Не выходзіць калабок — нават крывенькі і касабокі

• Таццяна Рыбакова
• 2.09.2026, 10:27

Сусекі ў Расіі выскраблі.

Эксперты запекла спрачаюцца: ці будзе крызіс, ці выстаіць нафтавы сектар, ці не сканчаюцца ў Пуціна грошы. І чым гарачэй спрэчка, тым ясней: гаворка пра тое, што цяпер у Расіі — яшчэ ўчора ці ўжо заўтра.

Сённяшні дзень — невядомы.

Праблема, канешне, у закрытасці расійскай статыстыкі. Закрытая амаль уся актуальная інфармацыя, а тая, што засталася, патрабуе вытанчаных разлікаў, прыправленых уласнымі здагадкамі і цяпер ужо рэдкімі шэптамі тых, хто застаўся ўнутры сістэмы. З гэтых абрыўкавых звестак адны эксперты робяць экстапаляцыю ў будучыню, другія — аднаўляюць мінулае.

Хто тут мае рацыю і чые прагнозы больш дакладныя, казаць, на мой погляд, ужо не выпадае: ва ўмовах недахопу і скажэння дадзеных непазбежныя памылкі, найперш у таймінгу, становяцца звычайнай справай. Але часам з-за завесы сакрэтнасці выглядае кавалак, ад якога мурашкі па скуры.

Грошы не проста скончыліся

Так, нядаўна Bloomberg, камбінуючы яшчэ адкрытую інфармацыю і злівы, высветліў, што ў красавіку ў Расіі скончыліся грошы. Не зусім, вядома, а на рахунках Казначэйства: там утварыўся недахоп ні многа ні мала ў 5,5 трлн рублёў. Для разумення маштабу катастрофы: летась на гэтых рахунках ляжала 8 трлн рублёў. Сёлета інфармацыю пра свабодныя рэшткі на рахунках урад засакрэціў, але эканаміст Сяргей Аляксашэнка ацэньваў рэшткі ў 4,5 трлн рублёў. Ён памыліўся. Але не таму, што дрэнны эканаміст — проста рэальныя траты на вайну мы нават не можам сабе ўявіць.

Чаму гэтая навіна выклікала ў мяне адароп? На рахунках Казначэйства ляжаць тыя грошы, якія бюджэт выдзеліў на канкрэтныя выдаткі. Як правіла, грошы, якія бюджэтам атрыманыя, размеркаваныя па атрымальніках, але пералічваць іх атрымальнікам трэба альбо на рэгулярнай аснове (напрыклад, заробкі бюджэтнікаў), альбо пасля выканання нейкіх работ па дзяржзаказе. Уласна, яны не ляжаць — сродкі з адзінага казначэйскага рахунку размяшчаюцца на дэпазітах у банках, праз здзелкі РЭПО (заклад аблігацый), валютныя свопы. З улікам цяперашніх высокіх ставак такія аперацыі прыносяць даход больш за 10% гадавых. Уласна, рэшткі на казначэйскіх рахунках — гэта не толькі невылучаныя ліміты выплат, але і даход ад размяшчэння свабодных сродкаў.

Цяпер вы разумееце маштаб катастрофы, што разгарэлася ў красавіку? Мінфін не толькі забраў для пакрыцця выдаткаў увесь назапашаны ад размяшчэння сродкаў даход, не толькі выбраў усе сродкі, якія мусілі пералічвацца пазней (знізіўшы такім чынам будучыя працэнтныя даходы — грошы не інвеставалі), але і выняў тыя грошы, якія трэба было плаціць проста цяпер. Уласна, масавыя невыплаты заробкаў бюджэтнікам у маі цяпер выдатна тлумачацца: пайшлі на вайну.

Тры складнікі

Тут трэба патлумачыць: калі ў бюджэце дэфіцыт, то бок выдаткі перавышаюць даходы, можна закрыць гэтую дзірку некалькімі спосабамі. Асноўных у расійскага Мінфіна тры:

пазыка (выпуск АФЗ);

выкарыстанне грошай Фонду нацыянальнага дабрабыту;

выкарыстанне свабодных рэшткаў на казначэйскіх рахунках.

