«Студэнтаў будуць цягнуць за вушы, а потым яны будуць нас лячыць»
- 1.08.2026, 16:18
Эксперт папярэдзіў пра рэзкае зніжэнне ўзроўню падрыхтоўкі будучых лекараў у Беларусі.
Уступная кампанія ў ВНУ, асабліва медыцынскія, выклікала сёлета гарачыя дыскусіі. Прычын для гэтага аказалася больш чым дастаткова, пішуць «Белыя халаты».
Галоўная сенсацыя — анамальна нізкі прахадны бал на медыцынскія спецыяльнасці, якія традыцыйна лічыліся «цяжкім арэшкам» для абітурыентаў. На першы погляд узнікае ўражанне, што цяпер на медыцыну бяруць амаль кожнага ахвотнага. І гэта сапраўды крыху палохае.
Але мы прызвычаіліся аперыраваць не эмоцыямі, а фактамі, і якраз цяпер узнікла магчымасць рэальна ацаніць уступную кампанію і зразумець, чым яна аказалася сапраўды ўнікальнай. Псіхіятр Уладзімір Пікірэня падрыхтаваў вялікі навуковы артыкул «Ці стала паступленне ў 2026 годзе правалам Мінздароўя?», у якім правёў аналіз дынамікі ўступных кампаній у медыцынскія ВНУ краіны.
«Белыя халаты» папрасілі яго расказаць сутнасць публікацыі простымі словамі, вылучыўшы яе найважнейшыя моманты.
Вось каментар Уладзіміра:
— Я хацеў адысці ад эмацыйных ацэнак, якія з’явіліся ў СМІ, і разабрацца, што канкрэтна змянілася ў гэтай уступнай кампаніі ў параўнанні з папярэднімі гадамі. Публікацыі ў асноўным будаваліся вакол рэзкага зніжэння прахадных балаў. На многіх спецыяльнасцях яны сапраўды ўпалі прыкладна на сто пунктаў.
Іншымі словамі, сярэдні бал атэстата мог быць на два з паловай пункта ніжэй, а вынікі па кожным уступным прадмеце — прыкладна на 25 балаў ніжэй, чым годам раней. Для Беларусі гэта ўнікальная сітуацыя.
Пры гэтым наўпрост параўноўваць прахадныя балы розных гадоў не заўжды карэктна. Складанасць цэнтралізаванага тэставання змяняецца, часам змяняецца і сістэма заданняў. Напрыклад, значныя ваганні сярэдніх вынікаў ужо адбываліся пасля зменаў у тэстах у 2019 годзе. Аднак цяперашняе зніжэнне настолькі вялікае, што патлумачыць яго толькі розніцай у складанасці экзаменаў нельга.
Каб зразумець прычыны, Уладзімір сабраў даступную ў адкрытых крыніцах інфармацыю за 2016–2026 гады: вынікі цэнтралізаванага тэставання, колькасць выпускнікоў, узровень іх падрыхтоўкі, выбар спецыяльнасцяў, колькасць пададзеных дакументаў і прахадныя балы на факультэты ўсіх медыцынскіх універсітэтаў Беларусі.
— Прахадны бал не дазваляе паўнавартасна ацаніць сярэдні ўзровень тых, хто паступіў, — адзначае Пікірэня. — Гэта толькі вынік самага слабога абітурыента, які прайшоў на спецыяльнасць. Мы не ведаем, колькі студэнтаў атрымалі значна больш высокія балы. Для паўнавартаснага аналізу патрэбныя медыяныя або хоць бы сярэднія паказчыкі залічаных, але такія даныя не публікуюцца.
Тым не менш зніжэнне мінімальнага прахаднога бала адназначна сведчыць пра падзенне селектыўнасці адбору. Колькасць добра падрыхтаваных выпускнікоў, верагодна, засталася прыблізна ранейшай. Моцныя абітурыенты нікуды не зніклі і таксама паступілі. Але да іх дадалося значна больш выпускнікоў з менш высокімі вынікамі.
