
Першыя прыкметы сацыяфобіі ў Дзмітрыя (імя зменена) пачаліся яшчэ ў дзяцінстве, якое, як адзначае наш герой, было не зусім простым. Бацька хлопца піў, у сям’і было шмат сваркаў і скандалаў. У пэўны момант бацькі развяліся, і маці пачала выхоўваць двух сыноў адна.
— Брат маладзейшы за мяне на год. Не магу сказаць, што мы калі-небудзь моцна сябравалі. У нас былі розныя цікавасці. Мы шмат біліся, прыкладна да 14—15 гадоў. Я добра вучыўся, займаўся спортам, а брат у падлеткавым узросце пачаў курыць, выпіваць, прагульваць школу. Бацькі часта ставілі мяне ў прыклад, і з-за гэтага, мне здаецца, брат пачаў мяне пазбягаць. Два гады таму мы пабіліся проста на дні нараджэння маці — з тых часоў не маем зносін.
У школе зносінам з аднагодкамі Дзмітрый аддаваў перавагу мастацкай літаратуры і спорту.
— Я мог тыднямі не выходзіць з дому, вельмі шмат чытаў, а яшчэ быў фанатам спорту. У студэнцкія гады я стараўся рабіць выгляд бязклопотнага хлопца, нібыта ў мяне няма ніякіх цяжкасцяў у камунікацыі, і нават пайшоў працаваць ахоўнікам у начны клуб. Сутыкаўся там з рознымі людзьмі — агрэсіўнымі і не вельмі. Было складана, і праз тры гады я сышоў.
Цяпер хлопцу 33. Апошнія дзесяць гадоў ён працуе на складах і імкнецца пазбягаць любога зносін з чужымі.
— Не люблю глядзець людзям у вочы — раблю гэта толькі калі адчуваю пачуццё небяспекі або выклік, саперніцтва. У мяне часта трасуцца рукі, калі трэба да кагосьці звярнуцца. А на сумоўях праз моцнае хваляванне можа пачаць некантралюема падскокваць або дрыжаць нага. Двойчы былі выпадкі, калі стрэс быў настолькі моцным, што цяклі слёзы. Нядаўна я звярнуўся да псіхатэрапеўта, мне дыягнаставалі трывожнае засмучэнне і засмучэнне адаптацыі. Цяпер я праходжу лячэнне, п’ю антыдэпрэсанты. Ад саміх таблетак я адчуваю эфект, а вось ад псіхатэрапіі — не. Я ўжо змяніў трох спецыялістаў, і ніводзін мне не падышоў.
Сацыяфобія (сацыяльнае трывожнае засмучэнне) — гэта стойкі, ірацыянальны страх перад сітуацыямі, у якіх чалавек панічна баіцца асуджэння, крытыкі, кпінаў або негатыўнай ацэнкі з боку навакольных.
Патрапляючы ў новы калектыў, першы час Дзмітрый амаль ні з кім не размаўляе.
— Калегі ў мяне пытаюцца, што здарылася, а я проста спрабую прывыкнуць да новых людзей. У гэты перыяд у мяне пачашчаецца сэрцабіцце — пачынаю адчуваць пульс у гартані, можа кідаць у пот. Я паўгода не курыў, а цяпер выйшаў на новую працу і зноў пачаў курыць: моцна нервауюся з-за адаптацыі.
Таксама суразмоўца ўзгадвае выпадкі, калі не мог зайсці ў адміністрацыйны будынак або краму, калі там трэба было звярнуцца да незнаёмага чалавека.
— Могу хадзіць коламі побач, а потым разгарнуцца і сысці, так і не вырашыўшы сваю праблему, а калі родныя або сябры пытаюцца ў мяне, ці закрыў я сваё пытанне, даводзіцца хлусіць. Калі ж трэба размаўляць з кімсьці па тэлефоне па сямейных справах, то ў 99% выпадкаў тэлефануе мая жонка.
