Усё такое рускае

• Ірына Мураўёва
• 19.10.2026, 8:29

Ці цікава вам, хто любімы пісьменнік Пуціна?

Ні для каго не сакрэт: Дастаеўскі. Пачнём па парадку. Чэрвень 1880 года. Пушкінскія ўрачыстасці. Запрошана ўся вядучая руская літаратура. Да Талстога, які жыў у Яснай Паляне, папрасілі паехаць асабіста — нягледзячы на іх напружаныя адносіны — Тургенева. Талстой адмовіў з усёй рашучасцю: «Гэта ўсё гульні адукаванага грамадства. Ды і сам Пушкін ад народа далёкі».

Скітальцы — забойцы

Меў рацыю, як заўжды. Але адукаванае грамадства любіць гульні! І ў хованкі, і ў жмуркі, і нават у гарэлкі. Да таго ж стаміліся сядзець па дамах, і паветра хочацца, паветра! Дастаеўскі атрымаў запрашэнне і крыху ўпарціўся: гараць тэрміны, раман «Карамазавы». Аднак праз хвілін пяць згадзіўся.

— Ты, Федзя, — сказала жонка і перахрысціла яго на парозе, — не еш шмат салодкага. А то зноў разыдзешся, разхвалюешся…

— Анюта, — адказаў ён ёй. — Ты мне пастылы пакладзі. А як мне не разхвалявацца, скажы? Калі яны тапчуць святыню нагамі?

Не стану пераказваць падрабязна тое, што адбывалася на пушкінскім святкаванні. Словы самога Дастаеўскага, што рускі чалавек занадта шырокі, і яго «добра было б звузіць», награвалі паветра, і многіх, сабраных у зале «пашыраных», хацелася б «звузіць». Тургеневу з яго спакойнай, нязменна вытанчанай прамовай, доўга пляскалі, але бура была наперадзе.

Усе чакалі прарока. Калі ён падняўся на кафедру, маленькі, вузкаплечы, з бледным тварам і глыбока пасаджанымі палаючымі вачамі, авацыі ўспыхнулі самі сабой. Ён дастаў насоўку і правёў па твары, вусны разняліся.

«Пушкін ёсць з'ява надзвычайная і, можа быць, адзіная з'ява рускага духу». Ён пачаў з гэтых слоў Гогаля і: «Дадам ад сябе — і прароцкае».

Ох, што пачалося! Лбы, шчокі, вочы пачырванелі, а жаночыя грудзі рвануліся з цесных карсэтаў.

Адная са знаёмых Дастаеўскага дам пісала яму неўзабаве пасля ўрачыстасцяў: «Вы, Фёдар Міхайлавіч, паставілі сапраўдны і трывалейшы, а галоўнае — прыгажэйшы за бронзавы, помнік Пушкіну. Вы паднялі наш прыгнечаны дух, ад той радасці і заплакалі ўсе вашы слухачы. А ў мяне ж вясною быў плеўрыт, я зноў упала разам з крэслам і пашкодзіла сабе нагу. Але лета цудоўнае і зімы я чакаю з нецярпеннем. І гэта ж вашыя словы пра Расію зноў надалі мне ахвоту жыць! І вось я жыву! Ніякага плеўрыту!»

Ні крэслападзенне, ні плеўрыт не ўладныя над поўнай страсцей душою. А калі руская душа чуе, што рускае, усё рускае вышэй за ўсё і значна важнейшае за астатняе: нямецкае ці французскае, скажам. І як запальваецца руская душа, калі сам прарок кажа, крыху пакошльваючы: «У тыпе Алеко, герою паэмы „Цыганы“, выяўляецца ўжо моцная і глыбокая, цалкам руская думка, выражаная пасля з такой гарманічнай паўнатою ў „Яўгені Анегіне“. У „Алеко“ Пушкін ужо адшукаў і геніяльна адзначыў таго няшчаснага скітальца ў роднай зямлі, таго гістарычнага рускага скітальца, настолькі неабходна з'явіўся ў адарваным ад народа нашым грамадстве. Гэтыя рускія бяздомныя скітальцы працягваюць і да гэтага часу сваё скітальніцтва і яшчэ доўга, здаецца, не знікнуць. Яны ходзяць з новай верай на іншую ніву і рупліва працуюць на ёй, верачы, як і Алеко, што дасягнуць у сваім фантастычным дзеянні мэтаў сваіх і шчасця не толькі для сябе самога, але і сусветнага».

