Мёртвая вада

• Дзмітрый Быкаў
• 19.10.2026, 5:49

Той самы рэцэпт, які гісторыя выпісала расійскаму тыпу дзяржаўнасці.

Выкладаючы Талстога («Ганна Карэніна», падрабязнае чытанне)

У аснове талстоўскага свету і мастацкага метаду — не мараль, не псіхалогія, не біялогія, а нешта, што спалучае гэтыя тры падыходы: та самая essentia vitae, якую, калі памятаеце, у мінулым нашым семестры (Паэтыка трылера) адкрыў Віктар Франкенштэйн. Яна дазваляла яму ажыўляць усе гэтыя зборныя мадэлі біяробатаў, якія ён прыдумаў у 1791 годзе, а Талстому — даваць жыццё яго героям. Гэтым рэчывам жыцця, павышанай вітальнасцю, якая ніяк не залежыць ад узросту, полу і характару персанажа, у найвышэйшай ступені надзелена Кіці, ад якой падзараджаецца жыццёвай сілай хворы і азлоблены Мікалай Левін (а крыху пазней яе крыніцай для Івана Ільіча стане кухонны мужык Мікіта). Яе поўнай адсутнасцю адзначаны Аляксей Аляксандравіч Карэнін, які панічна баіцца жывога жыцця.

І вось што цікава: як толькі ад яго сыходзіць жонка, ён адразу губляе кар’ерныя перспектывы і робіцца смешным для сваіх саўслужыўцаў. Атлетычны камергер з тоўстымі ікрамі называе яго «C’est un homme qui n’a pas…» — чалавек, у якога няма… Чаго няма? Жонкі Ганны, але звыш таго ў яго больш няма таго самага жывёльнага магнетызму, які з’яўляецца неад’емнай умовай паспяховай кар’еры ў расійскім бюракратычным апараце: там вітаюцца людзі з падвышанай вітальнасцю — акурат таму, што сам гэты бюракратычны апарат, сама гэтая апрычная дзяржаўнасць зусім нежыццяздольная, бясплодная, it spreads contagious mortality everywhere («А як жа гэта па-руску сказаць?» — як казала Жулі Карагіна).

І вось што цікава, раз мы вымушана і непазбежна закранаем сучаснасць. У амерыканскім палітыкуме гэтая вітальнасць таксама вельмі запатрабаваная — менавіта ёю ў найбольшай ступені надзелены цяперашні прэзідэнт, што і дазваляла яму двойчы, пры мностве важкіх аргументаў «супраць», выйграваць выбары. Адсутнасцю або недахопам гэтай вітальнасці ў рознай ступені і па розных прычынах пакутавалі і Байдэн, і Харыс, і іншыя канкурэнты, а ён — менавіта за кошт адсутнасці нават мінімальнай рэфлексіі — увесь кіпіць ад лішку гэтай эсенцыі, якая прымушае яго то будаваць бальныя залы, то пераймяноўваць акіяны, то імкліва мяняць прэс-сакратароў, адным словам, здзяйсняць мноства рэпутацыйна-самагубных учынкаў, але менавіта рэпутацыйна-самагубныя ўчынкі і запатрабаваныя ў сістэме, у якой праз шматгадовае панаванне ўсялякага крывадушша і бюракратыі склаўся востры дэфіцыт «жывога жыцця».

Натуральна спытаць: чаму ж тады ў Расіі выйграе Пуцін, у якім назіраецца якраз поўная адсутнасць гэтай жывой энергіі, а наадварот, шмат лікуючай і трыўмфальнай мярцвячыны, што на вачах ператварае яго ў самага сапраўднага Кашчэя?

На жаль, гэта якраз вельмі лагічна, варта ўспомніць вялікага сучасніка Талстога:

Я ўзываю да рускага народу:

Калі можаш — выручай!

Акуні мяне ў жывую ваду,

Ці мёртвай у меру дай.

Менавіта мёртвая вада — той самы рэцэпт, які гісторыя выпісала расійскаму тыпу дзяржаўнасці. Гэта дзяржаўнасць ніяк не можа памерці з 1917 года, яе паліваюць то крывёю, то нафтай, — і ўсё гэта не спрацоўвае, то бок дазваляе не вылечыцца, а толькі працягваць агонію. Нарэшце Вярхоўны Медык стаміўся, і ён прапісаў Расійскай імперыі ў яе цяперашняй ітэрацыі конскую, кашчэеву дозу мёртвай вады. Гэта спрацуе, не сумнявайцеся.

Далей — формула таго самага Талстога:

«Тое мёртвае цела Серпухоўскага, што хадзіла па свеце, ела і піла, значна пазней прыбралі ў зямлю. Ні скура, ні мяса, ні ягоныя косці нідзе не спатрэбіліся. І як ужо дваццаць гадоў для ўсіх было вялікай цяжкасцю яго мёртвае цела, што хадзіла па свеце, дык і ўборка гэтага цела ў зямлю была толькі лішняй цяжкасцю для людзей. Нікому ён ужо даўно не быў патрэбны, усім ужо даўно быў у цяжар, але ўсё ж такі мёртвыя, што хаваюць мёртвых, палічылі патрэбным апрануць гэтае, адразу ж пачаўшае гнісці, пухлае цела ў добры мундзір, у добрыя боты, укласці ў новую добрую труну з новымі кістачкамі на чатырох кутах, потым пакласці гэтую новую труну ў іншую, свінцовую, і звезці яго ў Маскву, і там раскопаць даўнія чалавечыя косці і менавіта туды схаваць гэта гніючае, што кішыць чарвякамі, цела ў новым мундзіры і вычышчаных ботах і засыпаць усё зямлёю».

Дарэчы, у Пісарава было яшчэ карацей:

«На баку ўрада стаяць толькі нягоднікі, падкупленыя тымі грашыма, што ашуканствам і гвалтам выціскаюцца з беднага народа. Дынастыя Раманавых і пецярбургская бюракратыя павінны загінуць. Іх не ўратуюць ні міністры, падобныя да (doesn’t matter), ні літаратары, падобныя да (as you like it). Тое, што мёртва і гніло, павінна само сабой зваліцца ў магілу. Нам застаецца толькі даць ім апошні штуршок і закідаць брудам іх смярдзючыя трупы».

Дзмітрый Быкаў, «Тэлеграм»