Што да асабістага жыцця, Дзмітрый ніколі не баяўся знаёміцца з дзяўчатамі і праяўляць ініцыятыву. У хлопца двое дзяцей, цяпер ён жанаты другі раз.
— Бацькоўства — гэта маё выратаванне. Нядаўна ў мяне нарадзіўся сын, і дзякуючы гэтаму з’явіліся сілы жыць, а не плыць па плыні.
— А як жонка ставіцца да вашай асаблівасці?
— Спачатку яна адмаўляла маё стан, але, калі ўбачыла, як я плачу, пачала ўсведамляць, наколькі ўсё сур’ёзна. Цяпер ад жонкі поўная падтрымка. Бываюць бытавыя сваркі, але нічога сур’ёзнага.
У жыцці хлопца былі дэпрэсіўныя эпізоды, калі з-за стомы ён не мог устаць з ложка цэлыя суткі або гадзінамі гуляў у анлайн-гульні, піў каву, шмат курыў і нічога больш не хацеў. Здарываліся і панічныя атакі.
— Першыя «панічкі» адбыліся якраз на фоне прыёму антыдэпрэсантаў. Мне прызначылі занадта вялікую дазоўку, да таго ж прэпарат сам па сабе не падышоў. З’явілася адчуванне, што я сыходжу з розуму, думкі блыталіся. Жонка ў гэты час была цяжарная, яе збіраліся пакласці ў бальніцу на захаванне цяжарнасці. Мы з ёй прыйшлі дадому, я гатаваў ежу — у мяне рэзка адмовілі рукі, пачалася сапраўдная істэрыка, я плакаў і ў жаху насіўся па кватэры. Месяц, а можа, і больш я не мог супакоіцца. Але потым мне прызначылі іншыя прэпараты, і яны выраўнялі мой стан.
Цяпер Дзмітрый працягвае лячэнне, а яшчэ спрабуе менш думаць пра дрэннае і не накручваць сябе.
«Мне здаецца, калі я буду глядзець на людзей, дык проста памру ад трывогі»
Наша наступная гераіня — Наталля — таксама лічыць, што яе сацыяфобія пачалася яшчэ ў дзяцінстве. Апошнія восем гадоў жанчына працуе дыстанцыйна, і яе гэта цалкам задавальняе. Суразмоўца не любіць грамадства людзей і адчувае сябе камфортна толькі побач з некалькімі знаёмымі або з роднымі. Сябровак у Наталлі няма.
— Пры гэтым, як ні дзіўна, мне добра ў натоўпе, дзе шанец сустрэць знаёмых мінімальны. Частая я не магу прымусіць сябе выйсці з дому. Стараюся гуляць у той час, калі на вуліцы амаль нікога няма.
У школе ў Наталлі былі сяброўкі, але яна праводзіла з імі час хутчэй дзеля таго, каб сысці з дому і не рабіць дамашняй работы, а не таму, што ёй было шчыра цікава.
— Калі я вырасла, аднакласнік яксьці сказаў мне, што я выглядала занадта дарослай і да мяне было страшна падыходзіць. А я проста не ведала, як з імі мець зносіны. Бацькам было не да маіх асабістых перажыванняў: накормлена, апранута — і добра. Бацька быў строгі, да таго ж ён выпіваў. Мама эмацыйна не была гатова слухаць праблемы дзяцей: і так занадта шмат лягло на яе плечы. У выніку маці сышла ад бацькі, і мне давялося змяніць школу тры разы. У новыя калектывы я асабліва не ўлівалася. У старэйшых класах я пасябравала з адной дзяўчынай, але з-за пераезду я яе страціла. Ва ўніверы таксама была сяброўка, але потым мы перасталі падтрымліваць адносіны — толькі віншуем адна адну з днём нараджэння, і ўсё.