Апошнія два спосабы — варварскія. ФНБ ствараўся пасля першай пенсійнай рэформы, каб у момант загадзя вядомага перыяду дэфіцыту Пенсійнага фонду папоўніць яго недахоп. Аднак спачатку за гэтыя сродкі пачалі купляць акцыі кампаній — толькі, у адрозненне ад пенсійнага фонду Нарвегіі, не замежных і прыбытковых, а айчынных і ў скрутным становішчы. Затым — інвеставаць сродкі ў інфраструктурныя праекты, зноў жа такія, дзе расходы гіганцкія і проста цяпер, а даходы сумнеўныя і дзесьці за гарызонтам. Потым і зусім перасталі саромецца і да моманту пераходу расійскага бюджэту з прафіцытнага ў дэфіцытны ў ФНБ лазілі так адчайна, як наркаман лезе ў знойдзеную ім схованку родных, перастаўшы саромліва выцягваць па купюры з пачкі.

Што да Казначэйства, то выкарыстанне свабодных рэшткаў для пакрыцця дэфіцыту дапускаецца Бюджэтным кодэксам, але першапачаткова ішла гаворка пра пакрыццё ўнутрыгадавых касавых разрываў, калі грошы, умовна кажучы, паступяць заўтра, а плаціць трэба проста цяпер. І ўжо, натуральна, фінансаванне дэфіцыту дазволена толькі на памер свабодных рэшткаў, а не на грошы, прызначаныя для выплат.

Аднак аўкцыёны Мінфіна па размяшчэнні новых АФЗ праходзілі ўсё горш: банкі, асноўныя пакупнікі дзярждоўгу, патрабавалі вышэйшую даходнасць, усё больш сумняваючыся ў надзейнасці папер. Скончылася тым, што Мінфін у ліпені прыпыніў правядзенне аўкцыёнаў — апошнія тры праваліліся.

Што да ФНБ, то ў момант ліпеньскага абвалу Маскоўскай біржы хадзілі ўпарткія чуткі, што акцыі злівае нейкі «крупняк»: на таргах праходзілі велізарныя продажы. Хто гэта, так і засталося невядома, але было падазрэнне, што ФНБ прадае тыя акцыі, якія калісьці купляў. Калі так, можна канстатаваць — на той момант нават у «кубышцы» ФНБ свабодных сродкаў не засталося.

Што ж далей, маленькі чалавек?

Акрамя трох асноўных метадаў фінансавання дэфіцыту ёсць і іншыя, менш прыемныя або выканальныя ў расійскіх умовах.

Найлепшы — павялічыць даходы. Гэта ўжо зроблена праз павышэнне ПДВ з 20% да 22% і распаўсюджвання абавязку па яго сплаце на частку малога бізнесу з 1 студзеня гэтага года. І дало вынік — за першае паўгоддзе прыбавілася 426 млрд рублёў. Перакрыццё Армузскага праліву ў ходзе канфлікту ЗША і Ізраіля з Іранам прынесла толькі ў ліпені павелічэнне нафтагазавых даходаў бюджэту на 291 млрд рублёў, але за кошт правалу цэн у пачатку года, моцнага рубля і паліўнага дэмпфера (калі бюджэт даплачвае за продаж нафтапрадуктаў па цане ніжэй за сусветную рыначную на ўнутраным рынку) рахунак усё яшчэ адмоўны: паступленні ніжэйшыя за леташнія прыкладна на 17%.