Нагадаць вам, што Алеко — забойца?

(А Дастаеўскі вельмі трапна сказаў. Як у ваду глядзеў. Скітальцы, забойцы, вар'яты — усё ў рыфму. Прыйдзе пара — і пойдуць. І доўга будуць ісці, доўга, упарта. Да нашых часоў, да нас з вамі, заўважылі?)

Вось на гэтай сусветнасці агульначалавечага шчасця, якое нясе ўсяму свету лагодная, паядноўваючая і адначасова страсная ў сваёй лагоднасці руская душа, Дастаеўскі спыняецца асабліва.Магілы на славу Расіі

Але ж менавіта на тую ж адчувальнасць усечалавечную рускую і робіць праз сто з лішнім гадоў цяперашні лідар Расіі. Прам як ёсць.

Дастаеўскі шэсць разоў вымаўляе слова «народнасць»: «Бо што такое сіла духу рускай народнасці, як не імкненне яе ў канчатковых мэтах сваіх да сусветнасці і ўсечалавечнасці?» Пуцін, неаднаразова падкрэсліваўшы павагу да Дастаеўскага, тлумачачы вышэйшыя мэты нападу на Украіну, проста спасылаецца на Евангелле паводле Яна, злёгку скараціўшы цытату:

«Няма большай любові, чым калі хто пакладзе душу сваю за сяброў сваіх»

У прамове прэзідэнта, сказанай у Георгіеўскай зале 30 верасня 2022 года, Пуціну прыйшлі на памяць і словы Фёдара Ушакава: «Грозы сіе пойдуць на славу Расіі». Чужыя сіроты, магілы, шкілеты жывёл, што блукаюць па попеле чужых чорных паш, — на дабро Расіі. Яе скіраванасць на ўсечалавечнасць».

Абодва аратары прыходзяць да аднаго і таго ж вываду: віна за ўсё — на смярдзючым і тлеючым Захадзе. Пуцін бязлітасна пералічвае, чым менавіта грэшны чужы ўсім нам свет: імкненнем захаваць сваю гегемонію, разбурыць Расію, ператварыць у калонію і навязаць свае неаліберальныя каштоўнасці.

Адплата за крыўду

Дастаеўскі, не здагадваючыся пра гендарныя штукарствы, якіх у яго час не ведалі, кідаецца ў крайнасць іншага парадку: ніводзін найвялікшы паэт у свеце, не выключаючы нават Шэкспіра, не пранікаўся так ідэямі, нораваў і разуменнем самога складу чужога народа, як Пушкін: здольнасць прыроджаная яму як сапраўднаму рускому чалавеку. Грэкі і рымляне Шэкспіра такія ж англічане, як і ён сам, а вось іспанцы і італьянцы Пушкіна, наадварот, сапраўдныя іспанцы, сапраўдныя італьянцы. Такая ж успрымальнасць да разумення чужога народа, яго душы, яго радасцей і смуткаў, уласцівая найдасканалейшаму выразніку рускай душы, то бок Пушкіну, уласцівая і ўсяму рускому народу.

Смуткі і радасці еўрапейскага чалавека, яго туга, яго цярпенне для кожнага з нас ледзь не даражэйшыя за нашы ўласныя смуткі. Да таго часу, пакуль агульначалавечыя задачы, якія ляжаць на рускім чалавеку, не атрымаюць прадвызначанага ім выніку, рускі чалавек не перастане быць пакутнікам, не супакоіцца ні на хвіліну. «Бо рускому скітальцу неабходнае менавіта сусветнае шчасце, танней ён не прымірзіцца». Але тут, працягваючы развіваць характар пакутніка Алеко, Дастаеўскі, сам таго не заўважаючы, злёгку спатыкаецца думкай: «І што ж выходзіць? Пры першым сутыкненні сваім з умовамі гэтай дзікай прыроды ён не вытрымлівае і аблівае рукі крывёю».