У Наталлі ёсць старэйшыя брат і сястра, з якімі яна падтрымлівае сувязь. А яшчэ жанчына ўжо 30 гадоў у шлюбе, у яе двое дзяцей. Здавалася б, пры чым тут сацыяфобія?
— Можа, гэта не сацыяфобія з медыцынскага пункту гледжання, а проста рыса характару, але мне сапраўды бывае цяжка з людзьмі. Напрыклад, мяне раздражняе, калі да мяне падыходзяць кансультанты ў крамах, таму я аддаю перавагу замаўляць усё анлайн. На вуліцы я заўсёды ў навушніках — гэта дапамагае мне пагрузіцца ў свой свет і не звяртаць увагі на тое, што адбываецца вакол. Мне здаецца, калі я буду глядзець на людзей, дык проста памру ад трывогі. Хваляванне заўсёды са мной. Калі мне трэба да цырульніка, я заўсёды вельмі доўга збіраюся і адкладаю да апошняга. А манікюр і педыкюр раблю сама: не магу, каб хтосьці так доўга дакранаўся да мяне.
Любы «выхад у свет» — гэта стрэс для Наталлі. Тым не менш, па словах жанчыны, ад сваёй схільнасці да адасоблення яна не пакутуе.
— Хутчэй я пакутую ад таго, што ў нас недастаткова анлайн-сэрвісаў (усміхаецца. — Заўв. Onlíner). Той жа візіт да ўрача пры прастудзе — навошта ён? Ці калі трэба выпісаць нейкія лекі — гэта ж можна зрабіць дыстанцыйна. У мяне ёсць электронная медкарта, але яна пакуль не працуе.
Жанчына стараецца сама нікому не званіць, нават родных са святамі яна віншуе ў перапісцы.
— Мае блізкія ўжо прызвычаіліся да гэтага. Мне добра сам-насам. Зносін з мужам мне хапае — эмацыйна мне з ім спакойна, я ведаю, што ён заўсёды на маім баку. Часам хочацца, каб была сяброўка, але я баюся здрады. Да таго ж многія людзі здаюцца мне дзіўнымі, таму збліжацца жадання няма.
З мужам Наталля пазнаёмілася на працы. Па яе словах, ён хутчэй экстраверт. Да таго ж мужчына не церпіць перапіскі, яму прасцей патэлефанаваць. Але асабістыя межы жонкі ён паважае.
«Бацькі казалі, што гэта вар’яцкі страх»
У Аліны сацыяфобія пачалася ў шостым-сёмым класе. Раптам дзяўчынка пачала баяцца вялікага скаплення людзей. З-за гэтага яна перастала ездзіць на грамадскім транспарце і нават у моцныя маразы хадзіла ў школу пешшу.
— Ісці туды было прыкладна 7 кіламетраў і столькі ж назад. Але я кожны дзень пераадольвала гэты шлях, таму што, калі я заходзіла ў аўтобус, мне здавалася, што ўсе людзі, якія там едуць, глядзяць толькі на мяне і ацэньваюць мой знешні выгляд. Найбольшым страхам было зрабіць нешта не так — напрыклад, устаць не ў тым месцы і перашкодзіць людзям. Пра тое, каб сесці, нават думак не было.
Далей усё пагоршылася: Аліна зразумела, што проста не можа зайсці ў краму або ў іншыя грамадскія месцы адна.
— Я добра памятаю гісторыю, калі мама папрасіла мяне забраць пасылку на пошце, а я ўстроіла істэрыку і сказала, што мне трэба рабіць дамашняе заданне і таму я нікуды не пайду. Але ўся справа была ў дзікім страху: вось я адчыню дзверы, усе азірнуцца і будуць глядзець… А стаяць у чарзе ўвогуле было велізарным катаваннем. Я заўсёды ўтыкалася ў тэлефон і старалася не думаць пра тое, што вакол шмат людзей. І упрошвала сяброўку схадзіць са мной куды-небудзь, бо так я адчувала сябе больш упэўнена.