Асноўная прычына таго, што адбываецца, — рэзкае павелічэнне колькасці месцаў. У 2026 годзе план прыёму ў медыцынскія ўніверсітэты вырас да 3,7 тыс. месцаў — на 533 месцы, або на 16,7%, у параўнанні з папярэднім. Асабліва прыкметна павялічылася колькасць звычайных бюджэтных месцаў.
Таму заява Міністэрства аховы здароўя пра пашырэнне доступу беларусаў да бясплатнай медыцынскай адукацыі ў цэлым адпавядае рэчаіснасці.
Пры гэтым рост адбыўся не за кошт мэтавага набору, які прадугледжвае пяцігадовую абавязковую адпрацоўку. Колькасць мэтавых месцаў нават крыху скарацілася. Кардынальна скарацілі платны набор і адначасова павялічылі звычайны бюджэт, пасля якога выпускнік абавязаны адпрацаваць два гады.
— Міністэрства аховы здароўя спрабавала патлумачыць зніжэнне конкурсу на звычайны бюджэт тым, што найбольш падрыхтаваныя абітурыенты нібыта выбралі мэтавыя месцы, — адзначае Уладзімір. — Там сапраўды быў конкурс і маглі быць паступаючыя з высокімі вынікамі. Аднак колькасць месцаў на мэтавым і звычайным бюджэце была вядомая загадзя. Абітурыенты бачылі, што колькасць звычайных бюджэтных месцаў рэзка вырасла.
Таму цяжка дапусціць, што самыя моцныя выпускнікі масава выбралі мэтавае навучанне з пяцігадовай адпрацоўкай, калі можна было паступіць на звычайны бюджэт і адпрацоўваць толькі два гады.
Ёсць яшчэ адзін фактар, які, на думку Уладзіміра, недаацанілі Міністэрства адукацыі і Міністэрства аховы здароўя. Агульная колькасць выпускнікоў адзінаццатых класаў цяпер прыблізна такая ж, як у 2016 годзе. Пасля зніжэння ў 2020–2022 гадах яна аднавілася.
Але рэзка змяніўся выбар выпускных прадметаў.
— У 2016 годзе хімію здавала прыблізна чвэрць выпускнікоў адзінаццатых класаў, біялогію — каля паловы. Існаваў вялікі рэзерв абітурыентаў, якія маглі паступаць на медыцынскія, біялагічныя, хімічныя, ветэрынарныя і біятэхналагічныя спецыяльнасці. З кожным годам колькасць тых, хто выбіраў хімію і біялогію, скарачалася. Адначасова колькасць месцаў у медыцынскіх універсітэтах расла.
Поўных даных па цяперашнім годзе пакуль няма, бо статыстыка цэнтралізаванага тэставання яшчэ не апублікаваная. Але падставаў чакаць рэзкага росту колькасці тых, хто здаваў хімію, няма. Паводле наяўных даных, дакументы ў медыцынскія ўніверсітэты падалі ад 70 да 80% выпускнікоў адзінаццатых класаў, якія здавалі хімію. Атрымліваецца, што медыцынская адукацыя забрала амаль увесь даступны пул абітурыентаў з гэтым наборам прадметаў.
Наступствы відаць ужо цяпер. Узнікаюць недаборы на хімічныя факультэты, на спецыяльнасці настаўнікаў хіміі і біялогіі, на ветэрынарныя кірункі.
Паведамлялася, у прыватнасці, пра недабор на мэтавыя месцы ў Віцебскай ветэрынарнай акадэміі.
— У медыцыне ёсць прамы аналаг гэтага — сіндром абкрадання міякарда: калі чалавеку са стэнакардыяй даюць сасудапашыральны прэпарат, але пашыраюцца не тыя сасуды, памяншаючы харчаванне і без таго ўжо пакутуючай часткі сэрца. Менавіта так і спрацавала павелічэнне набору ў медыцынскія ўніверсітэты — забрала ўсю «кроў» (абітурыентаў) у іншых кірункаў, — адзначае Уладзімір.
Прэстыж прафесіі настаўніка падаў на працягу апошніх дзесяцігоддзяў. Станавілася меней моцных настаўнікаў хіміі і біялогіі, здольных не толькі патлумачыць школьную праграму, але і зацікавіць вучняў гэтымі прадметамі, паказаць іх практычную вартасць і падрыхтаваць будучых спецыялістаў на належным узроўні.
