Трохвяковае супрацьстаянне: беларусы супраць Масквы

• Дзяніс Кмітэц
• 12.09.2026, 14:36

Чаму ў Расіі не прынята ўспамінаць войны Масковіі і ВКЛ.

Апошнім часам расіян непрыемна здзівілі заявы шэрагу аўтараў найноўшых публікацый (кніг, артыкулаў, матэрыялаў у інтэрнэце) пра тое, што ў мінулым Масква больш за ўсё ваявала не супраць татараў або шведаў, а супраць беларусаў. За 300 гадоў, з сярэдзіны XIV да другой паловы XVII стагоддзя, паміж Маскоўскім княствам і Вялікім княствам Літоўскім (гістарычнай Беларуссю) адбылося 12 паўнамаштабных войнаў, не лічачы мноства дробных памежных сутыкненняў і міжусобіц. Вядомы расійскі гісторык Ключэўскі пісаў у свой час, што за няпоўнае стагоддзе (з 1492 па 1582 год) на войны паміж дзвюма дзяржавамі прыпадае не менш за 40 гадоў.

РОЗНАЕ «ЗБІРАННЕ»

Станаўленне Вялікага Княства Літоўскага (далей – ВКЛ) і Маскоўскай дзяржавы адбывалася прыкладна ў адзін і той самы час: сярэдзіна XIV–пачатак XV стагоддзяў. Пры гэтым і ВКЛ, і Масква супернічалі ў славутым «збіранні рускіх земляў». Інакш кажучы, абедзве дзяржавы прэтэндавалі на пагранічныя тэрыторыі. Розніца была толькі ў тым, што большая частка ўсходніх земляў ВКЛ увайшла ў яго склад мірным шляхам – праз дынастычныя саюзы і пагадненні з мясцовай элітай. Напрыклад, тэрыторыі Віцебскага, Полацкага, Ноўгарад-Северскага, Смаленскага, Бранскага, Бельскага, Старадубскага і шэрагу іншых княстваў. Наадварот, большасць тэрыторый, «далучаных» да Масквы, былі захоплены сілай (Цвер, Рязань, Ноўгарад, Пскоў і г.д.) у саюзе з залатаардынскімі і заволжскімі ханамі.

Адносіны паміж двума супернікамі напружваліся па меры таго, як «буферная зона» паміж імі скарачалася. Ужо на пачатку XIV стагоддзя адбыліся першыя ваенныя канфлікты паміж Масквой і Літвой (напад маскавітаў на Смаленск, адказныя паходы літвінаў на Мажайск), але час адкрытага супрацьстаяння яшчэ не надышоў. Важную ролю ў пашырэнні Літвы на ўсход адыгрывала тое, што пры ўключэнні новых княстваў гарантаваліся іх аўтаномія і непарушнасць межаў, захоўваліся ў поўным аб’ёме мясцовыя законы, правы і валоданні феадалаў, духавенства, мяшчан. Княствы вялі самастойную гандлёвую дзейнасць. Інакш кажучы, выконваўся прынцып «старажытнасці не рушыць».

Акрамя таго, добраахвотнае ўваходжанне пагранічных княстваў у склад ВКЛ шмат у чым было абумоўлена эфектыўным процідзеяннем літвінаў агрэсіі з боку Залатой Арды і ордэнаў рыцараў-крыжаносцаў. Мала хто ў Расіі ведае пра бітву на Сініх Водах, што адбылася ў 1362 годзе, калі войскі вялікага князя літоўскага Альгерда разграмілі татараў і паклалі канец іх панаванню на правабярэжжы Дняпра. У летапісе ёсць запіс пра гэтыя падзеі: «Калі ж вялікі князь Вітаўт паехаў з Літвы да вялікага Луцка, а вялікі князь Альгерд выйшаў у поле з літоўскім войскам і пабіў татар на Сініх Водах, забіў трох братоў, татарскіх князёў, Хачэбея, Сакутлубуга і Дзмітрыя. А тыя тры браты, татарскія князі, былі вотчыннікамі і спадчыннікамі Падольскай зямлі, а ад іх завядаліся атаманы, і, прыязджаючы да атаманаў, бралі даніну з Падольскай зямлі».

