«Для беларуса не праблема запомніць: Малдова, а не Малдавія, Кыргызстан, а не Кіргізія»
- Алеся Матусевіч, «Салідарнасць»
- 1.08.2026, 8:57
Няздольнасць расіян паводзіць сябе ў гасцях шакуе.
Як бы вы патлумачылі, чаму Беларусь — не Расія, сучасным дзецям і падлеткам, усё жыццё якіх прайшло ў парадыгме «братніх народаў», так званага «саюзнай дзяржавы» і размоў пра адзінства? Я неяк задумалася і разгубілася. А самі дзеці — адказалі. Праўда, тут патрэбная важная рэмарка: дзеці, вымушаныя з'ехаць з Беларусі.
Застала дачку-падлетка за гарачым тэлефонным абмеркаваннем:
— А я табе кажу, ён беларус. Спорым?!
Не стрымалася, спытала праз нейкі час, пра што была спрэчка. Высветлілася, што падружкі зацікавіліся, хто па нацыянальнасці навічок-хлопец, які прыйшоў у пазашкольны гурток. Месца дзеяння — Літва, амаль уся кампанія — рускамоўныя. І што ж? Мая дачка выйграла.
— Ды не ведала я, — прызналася, — проста адчула. Бо ён ніколі не крычыць, не рвецца высвятляць адносіны і паказаць, што ён тут галоўны. І ў гасцях разуваецца. Ну, разумееш, як нашы ўсе. Проста ў Мінску гэта было не так прыкметна — розніца менталітэтаў, выхавання, паводзінаў. А тут я амаль заўсёды здагадваюся, калі хтосьці з Расіі: у іх больш нахабства, яны агрываюцца (сленгавае «злаваюцца» — С.) на роўным месцы…
Задоўга да гэтага ў лакальнай беларускай супольнасці абмяркоўвалі: як пазнаць суайчынніка за мяжой, калі не па вопратцы і не па мове, па кодавых словах тыпу «шуфлядка»?
Адна з даўніх эмігрантак падзялілася назіраннем:
— Калі ў транспарце чалавек праходзіць, каб не загароджваць выхад іншым, і здымае заплечнік з плячэй — у 90% выпадкаў беларус.
Цікава, што прадстаўнікі розных пакаленняў заўважылі падобныя рысы. Яшчэ цікавей, што гэтыя назіранні пацвярджаюць жыхары еўрапейскіх краін, якія бачаць і параўноўваюць не расійскіх і беларускіх палітыкаў, вайсковых або інфлюэнсераў, а зусім звычайных турыстаў і мігрантаў, што спрабуюць будаваць жыццё ў новых для сябе ўмовах.
Еўрапейцы — уладальнікі жылля, рэстаратары, наймальнікі, чыноўнікі — нярэдка адзначаюць беларусаў як людзей законапаслухмяных, сціплых, якія паважаюць мясцовыя звычаі, культуру і мову. Асабіста мне ў краінах Балтыі і Польшчы гаспадары гасцявых дамкоў і апартаментаў распавядалі, як яны любяць здаваць свае нумары менавіта беларусам, бо мы «найбольш дысцыплінаваныя і ўдзячныя кліенты».
Магчыма, у гэтым ёсць і наша слабое месца — многія ўспамінаюць людзей без абутку на лаўках у разгар пратэстаў, маўляў, «рэвалюцыі так не робяцца». Але, з другога боку, менавіта гэтая адаптыўнасць дапамагла беларусам захавацца, нягледзячы на сотні тысяч вайсковых ботаў, што многія стагоддзі хадзілі па нашай зямлі. Перажыць захопнікаў, не растварыцца ў чужой гісторыі і застацца сабой.
Уражанні ад гасцей-расіян і «мясцовых, але рускіх душой» — кардынальна іншыя. Нахрапістасць, ігнараванне лакальных нормаў, патрабаванне размаўляць з імі па-руску, лозунгі пра веліч уласнай культуры без прабліскаў яе на побытавым узроўні, затое з непавагай да культуры, мовы і гісторыі іншых народаў — «рускі свет» даўно стаў не метафарай, а рэальным чырвоным сцяжком небяспекі, бачным здалёк.
Безумоўна, не ўсе беларусы — пушыстыя коцікі ў белых паліто, як і не ўсе расіяне — агалцелыя імперскія хамы, што не ўмеюць паводзіць сябе ў гасцях. Але ў вачах жыхароў іншых краін гэты імідж ствараўся і падмацоўваўся гадамі. Паўторымся, львіную долю ў яго ўнеслі і працягваюць дадаваць штрыхі да партрэта не палітыкі, а звычайныя прадстаўнікі абодвух народаў.
Узяць хоць бы такую дробязь (не). Беларусам, якіх да глыбіні печані дастала імкненне расіян і самім прыехаць у, і нас прадставіць жыхарамі неіснуючай «Белоруссии», цалкам зразумела трапяткое стаўленне іншых народаў да сваёй ідэнтыфікацыі, імкненне адрозніваць сябе ад іншых краін і культур і падкрэсленае адмаўленне ад савецкай спадчыны.
Таму для нашых суайчыннікаў не праблема запомніць: Малдова, а не Малдавія, Кыргызстан, а не Кіргізія. І ніякая не «Прыбалтыка». Бо гэтых назваў, як і «Белоруссия», не існуе ўжо трыццаць з лішнім гадоў. А іх ужыванне — выразны маркер альбо дэмакратычнасці, альбо ўпёртай зашоранасці чалавека, і павагі да чужых межаў (і не толькі дзяржаўных).
І так, гэта вялікая розніца, якая выгадна адрознівае беларусаў ад расіян, што імкнуцца нават у гасцях навязаць свае правілы і прынцыпы.
…Кіраўнік Беларусі і яго прапагандысты шмат гадоў запэўніваюць жыхароў нашай краіны, што нічога добрага па-за межамі «клочка зямлі» няма, нідзе беларусаў не чакаюць і не прыгалубяць. А таму, маўляў, самае правільнае рашэнне — нікуды не рыпацца, трымацца «братняй Расіі», спатрэбіцца там, дзе нарадзіўся, «раздзявацца і працаваць».
Толькі разлічаныя гэтыя метадычкі таварыства «Веды» на ментальнасць homo sovieticus, людзей, што жывуць у дэфіцыце інфармацыі, ніколі не бывалых за мяжой і не імкнучыхся пазнаваць свет.
А рэальнасць дэманструе якраз адваротнае. Беларусы адаптуюцца ў самых розных абставінах, у тым ліку дзякуючы павазе да чужых правілаў і самапавазе, пачуццю ўласнай годнасці. Таго самага, пра якое гурт TOR BAND, цяпер «экстрэмісты» паводле версіі рэжыму Лукашэнкі, сказаў у песні «Мы — не «народзец».
Алеся Матусевіч, «Салідарнасць»