Цар несапраўдны!
- Аляксей Байер, The Moscow Times
- 19.10.2026, 7:14
Як Пуцін атрымаў у спадчыну невырашальную праблему савецкіх вождзяў
Пасля таго як у 1917 годзе абрынулася манархія Раманаў, новы палітычны лад у Расіі павінен быў вызначыць Устаноўчы сход. Аднак Ленін вырашыў, што туды абралі не тых дэпутатаў, і сход разагнаў. І бальшавікі ўзялі ўладу — нібыта з гістарычнай неабходнасці.
Аб’ектыўныя законы грамадскага развіцця, адкрытыя Марксам, ясна абвяшчалі, што капіталізм мусіць саступіць месца камунізму. Дык што сама гісторыя (у марксісцкім разуменні) нібыта давала Леніну і яго партыі права кіраваць.
Але тут узнікла праблема. Нават калі дапусціць, што Маркс меў рацыю, прэтэнзіі бальшавікоў на легітымнасць былі неабгрунтаваныя нават з гледзішча самой марксісцкай тэорыі. Рэвалюцыя павінна была адбыцца ў развітай капіталістычнай краіне — такой, як Германія або Брытанія, але не ў Расіі. Пралетарыят у межах былой Расійскай імперыі існаваў толькі ў заходніх рэгіёнах — у Польшчы, Фінляндыі і краінах Балтыі, — якія якраз тады набылі незалежнасць.
Расія ж заставалася пераважна аграрнай і паўфеадальнай.
Больш за тое, насуперак прагнозам Маркса, рэвалюцыя зусім не ўспыхнула па ўсім свеце, і бальшавікам давялося будаваць камунізм у асобна ўзятай краіне, што рашуча супярэчыла марксісцкай тэорыі гістарычнага развіцця.
Савецкая ўлада не была легітымнай нават з марксісцкіх пазіцый. Іншымі словамі, пасля разгона Устаноўчага сходу Ленін узурпаваў уладу ў краіне.
Адсутнасць легітымнасці не дазваляла ні Леніну, ні яго наступнікам абгрунтаваць сваё права на ўладу, таму яны кіравалі краінай, абапіраючыся на рэпрэсіі, — надзвычай жорсткія пры Сталіне, палавінчатыя пры Хрушчове, вегетарыянскія пры Брэжневе.
Адсутнасць легітымнасці таксама вельмі ўскладняла пытанне перадачы ўлады, а гэта фундаментальнае пытанне ў любой палітычнай сістэме. Каб забяспечыць пераемнасць сістэмы, гэты працэс мусіць абапірацца на дакладныя правілы — хай гэта будзе прынцып дынастычнага прэсталанаследства, як у манархіі, або выбараў, як у дэмакратыі.
Перадача ўлады на падставе ўсталяваных правілаў пацвярджае легітымнасць новага лідара, што, у сваю чаргу, дазваляе яму перадаць уладу сваім пераемнікам.
Узурпаваную ўладу перадаць практычна немагчыма: нельга распараджацца тым, чым не валодаеш.
Пяць з сямі савецкіх лідараў памерлі на кіраўнічай пасадзе, аднаго знялі — ягонае атачэнне здзейсніла палацавы пераварот, а яшчэ адзін страціў пасаду праз скасаванне Савецкага Саюза, у якім ён быў прэзідэнтам.
Нікому з гэтай сямёркі не ўдалося перадаць уладу пры жыцці або пакінуць пераемніка пасля смерці. Пасля кожнай смерці ў Крамлі пачыналася барацьба за ўладу.
Падзеі адной з такіх сутычак паказаны ў фільме «Смерць Сталіна» ў камедыйным ключы, але насамрэч барацьба была надзвычай жорсткай, а то і крывавай.
Не маючы трывалага падмурка легітымнасці, кожны новы лідар адхрышчаўся ад папярэдніка і заяўляў пра вяртанне да «сапраўдных» ленінскіх норм. Сталін знішчыў ленінскую гвардыю — і прапанаваў сябе як адзінага ленінца. Хрушчоў абвясціў пра культ асобы Сталіна — і паставіў сябе тым, хто яго пераадольвае. Брэжнеў абвінаваціў Хрушчова ў валюнтарызме — і паставіў сябе тым, хто прымае калектыўна ўзважаныя рашэнні. Андропаў абвінаваціў Брэжнева ў карупцыі і разхлябанасці — і ўзяўся іх выкараніць. Чарненка… проста ледзь дыхаў, але антыкарупцыйную кампанію згарнуў. Гарбачоў адкрыў грамадзянам і ўсяму свету вочы на папярэднікаў: на іх маруднасць, застойнае акасцяненне, на ўтойванне імі праўды — і ўзяўся за паскарэнне–перабудову–галоснасць.