Залатаардынцы ўпершыню пацярпелі настолькі знішчальнае паражэнне. Землі ў міжрэччы Дона і Дняпра назаўсёды выйшлі з-пад іх падпарадкавання. Пад уладай ВКЛ апынулася велізарная тэрыторыя, населеная славянамі (Кіеўшчына, Падолле, Валынь). А сама Арда развалілася, на яе рэштках з’явіліся Крымскае ханства, Ногайская арда, Заволжская арда і іншыя. У 50-я гады XIV стагоддзя памежным літоўскім горадам на ўсходзе стаў Ржэў!

Менавіта з таго часу паміж Масквой і ВКЛ пачалася эпоха доўгай лютаю барацьбы. Маятнік перамог хістаўся з боку ў бок. Кульмінацыяй націску Маскоўскай дзяржавы стаў захоп у 1514 годзе найбуйнейшага адміністрацыйнага і эканамічнага цэнтра ўсходніх земляў ВКЛ – Смаленска. Усе сцверджанні пра тое, што Смаленск спрадвеку «вотчына» маскоўскіх цароў, – выдумкі расійскіх прыдворных ідэолагаў.

Аслабленая да таго часу бесперапыннымі набегамі крымскіх татараў і бясконцымі ўнутранымі міжусобіцамі Літва паступова пачала саступаць у супрацьстаянні з мацнеючым усходнім суседам. Асаблівае месца ў гісторыі супрацьборства паміж Масквой і Вільняй (сталіцай ВКЛ) займаюць Лівонская вайна (1558–1583 гады), баявыя дзеянні ў часы «Вялікай смуты» (1609–1614 гады), а таксама бітвы 1654–1667 гадоў, вядомыя ў расійскай гістарыяграфіі пад назвай «вайна за вызваленне беларускага і ўкраінскага народаў ад польскага ярма».

ДЗВЕ ВАЙНЫ

У перыяд Лівонскай вайны (найдаўжэйшай у гісторыі Расіі, прычым дашчэнту ёю прайгранай) адбылася падзея, што кардынальна змяніла далейшы лёс беларускага народа. У сярэдзіне XVI стагоддзя маскоўскі цар скіраваў свой драпежны позірк на багатыя тэрыторыі балтыйскага ўзбярэжжа. Лівонскі ордэн, які валодаў гэтымі тэрыторыямі, да таго часу ўжо не ўяўляў сабой сур’ёзнага суперніка ва ўнутраным сэнсе. Аднак агрэсіўныя планы Масквы выклікалі рэзкі адпор з боку ВКЛ. Рыжскі порт і Заходняя Дзвіна мелі вялізнае эканамічнае значэнне для Літвы. Па гэтай найважнейшай транспартнай артэрыі ішоў гандаль з краінамі Паўночнай і Цэнтральнай Еўропы. Па Дзвіне плылі судны, пагружаныя літоўскімі таварамі — збожжам, лесам, скурамі, мёдам і інш.

Маскоўская агрэсія спрыяла ўзмацненню пралітоўскіх настрояў у Лівоніі, і ў жніўні 1559 года ВКЛ абвясціла пра свой пратэктарат над ордэнскімі ўладаннямі. Але пасля паспяховага пачатку баявых дзеянняў удача адвярнулася ад літвінаў. Да таго ж у канфлікт умяшаліся Швецыя і Данія. Фактычна Лівонія аказалася падзеленай паміж чатырма дзяржавамі. Склаўшаяся сітуацыя стала ў далейшым прычынай доўгатэрміновых міжнародных канфліктаў у Балтыйскім рэгіёне.