З публічнымі выступамі таксама ўсё было складана. Аліна не магла адказваць на ўроках, асабліва ля дошкі, і часам гэта ўплывала на яе паспяховасць.
— Я магла атрымаць дрэнную адзнаку не таму, што не ведала матэрыялу, а проста таму, што не магла расказаць яго перад усімі. Я баялася не настаўнікаў або нізкіх балаў, а менавіта таго, што, пакуль я гавару, уся ўвага прыкавана да мяне. Калі ўсё ж адказвала, то імгненна чырванела, пацела і пачынала запінвацца, хоць ведала, што адказваю правільна. Цяпер, праз восем-дзесяць гадоў з піку маёй сацыяфобіі, стала трохі лягчэй. Але па-ранейшаму, заходзячы ў люднае месца, я ўтыкаюся ў тэлефон, стараюся адцягнуцца і не думаць пра шалёны страх, пра адчуванне, што на мяне ўсе глядзяць, ацэньваючы мой знешні выгляд і дзеянні.
Адзнакласнікі Аліны часта думалі, што яна проста не рыхтуецца да ўрокаў. Настаўнікі таксама не разумелі складанасцей школьніцы — большасць з іх лічылі, што дзяўчынка лянуецца. Хоць некаторыя ішлі насустрач і дазвалялі расказваць тэму ўжо пасля ўрокаў, калі ў класе нікога не было.
— Бацькі казалі, што гэта вар’яцкі страх, што я сама ўсё сабе прыдумала. Я часта чула фразу, што ў кожнага свае праблемы, да мяне нікому няма справы. І ў пэўны момант я проста перастала дзяліцца з блізкімі перажываннямі. Тым больш я не сустракала нічога падобнага ў іншых людзей.
Цяпер Аліне 23 гады. Нягледзячы на свае цяжкасці, дзяўчына спрабавала працаваць у кол-цэнтры і кансультантам у краме. Але ў выніку змяніла сферу — цяпер яе праца не звязана са зносінамі.
— Мне было безумна страшна праводзіць званкі па працы і наведваць нават анлайн-трэнігі. Я баялася, што будуць нейкія пытанні ад кіраўніцтва, інтэрактывы. На званку заўсёды былі мае калегі, якія, як мне здавалася, толькі і чакаюць майго адказу. І я заўсёды старалася выглядаць добра і акуратна. Выйсці без касметыкі нават у краму каля дома было велізарнай праблемай.
Са сваёй праблемай дзяўчына звярталася да псіхатэрапеўтаў, але пакуль не змагла знайсці адпаведнага спецыяліста.
— У мяне ніколі не было шмат сяброў. Быў страх, што я магу навязвацца, што мяне можа быць «занадта шмат». З-за гэтага я не магла дзяліцца з кімсьці праблемамі і перажывала ўсё адна. Цяпер у мяне ёсць адна блізкая сяброўка, а паўгода таму я пачала сустракацца з хлопцам. Ён з разуменнем ставіцца да маёй асаблівасці, але пра некаторыя страхі я яму не гавару, таму што яны вар’яцкія.
Напрыклад, у мяне ёсць страх пераходзіць дарогу на святлафоры: Божа, бо ўсе вадзіцелі глядзяць на мяне! Асабліва баюся нерэгуляваных пешаходных пераходаў: раптам я перашкоджу вадзіцелям або буду дзіўна ісці. Часам мая хада здаецца мне няправільнай, хоць гэта не так. Зусім не езджу адна ў маршрутцы: гэта вельмі і вельмі страшна. За ўсё жыццё ездзіла ўсяго два-тры разы, і то з маладым чалавекам, які прасіў вадзіцеля спыніцца. Я баюся гучна гаварыць пры пасажырах: раптам мой голас будзе «не такі». І я ведаю: калі я паеду адна, то не выйду на сваім прыпынку. Не папрашу і моўчкі паеду да канчатковага.