Гэта магло стаць адной з прычын, праз якія ўсё радзей выпускнікі выбіралі хімію і біялогію як профільныя прадметы.
Узнікае замкнёнае кола: недахоп кваліфікаваных настаўнікаў зніжае цікавасць школьнікаў і якасць іх падрыхтоўкі, з-за чаго менш выпускнікоў паступае на педагагічныя спецыяльнасці, звязаныя з хіміяй і біялогіяй. Праз некалькі гадоў у школы прыходзіць яшчэ менш выкладчыкаў, здольных якасна рыхтаваць наступнае пакаленне вучняў.
Магчымыя наступныя варыянты развіцця падзей.
Першы — выконваць дзяржаўнае заданне па выпуску лекараў і «цягнуць» студэнтаў да дыплома, не змяняючы сістэмы навучання. У гэтым выпадку праз шэсць гадоў сярэдні ўзровень падрыхтоўкі маладых лекараў можа знізіцца. Такая мадэль найбольш простая і адпавядае ўжо існай тэндэнцыі не адлічваць студэнтаў, нават калі яны дрэнна спраўляюцца з праграмай.
Другі — захаваць ранейшыя патрабаванні. Тады частка студэнтаў, якія не справяцца з нагрузкай, адсяецца на першым або другім курсе. У выніку колькасць і ўзровень выпускнікоў застануцца прыблізна ранейшымі, але значная частка пашыранага набору не дайдзе да дыплома.
Трэці — перабудаваць адукацыйны працэс: павялічыць колькасць выкладчыкаў і практычных заняткаў, зменшыць навучальныя групы, надаваць больш увагі кожнаму студэнту. Калі чалавек прыходзіць з больш слабой базавай падрыхтоўкай і яму цяжэй засвойваць вялікія аб’ёмы інфармацыі, навучанне павінна стаць больш інтэнсіўным і індывідуалізаваным.
Верагодна, медыцынскія ўніверсітэты паспрабуюць выкарыстаць павелічэнне набору як аргумент для атрымання дадатковага фінансавання. Можа ісці гаворка пра пашырэнне штатаў, будаўніцтва новых карпусоў і мадэрнізацыю лабараторый.
— Некаторае паляпшэнне матэрыяльна-тэхнічнай базы, хутчэй за ўсё, адбудзецца, — мяркуе Уладзімір. — Аднак я сумняваюся, што аб’ём дадатковых рэсурсаў будзе адпавядаць маштабу патрэбаў. Таму найбольш верагодны сцэнар, пры якім студэнтаў будуць літаральна «цягнуць за вушы» да выпуску.
У выніку можна чакаць, што пакаленне, якое скончыць медыцынскія ўніверсітэты праз шэсць–сем гадоў, у сярэднім будзе падрыхтавана слабей за цяперашняе.
На гэта паўплывае не толькі больш нізкі ўзровень часткі абітурыентаў. За апошнія гады ўніверсітэты страцілі шмат вопытных і перспектыўных выкладчыкаў па палітычных прычынах. На іх месца нярэдка прыходзілі людзі, лаяльныя сістэме, але не заўсёды з супастаўным выкладчыцкім і навуковым узроўнем.
Акрамя таго, краіну пакінула значная колькасць практыкуючых лекараў, якія ўдзельнічалі ў падрыхтоўцы студэнтаў і перадавалі ім клінічны досвед. Нельга казаць, што асобныя кафедры цалкам знішчаныя, але якасць выкладчыцкага складу на некаторых напрамках прыкметна знізілася.
Такім чынам, адначасова сышліся адразу некалькі негатыўных працэсаў: рэзкае пашырэнне набору, скарачэнне колькасці выпускнікоў, якія выбіраюць хімію і біялогію, аслабленне селектыўнасці, кадравыя страты сярод выкладчыкаў і ад’езд вопытных лекараў. Кожны з гэтых фактараў паасобку стварае рызыкі для якасці медыцынскай адукацыі. Разам яны могуць прывесці да прыкметнага зніжэння ўзроўню падрыхтоўкі лекараў у бліжэйшыя гады.