Пасля падзелу Лівонскага ордэна Іван IV вырашыў накіраваць свой асноўны ўдар супраць ВКЛ. Для адводзін ён запатрабаваў ад Літвы «вярнуць» ёй частку лівонскіх земляў. Насамрэч жа апетыты маскоўскага узурпатара распаўсюджваліся значна далей. На зямскім саборы, скліканым напярэдадні пачатку вайны, Іван абвясціў: «Уся Літва ёсць вотчына гасудароў маскоўскіх!» Дваране з энтузіязмам яму падтаквалі: «Мы, халопы царскія, за адну дзесяціну зямлі Полацкага або Азерышчынскага павета гатовыя галовы скласці!»

Вялікае Княства Літоўскае, пацярпеўшы ў 1562–1564 гадах шэраг балючым паражэнняў ад маскавітаў, было вымушана звярнуцца па дапамогу да Польскай Кароны. Літвінскія магнаты разумелі, што ім давядзецца паступіцца часткай сваіх паўнамоцтваў, але вырашалася доля існавання самай дзяржавы. Усе разумелі, што Полацкам (захопленым у 1563 годзе) вораг не абмежуецца. Ім трэба было выбіраць з двух зол — ісці ў няволю да маскоўскага тырана Івана IV альбо аб’яднацца з Польшчай. У выніку ў 1569 годзе на карце Еўропы з’явілася новая магутная дзяржава — Рэч Паспалітая (Рэспубліка Абодвух Народаў).

Гэта было канфедэратыўнае ўтварэнне, дзе ВКЛ захавала ўсе інстытуты дзяржаўнасці, уключна з войскам, заканадаўствам, органамі самакіравання, судом, грашовай сістэмай і г.д. Аб’яднаная літоўска-польская армія пад началам таленавітага палкаводца, выбарнага караля Рэчы Паспалітай Стэфана Батория, выдварыла непрошаных гасцей з тэрыторыі ВКЛ, вызваліла Полацк і перанесла баявыя дзеянні на землі Маскоўскай дзяржавы. Прайграўшы вайну, Іван IV папрасіў міру. У выніку Лівонскай вайны ён страціў усе свае набыцці ў Прыбалтыцы і быў вымушаны адмовіцца ад усіх тэрытарыяльных прэтэнзій да Рэчы Паспалітай. Паводле слоў расійскага гісторыка Кастамарава, Ям-Запольскі мірны дагавор стаў «найбольш нявыгадным і ганьбавым для Расіі мірам з усіх, што былі заключаны да таго часу з Літвой».

Смута, што паразіла Маскоўскую дзяржаву і ўсё грамадства на пачатку XVII стагоддзя, дагэтуль прыцягвае ўвагу многіх гісторыкаў і публіцыстаў. У Расіі нядаўна было ўстаноўлена свята «народнага адзінства» 4 лістапада ў гонар «слаўнай перамогі над палякамі, якія захапілі Маскву». Хацелася б адзначыць у гэтай сувязі, што гарнізон, які сядзеў у Маскоўскім крэмлі ў кастрычніку–лістападзе 1612 года, у асноўным складаўся з літвінаў (прадкаў беларусаў). Другая паводле колькасці нацыянальная група — найміты-немцы. Трэцяя — найміты-французы. І толькі пасля іх — палякі! Ні Маскву, ні Маскоўскі крэмль, ні Кітай-горад яны не захоплівалі.