Увесь гэты час усе кіраўнікі праводзілі выбары — з амаль стоперацэнтнай яўкай і без канкурэнцыі кандыдатаў. Няма патрэбы тлумачыць, чаму гэты фарс не мог забяспечыць ніякай легітымнасці.
Гэты заганны круг быў разарваны ў 1990-я. Пасля распаду Савецкага Саюза ў Расіі была створана дэмакратычная сістэма, і Барыс Ельцын стаў першым у расійскай гісторыі лідарам, які атрымаў рэальную легітымнасць ад народа праз яго свабоднае волевыяўленне. Невыпадкова менавіта Ельцын стаў таксама першым і пакуль адзіным кіраўніком, які добраахвотна і датэрмінова пакінуў прэзідэнцкі пост.
Праўда, ён прызначыў Пуціна пераемнікам. Але ўсё ж гэта яшчэ нельга было лічыць узурпацыяй улады.
Пуцін выйграў выбары, у якіх лёгка было ўбачыць элементы сапраўднай легітымізацыі. Але пасля перамогі Пуцін пачаў атаку на дэмакратычную сістэму, якую атрымаў ад Ельцына, і паступова ператварыў яе ў поўную фікцыю. Сёння лёгка сказаць: чаго яшчэ можна было чакаць ад чалавека, які называў распад Савецкага Саюза найвялікшай геапалітычнай катастрофай ХХ стагоддзя? Але першыя два тэрміны Пуцін быў цалкам легітымным прэзідэнтам.
Але ўжо тым, што ён кіраваў Расіяй з‑за спіны зіц‑прэзідэнта Дзмітрыя Мядзведзева, Пуцін паставіў сваю легітымнасць пад сумнеў; вяртанне ж на прэзідэнцкі пост яшчэ на два тэрміны зрабіла яго легітымнасць як мінімум дэфектнай, нягледзячы на рабалепнае рашэнне Канстытуцыйнага суда; рэшткі легітымнасці Пуцін страціў, перапісаўшы Канстытуцыю: цяпер яго ніяк нельга назваць прэзідэнтам.
А не будучы легітымным, Пуцін паводзіў сябе дакладна як любы з савецкіх кіраўнікоў: узяўся крытыкаваць папярэдніка, праўда, не называючы яго па імені, а гаворачы пра «ліхія дзевяностыя», і накіраваўся да «вытокаў» — але не да вучэння Маркса–Леніна, а да вар’яцкага кангламерату з ваенна‑прамысловага застою Брэжнева, крывавай спадчыны Сталіна, экспансіянізму Расійскай імперыі Раманавых, бязлітаснай жорсткасці Івана Жахлівага і братазабойчай адвагі славянскіх плямёнаў.
Пуцінскія выбары, што яскрава паказала і нядаўняе «галасаванне» за «народных абраннікаў», практычна вярнуліся да савецкай практыкі, калі пераможца вядомы загадзя, а яўка амаль пагалоўная. І легітымнасць гэтых выбараў такая ж нікчэмная, як і ў часы СССР.
«Канстытуцыя» абмяжоўвае кіраванне Пуціна 2036 годам, але мала хто ў краіне думае, што 84‑гадовы Пуцін пакіне сваю пасаду. Сапраўды, не будучы легітымным, Пуцін страціў магчымасць перадаць уладу. Як Брэжнеў, Пуцін будзе паўзці па Крамлі, пакуль не памрэ, а падданыя пастарэлага ўзурпатара ўволю нагледзяцца на ягоныя хваробы і прагрэсуючы маразм.
А калі ён, урэшце, пакіне гэты свет, пачнецца крывавая бітва за яго нелегітымную ўладу паміж групоўкамі ўжо пажылых дачок, іншых спадкаемцаў і якіх-небудзь стаўленікаў эліты.
І нехта напэўна здыме ўмарочна смешны сіквел да «Смерці Сталіна» — «Смерць Сталіна 2».
Аляксей Байер, The Moscow Times