«Прама на ўроку мяне закідалі хлебам»
Наш апошні, чацвёрты герой — Андрэй (імя зменена) — не толькі змог справіцца з сацыяфобіяй, але і, здаецца, ператварыўся ў экстраверта. Ужо той факт, што ён сам патэлефанаваў журналісту, каб расказаць сваю гісторыю, шмат пра што гаворыць.
— Я рос у няпоўнай сям’і, нас са старэйшай сястрой выхоўвала адна маці, якая заўсёды прападала на працы. Пры гэтым яна нават умудралася вазіць нас адпачываць кудысьці ў Еўропу. Але ў мамы не было часу на ўвагу да дзяцей — мы былі прадастаўленыя самі сабе. У выніку я не атрымаў базавых навыкаў зносін. Калі ў першым-другім класе ў мяне яшчэ было два сябры, то пачынаючы з трэцяга пачалася нейкая жах. Я перастаў увогуле хоць з кімсьці мець зносіны. У выніку ў пятым класе мае цяжкасці дасягнулі апагея. У пэўны момант мяне прама на ўроку закідалі хлебам. Гучыць як анекдот, але мне было зусім не смешна.
— Атрымліваецца, ты сутыкнуўся з булінгам?
— Ну не, я б так не сказаў. У мяне была, умоўна, лайтавая версія. Мяне недалюблівалі, але ў цэлым мы з аднакласнікамі як-небудзь кантактавалі і нават жартавалі. Сітуацыя не была крытычнай.
Усё пачало змяняцца ў сёмым класе, калі ў школу прыйшлі двое навічкоў, з якімі Андрэй пасябраваў.
— У мяне з’яўлялася нейкае зносіны, але і яго нельга было назваць паўнацэнным. А потым здарылася тое, дзякуючы чаму я зразумеў, што дзесьці сам сябе паводжу няправільна. Мы пайшлі гуляць з маёй знаёмай, я шмат жартаваў недарэчна. Яна казала, што ёй няёмка, але я працягваў. У выніку яна мяне проста заблакавала. Я тады літаральна зненавідзеў сябе. Сядзеў на лаве і плакаў ад таго, што ўсё сапсаваў. І тады я зразумеў: трэба мяняцца. Гэта быў адначасова горшы і найлепшы дзень у маім жыцці.
У дзявятым класе Андрэй завёў інтэрнэт-сяброўства з дзяўчынай. Яны гулялі на адным серверы ў Minecraft, пачалі перапісвацца.
— Гэта быў чалавек, які заўсёды быў побач. У мяне такое было ўпершыню. Каля паўтара года мы вельмі шчыльна зносіліся, і за гэты час я вельмі вырас. Мне казалі, што мяне любяць, падтрымліваюць, са мной маюць зносіны, мне пішуць. Для мяне гэта было адкрыццём: аказваецца, так можна. Гэта павысіла маю самаацэнку, прыбрала частку сарамлівасці. Пазней наша сувязь з гэтай сяброўкай перарвалася, але я ўсё роўна вельмі ўдзячны ёй за ўсё.
Цяпер Андрэю 19 гадоў, ён працуе кур’ерам і пастаянна кантактуе з людзьмі.
— Я натрэніраваўся гэтаму і адчуў, што ў мяне ёсць харізма. Цяпер мне ўвогуле лёгка даюцца жывыя зносіны. Я не ведаю такога, каму я мог бы не спадабацца (смяецца. — Заўв. Onlíner).
«Сацыяфобія зусім не выключае сяброўства, каханне і сямейнае жыццё»
Каб разабрацца, адкуль бярэцца сацыяфобія і ці можна з ёй справіцца, мы звярнуліся да ўрача-псіхатэрапеўта Марыі Кояла.