Баярскі ўрад Масковіі («Семібаяршчына») сам запрасіў замежныя войскі, каб яны абаранілі яго ад уласнага народа. Адзначым таксама, што многія дзейныя асобы гэтай гістарычнай драмы былі літвінамі. Вось усяго некалькі вядомых постацей: Ян Караль Хадкевіч, Ян Пётр Сапега, Аляксандр Лісоўскі, Асіп Будзіла, Раман Ражынскі…

Так, Лжэдзмітрыю II служыла нямала шляхцічаў-літвінаў, па розных прычынах пакінуўшых сваю радзіму. Але пераважную большасць «вораў» складалі менавіта рускія людзі, якія з зайздроснай упартасцю і надзвычайнай жорсткасцю вынішчалі сваіх супляменнікаў. Рускія, якіх «падпальвала» праваслаўнае духавенства, што панічна баялася канкурэнцыі з каталіцкай царквой, самі ўчынілі сваю «смуту», а потым, як гэта прынята ў Расіі дагэтуль, у сваіх уласных свалках і бедах абвінавацілі іншых.

СПУСТАШЭННЕ, А НЕ ВЫЗВАЛЕННЕ

Возьмем «вызваленчы паход» «цішэйшага» цара Аляксея Міхайлавіча супраць ВКЛ у 1654–1667 гадах. Шматлікія факты і лічбы, прыведзеныя многімі беларускімі, украінскімі, польскімі і некаторымі расійскімі гісторыкамі, пераканаўча паказалі мэты і наступствы гэтага паходу. У выніку маскоўскай агрэсіі беларускі этнас панёс жудасныя страты — больш за палову насельніцтва! Для тэрыторыі ВКЛ бедствы таго часу параўнальныя з наступствамі Трыццацігадовай вайны, што спустошыла землі Германіі ў сярэдзіне XVII стагоддзя. У гэтай сувязі дарэчна прывесці такія радкі: «Яшчэ напрыканцы 1655 г. коўненскі земскі суддзя Стэфан Медэкша запісаў, праехаўшы па беларускім Панямонні, што тут усюды «трупаў на дарогах поўна, вёскі, мястэчкі, хаты спалены, бедную хатку цяжка знайсці цэлай. Мінскі павет, паводле справаздач саміх жа маскоўскіх ваявод, у 1656 годзе ўжо быў «усё пусты і выжджаны», а сяляне разбягаліся, хто куды, каб не памерці з голаду. У Койданаве (сучасны Дзяржынск) у той час было «мещан і сялян… толькі дымоў з дзвесце… і тыя ўсе паграбаваныя, спустошаныя да астатку», а жыхары скардзіліся, што таксама паміраюць ад голаду. Шклоўскі павет у 1658 годзе быў настолькі спустошаны, а «сёлы і вёскі пажжоны», што войска царскага ваяводы Даўгарукага, якое атрымала загад стаяць на Шклоўшчыне, было вымушана адыходзіць да Смаленска, каб хоць як пракарміцца. Тое ж адбывалася на Друйшчыне, дзе пахазяйнічалі казакі.

І так — амаль па ўсёй Беларусі. Хіба толькі заходнім землям трохі пашанцавала, паколькі яны па шэрагу прычын пацярпелі некалькі меней».

Асабліва ўражвае тое, што маскавіты бязлітасна рабавалі галоўным чынам усходнія землі ВКЛ, дзе большасць насельніцтва спавядала праваслаўе, — менавіта гэтых «праваслаўных братоў і сясцёр» яны ператваралі ў сваіх рабоў-крэпасных.

Дык каго ж і ад чаго «вызвалялі» войскі маскоўскага цара, калі паводле афіцыйнай версіі расійскай гістарыяграфіі яны абаранялі адзінаверцаў ад ганенняў з боку «лаціннікаў» і «уніятаў»? Больш за тое, менавіта праваслаўныя сяляне і мяшчане ўсходняй Літвы першымі падняліся на барацьбу з захопнікамі. Ва ўсіх паветах з’явіліся шматлікія партызанскія атрады, што нападалі на гарнізоны маскоўскага цара і на казакаў гетмана Хмяльніцкага, знішчалі фуражыраў і абозы праціўніка, пераразалі найважнейшыя камунікацыі. Іх дзеянні нярэдка падтрымлівала мясцовае праваслаўнае духавенства.