Вось тут бы і запнуцца, але Дастаеўскі шырокі да бяскрайнасці: «Відавочна, відавочна ледзь не пра яго, і ён зласліва разарве і пакарае за сваю крыўду, сам узвопіць да закону, які мучыць і карае, і пакліча яго, абы толькі была адпомшчана яго асабістая крыўда!»

Не дазволім!

Пуцін не такі гарачы: «У нас няма ніякай і не можа быць іншай аб'яднаўчай ідэі, акрамя патрыятызму», — сцвярджае ён і дадае зусім у духу вялікага рускага пісьменніка: «Для гэтага патрэбна свядомасць, і трэба пастаянна пра гэта казаць, на ўсіх узроўнях, пастаянна. Толькі патрыятызм!» Аднак асабістае жаданне помсты і дваравая падазронасць асабліва і не хаваюцца: «Усе нас хочуць дзесьці „укуcіць“ ці чаго-небудзь у нас „адкусіць“. Але яны мусяць ведаць, тыя, хто збіраюцца гэта зрабіць, што мы зубы выб'ем усім, так, каб яны зусім кусаць не маглі».

Яшчэ прасцей ён выказаў гэта ў прыватнай размове з Нікітам Міхалковым: «Вось паглядзі: усе ж кусаюцца. А я так скажу: не мог Гасподзь мяне да такога стану ўзвысіць, каб я цяпер за імі кавалкі пад'ядаў!»

Нягледзячы на тое, што прамова Дастаеўскага была даволі доўгай — сорак пяць хвілін — і пастаянна перапынялася апладысментамі, ён не прамовіў нічога колькі-небудзь канкрэтнага, у адрозненне ад сваіх герояў, напрыклад, Верхавенскага ці Раскольнікава, але сіла і сутнасць ілжэпрарока ў адным: бяздапаможныя чалавечыя істоты губляюць розум і волю. «Справа ў тым, што патрэбныя ўва мне не адны Аматары Расійскай Слоўнасці, — пісаў ён жонцы, — а ўся наша партыя, уся наша ідэя, за якую мы змагаемся ўжо трыццаць гадоў. Мой голас будзе мець вагу, а значыць, і наш бок затрыумфуе».

Да ілюзорнага трыумфу было яшчэ далёка, але, як толькі Дастаеўскі скончыў гаварыць і зноў выцер твар насоўкай, у зале пачалося нешта страшнае: істэрычныя прыступы чаргаваліся з гучнымі рыданнямі, жанчыны ўскоквалі на крэслы і махалі капелюшамі і шалямі, а адзін малады чалавек імкліва, не ў сабе, кінуўся да аратара і зваліўся без сіл. Другі было спыніўся, жадаючы дапамагчы, але тут жа махнуў слабавольнай рукой: «Уставай, уставай, браце! Разлёгся!» І зноў запрацаваў локцямі. «Тыя, хто не змаглі дастаткова сябе выказаць, проста мяталіся па зале», — сведчылі відавочцы.

«Вы наш святы, вы наш прарок!» — крычалі сабраныя. Адзін з сучаснікаў, праўда, заўважыў нешта небяспечнае ў прамове Дастаеўскага і выказаў гэта ў лісце:

«У ім чуюцца тая ж беззапаветная вера ў сябе, у сваю місію і той жа адценак фанатызму, гатовага за сваю ідэю пайсці на вогнішча, а пры выпадку пасадзіць на яго і праціўніка, нават калі ён родны брат!»

Ды вось жа і Пуцін сказаў: «Народы мы — братнія. І мы сваіх братоў заўсёды гатовыя абараніць. І мы нікому і ніколі не дазволім, каб нашых братоў па чыёйсьці там волі збівалі з шляху, каб іх там выкарыстоўвалі».

Ірына Мураўёва, The Moscow Times