Вядома, дарагая нафта (і правал нафтаперапрацоўкі ў Расіі з-за атак дронаў) працягвае прыносіць у бюджэт дадатковыя грошы. Моцны рубель паступова сыходзіць у мінулае — працягвае таннець і, паводле выказванняў чальцоў урада, даляр даражэй за 90 рублёў лічыцца цалкам збалансаваным курсам. А ўлічваючы, што ў першае паўгоддзе курс быў значна ніжэйшы за запланаваныя ў бюджэце 92,2 рубля за даляр, дык і даляр па 100 рублёў да канца года палічаць прымальным. Нарэшце, і аўкцыёны Мінфін адновіць — ходзяць чуткі, што ўжо ў верасні прапануе флоатары (аблігацыі, чые купоны прывязаныя да стаўкі). Не ўпэўненая, што ва ўмовах зніжэння ключавой стаўкі ЦБ яны будуць карыстацца вялікім попытам, але, урэшце, дзяржбанкі ўрад можа і прымусіць, ды і на астатнія банкі націснуць.

Дэфіцыт бюджэту ўжо ў ліпені дасягнуў амаль 6,5 трлн рублёў і працягвае хутка расці! Відавочна, што пакрыць яго ўжо не ўдасца толькі ростам нафтагазавых даходаў, запазычанняў, падаткаў і выгодай ад дэвальвацыі рубля. Сусекі вымецены. Значыць, надышла пара балючых рашэнняў.

Уласна, некаторыя з іх ужо прынятыя. Паводле інфармацыі Bloomberg, было скараціна на 35% фінансаванне нявойсковых бюджэтных артыкулаў і прынята рашэнне аб скарачэнні штатоў федэральных ведамстваў на 15%.

Ці дапаможа гэта? Калі ваенныя выдаткі працягнуць расці — не.

А яны працягнуць, няма сумневаў, — зважаючы на выказванні рознага кшталту палітыкаў і чыноўнікаў, а асабліва аповед Пуціна, як касаткі рвуць на часткі белых мядзведзяў, бо «такі харчовы ланцуг», ваяваць Расія збіраецца доўга. І відавочна не хоча абмяжоўвацца штомесячным узяццем Малой Токмачкі.

Падатковыя паступленні наўрад ці будуць расці, а хутчэй — будуць падаць: адны толькі атакі ЗСУ на маркетплейсы разарылі мільёны прадаўцоў, а ўслед за імі — і тых, хто вырабляў для іх тавары. Больш таго — спатрэбяцца грошы на выратаванне танучай Wildberries, колькі — дзяржаўная таямніца. А там і «Ozon» пацягнецца, і нафтаперапрацоўшчыкі, і аграрыі, у якіх зерне гніе з-за блакады Азоўскага і Чорнага мораў… Нафтагазавыя даходы таксама не будуць расці вечна: рана ці позна або Армуз адкрыюць, або знойдуць абыходныя шляхі. Ужо здзелка ЗША з Венесуэлай можа дазволіць першым апусціць цэны на нафту.

Калі нельга спадзявацца на доўгатэрміновы рост даходаў — давядзецца рэзаць выдаткі. А значыць, скарачэнне фінансавання бюджэтных артыкулаў на 35% — толькі пачатак. Ну і рубель, магчыма, дэвальвуюць мацней, чым планавалі: на наступны год устаноўлены курс вышэй за 95 рублёў за даляр.

Але пра тое, што менавіта будзе зроблена, мы, хутчэй за ўсё, даведаемся постфактум — калі гэта адлюструецца на нашых кашальках. Пакуль можна або супакойваць сябе тым, што, нягледзячы на беспрэцэдэнтнасць таго, што адбылося, мы ўсё ж не запісваем рэцэпты страў з лебяды; або жахацца таму, да чаго гэта можа прывесці. Што адбываецца проста цяпер, мы не ведаем — не належыць. І гэта палохае больш за ўсё.

Зразумела адно: не ўдаецца зляпіць калабка бюджэту з таго, што засталося. Нават крывенькага і касабокага. Падазраю, што проста цяпер урад пачне думаць, дзе яшчэ можна наскрэсці грошай. Што прыдумаюць — невядома і, як кажуць, «ўсёй праўды мы не даведаемся».

А вы кажаце — эксперты памыляюцца.

Таццяна Рыбакова, The Moscow Times