Пэўны час «шышы» (так маскавіты называлі партызанаў у Літве) былі адзіным ворагам маскоўскіх войскаў, паколькі арміі Рэчы Паспалітай давялося весці барацьбу на два франты — з поўначы наступалі шведы. Так, 18 лістапада 1654 года атрад Якіма Патапава, у складзе якога было 15 шляхцічаў і больш за 300 сялян, адважыўся нават здзейсніць напад на войска праціўніка, што асаджала Мсціслаўль. Як бачым, партызаны ўпершыню з’явіліся на тэрыторыі Беларусі не ў 1941 годзе, а значна раней.

Што да тутэйшай праваслаўнай шляхты, дык справы абстаялі некалькі інакш. Спачатку шляхцічы ахвотна прысягалі праваслаўнаму цару, спадзеючыся на ягонае пакравіцельства і абарону. Але калі ўсім стала ясна, што цар разглядае ўсходнія землі ВКЛ толькі як «дойную карову», а маскоўскія ваяводы не зважаюць на іх правы, шляхта адвернулася ад новаўтворанага дзяржаўца. Восенню 1658 года ваявода Юрый Даўгарукі пісаў цару: «Уся прысяжная шляхта ўсіх паветаў змянілі, і да іх, да гетманаў да Паўла Сапегі і Гансеўскага прысталі і тваіх ратных людзей паўсюль пабівалі, і ў палон бралі, і конскія стады адганялі».

Невзабаве склалася сітуацыя, падобная да становішча ў гады Другой сусветнай вайны: акупанты адносна бязбоязна сябе адчувалі ў буйных гарадах і замках, дзе ў іх меліся вялікія гарнізоны, тады як у сельскай мясцовасці «гаспадарамі» былі партызаны… Восенню 1658 года ў паўночных і ўсходніх землях ВКЛ паміж маскоўскімі войскамі і партызанскімі атрадамі разгарнуліся паўнамаштабныя баявыя дзеянні. Калі ж у контрнаступ перайшлі ўрадавыя войскі ВКЛ і Рэчы Паспалітай, да іх масава пачалі далучацца былыя партызаны. Напрыклад, вясной 1662 года на тэрыторыі Рэчыцкага павета да пяці каралеўскіх харугваў далучыліся шэсць харугваў «шышоў і павятовых мужыкоў». У выніку войскі захопнікаў сутыкнуліся з супрацівам, які аб’яднаў усе слаі грамадства (шляхту, сялян, гараджан), незалежна ад іх канфесійнай прыналежнасці.

ЗУСІМ НЕ БРАТЫ

Што было ў наступныя часы? Урэшце Расія сілай зброі, грошай і пры дапамозе дыпламатыі захапіла Вялікае Княства Літоўскае (маюцца на ўвазе сумнавядомыя «тры падзелы Польшчы» напрыканцы XVIII стагоддзя). Па загаду Кацярыны II літвінаў перайменавалі ў беларусаў, па загаду Мікалая I ператварылі з уніятаў у праваслаўных. Гісторыкам жа было загадана адпаведным чынам усё гэта падаць. Яны і падалі. Маўляў, беларусы з часоў заканчэння ледавіковага перыяду толькі і марылі пра ўз’яднанне з матухнай Руссю. А каварныя літоўцы разам з яшчэ больш каварнымі палякамі іх усяляк прыгняталі і не пускалі.

Надзвычай коратка абмалюем тыя асноўныя моманты, якія з’яўляюцца базай для выкладзеных вышэй разваг. Афіцыйная расійская гістарычная навука дагэтуль сцвярджае, што ў XIII–XIV стагоддзях ваяўнічыя балцкія плямёны захапілі землі сучаснай Беларусі і правабярэжнай Украіны, падпарадкаваўшы славян, што жылі тут, і заснавалі старажытналітоўскую дзяржаву. Продкі ж беларусаў і ўкраінцаў, пакутуючы ад жорсткага сацыяльна-эканамічнага ўціску, аж да канца XVIII стагоддзя змагаліся за сваё вызваленне і імкнуліся да «ўз’яднання» з Масквой. Большай недарэчнасці, шытай белымі ніткамі, цяжка сабе ўявіць.