— На з’яўленне сацыяфобіі неабавязкова ўплывае канкрэтная падзея. Звычайна тут адыгрывае ролю спалучэнне фактараў: асаблівасці тэмпераменту, падвышаная адчувальнасць да ацэнкі, досвед сталення і зносін з іншымі людзьмі. Часам развіццю засмучэння сапраўды папярэднічаюць булінг, прыніжэнне, крытыка або складаная сямейная абстаноўка. Але часам чалавек увогуле не можа ўспомніць, з чаго ўсё пачалося, і гэта нармальна. Пры гэтым страх зносін або пазбяганне людзей не заўсёды азначаюць сацыяфобію: падобныя праявы могуць сустракацца, напрыклад, пры дэпрэсіі, панічным засмучэнні, агорафобіі, паслятраўматычным стрэсавым засмучэнні або засмучэннях аўтыстычнага спектра.
— Ёсць афіцыйны дыягназ «сацыяфобія»?
— Так, гэта афіцыйна прызнанае засмучэнне. У сучасных класіфікацыях выкарыстоўваецца тэрмін «сацыяльнае трывожнае засмучэнне» (сацыяльная фобія). Пры гэтым звычайная сарамлівасць або хваляванне перад выступленнем — гэта яшчэ не засмучэнне. Важныя выяўленасць страху і тое, наколькі ён уплывае на жыццё.
— Як праяўляецца засмучэнне і калі звяртацца па дапамогу?
— Чалавек можа баяцца выступаць, знаёміцца, размаўляць з незнаёмымі людзьмі, есці пры іншых, знаходзіцца там, дзе на яго могуць звярнуць увагу. Часто ўзнікае страх, што навакольныя заўважаць трывогу, дрыжыкі, пачырваненне, няёмкасць або падумаюць пра чалавека кепска. Звярнуцца да спецыяліста варта, калі з-за гэтага чалавек пачынае рэгулярна пазбягаць зносін і розных сітуацый, адмаўляцца ад важных магчымасцяў, а трывога перашкаджае вучобе, працы, адносінам або звычайнаму паўсядзённаму жыццю.
— Ці можна дапамагчы сабе самастойна?
— Пры умеранай сацыяльнай трывожнасці — цалкам. Важна не чакаць поўнага знікнення страху, а паступова рабіць тое, чаго чалавек пазбягае: мець зносіны, задаваць пытанні, выступаць, знаёміцца. Пазбяганне хутка прыносіць палёгку, але ў доўгатэрміновай перспектыве толькі падтрымлівае страх. Калі ж трывога істотна абмяжоўвае жыццё, варта звярнуцца па дапамогу. Сацыяльнае трывожнае засмучэнне добра паддаецца псіхатэрапіі. Адным з найбольш вывучаных падыходаў з’яўляецца кагнітыўна-паводзінская тэрапія.
— У хлопца не складвалася зносіны з аднагодкамі, але потым ён пачаў мець зносіны з дзяўчынай у сацсетках і дзякуючы гэтаму, па яго словах, перастаў пакутаваць ад сацыяфобіі і стаў экстравертам…
— Так, такое цалкам магчыма. Пазітыўны досвед зносін, прыняцце і блізкія адносіны сапраўды могуць зменшыць сацыяльную трывожнасць і дапамагчы чалавеку адчуваць сябе больш упэўнена. Магчыма, са зніжэннем трывогі чалавеку проста стала значна лягчэй праяўляць сябе і мець зносіны.
— У герояў нашага матэрыялу ёсць сямейнае жыццё і адносіны. Атрымліваецца, сацыяфобія не перашкода асабістаму жыццю?
— Сацыяфобія зусім не выключае сяброўства, каханне і сямейнае жыццё. У чалавека могуць быць вельмі блізкія і камфортныя адносіны з партнёрам і пры гэтым захоўвацца выяўленая трывога ў іншых сацыяльных сітуацыях. Падтрымліваючы партнёр сапраўды можа дапамагаць, але сам па сабе «падыходны чалавек» не з’яўляецца лячэннем сацыяльнага трывожнага засмучэння.