Мікалай Статкевіч: Тры нагоды для аднаго свята

• Мікалай Статкевіч
• 8.09.2026, 22:35

8 верасня — асаблівы дзень у беларускай гісторыі.

Дата 8 верасня неаднаразова станавілася знакавай у беларускай ваеннай гісторыі.

Калі разглядаць у храналагічным парадку, пачынаць варта аж з 8 верасня (па старым стылі) 1380 года, калі ў бітве на Куліковым полі сышліся войскі цёмніка Арды Мамая і рускіх княстваў на чале з маскоўскім князем Дзмітрыем. На баку Дзмітрыя выступілі і палкі беларускіх княстваў ВКЛ — Полацкага, Бранскага і Смаленскага — на чале з князямі Андрэем і Дзмітрыем Альгердавічамі, хоць нашы землі ніколі не былі пад мангольскім панаваннем. А спробы манголаў разам са сваімі маскоўскімі васаламі напасці на іх заўсёды адбіваліся.

Беларускія палкі адыгралі ў бітве вялікую ролю. Магчыма таму, што іх княствы ўжо мелі досвед перамог над значнымі мангольскімі сіламі. У 1362 годзе ў бітве на Сініх Водах аб’яднанае беларуска-украінскае войска на чале з вялікім князем ВКЛ Альгердам разбіла войскі трох мангольскіх ханаў, у выніку чаго ўкраінскія землі, як і беларускія, што заўсёды заставаліся вольнымі, вызваліліся ад мангольскага панавання. Гэты досвед і ўпэўненасць беларускіх палкоў і палкаводцаў, якую ён ім даў, дапамаглі аб’яднаным войскам перамагчы значныя сілы Арды на Куліковым полі. Праўда, асаблівай была пазіцыя вялікага князя ВКЛ Ягайлы, які вёў свае войскі на дапамогу Мамаю, але ўдзелу ў бітве не прыняў. Думаю, што Ягайла быў добрым геапалітыкам і не хацеў узмацнення суседняй Масквы, што ў будучыні пагражала б бяспецы ВКЛ. Тым не менш, мы можам абгрунтавана лічыць дату 8 верасня 1380 года слаўнай і для нашай ваеннай гісторыі.

Пра 8 верасня 1514 года — дате славутай перамогі над утрычы большым, 80-тысячным маскоўскім войскам пад Оршай — цяпер ведае амаль кожны беларус.

Дата 8 верасня яшчэ раз адыграла важную ролю ўжо ў сучаснай ваеннай гісторыі нашай краіны. Гэта было ў 1992 годзе. Тады Беларусь падпарадкавала сабе савецкія ваенныя часткі, размешчаныя на нашай тэрыторыі. Але да сапраўднага беларускага войска ім было яшчэ вельмі далёка. Афіцэры, выхадцы пераважна з іншых рэспублік СССР, з насцярожанасцю ставіліся да незалежнасці Беларусі, і невядома, ці сталі б яны яе абараняць у выпадку агрэсіі іншай былой савецкай рэспублікі. Бо нават не было прававых падстаў патрабаваць гэтага ад іх — яны не прыносілі прысягі на вернасць Беларусі, што зрабіла б для іх абарону яе незалежнасці юрыдычна абгрунтаваным абавязкам. Урад Кебіча, як звычайна, ігнараваў праблему, каб «не злаваць Маскву». Таму мной, як старшынём «Беларускага згуртавання вайскоўцаў» (БЗВ), была вылучана прапанова правесці сімвалічную цырымонію прысягі на вернасць Беларусі ў цэнтры Мінска менавіта ў гадавіну перамогі пад Оршай, каб як мага шырэй распавесці беларусам пра слаўную перамогу іх продкаў.

Старшыня Беларускай сацыял-дэмакратычнай Грамады, вядомы гісторык Міхась Ткачоў адразу ж падтрымаў гэтае прапанаванне. Як і лідар БНФ Зянон Пазняк, які прапанаваў БЗВ дапамогу сваёй партыі ў арганізацыі прысягі. Акцыя адбылася 8 верасня 1992 года на плошчы Незалежнасці ў Мінску. Было вельмі добрае яе мастацкае і музычнае афармленне, за якое ад БНФ адказваў вядомы мастак Мікола Купава.

Акцыя пачалася з гукаў трубы. Пасля прамоў мною быў зачытаны тэкст прысягі, які паўтаралі кадравыя афіцэры — члены БЗВ і тысячы вайскоўцаў запасу, што сабраліся на плошчы.

Так здарылася, што тэкст прысягі прагучаў тады двойчы. Палкоўнік Уладзімір Бародач, былы камандзір брыгады спецназа, які спазніўся на цырымонію, папрасіў дазволіць і яму зачытаць тэкст прысягі. Я згадзіўся, бо словы адданасці сваёй краіне можна паўтараць шмат разоў, і ўсе людзі на плошчы яшчэ раз аднагалосна пакляліся абараняць Беларусь. Гэтая акцыя не была юрыдычным актам. Але яна атрымала шырокі розгалас. У выніку праз некалькі месяцаў урад Кебіча вымушаны быў прывесці да прысягі на вернасць Беларусі ўсіх афіцэраў беларускай арміі. А беларусы, якім усё жыццё ўбівалі ў галаву, што іх краіна не мае сваёй гісторыі, нарэшце даведаліся пра адну з самых слаўных яе старонак.

Мікалай Статкевіч, «Тэлеграм»