Для многіх расіян стане адкрыццём той факт, што сярэднявечныя «літвіны» (ці «літоўцы») маюць вельмі далёкае дачыненне да жыхароў сучаснай Літоўскай Рэспублікі. Беларускія гісторыкі прапануюць выключна славянскае тлумачэнне тэрміна «Літва». Яны ўстанавілі, што тэрыторыя сярэднявечнай Літвы ахоплівала басейн верхняга і сярэдняга цячэння ракі Нёман і цэнтральную частку сучаснай Беларусі, дзе дамінавала славянскае насельніцтва. Яшчэ біскуп (епіскап) Хрысціян, які пры князі Міндоўгу (1253 год) узначальваў Літоўскае біскупства, адзначаў: «Літва, або Літванія, — гэта славянская краіна».

Сучасная Летува ўсходніх балтаў да славянскай Літвы дачынення не мае. У старажытнасці яна называлася Жмуддзю (Нізкай зямлёй) і Аўкштайціяй (Высокай зямлёй), а не Літвой. Напрыклад, складальнік «Хронікі Быхаўца» адзначаў у 1345 годзе: «І ў той час княжыў на Літве і ў Русі вялікі князь Альгерд», а пра вялікага князя Кейстута, уладанні якога знаходзіліся ў Жмудзі і Аўкштайції, хроніка кажа, што ён валодаў «у Троках і зямлёй Жамойцкай». То бок Жмудзь і Аўкштайція тады Літвой не лічыліся.

Вялікае Княства Літоўскае было паліэтнічнай краінай. На працягу некалькіх стагоддзяў тут ішлі працэсы ўзаемнай асіміляцыі плямёнаў, у выніку якіх складвалася новая нацыя. Балты на тэрыторыі сучаснай Беларусі паступова аславяніліся: спачатку знаць, а потым і просты люд перанялі славянскую мову, хрысціліся паводле праваслаўнага ці каталіцкага абраду. Разам са славянамі цэнтральнай і заходняй частак ВКЛ яны ідэнтыфікаваліся пад агульнай назвай літвіны. Літвінамі ў XV стагоддзі называлі ўжо ўсіх падданых ВКЛ, акрамя яўрэяў. Сучаснай мовай гэта прыблізна роўна выразу «грамадзянін Расійскай Федэрацыі» або «грамадзянін Беларусі».

Па-за працэсам фармавання нацыі літвінаў засталіся жмудзіны і частка аўкштайтаў, што далучылася да іх. Кампактнае пражыванне значнай часткі балцкага этнасу на поўначы ВКЛ, адсутнасць там славянскага субстрату, асаблівасці гістарычнага лёсу (пражыванне пад уладай крыжаносцаў да 1411 года) прывялі да таго, што Жмудзь захавала не толькі адміністрацыйную аўтаномію, але і культурныя, этнічныя адметнасці.

Паза межамі літвінскага этнасу засталося і насельніцтва Украіны, вызваленай ад панавання Залатой Арды і далучанай да ВКЛ. Паўднёвыя ўскраіны былі амаль безлюдныя, больш заселены былі Галіцыя, Валынь, Падолія, Кіеўшчына. Жыхары гэтых рэгіёнаў трымаліся назвы русіны. Русінамі называлі таксама жыхароў Полацкай зямлі і Падняпроўя. У дадзеным выпадку русіны — гэта не нацыянальная прыналежнасць. Тэрміны «рускія» і «русіны» зусім розныя. Русінамі ў ВКЛ называлі людзей праваслаўнага веравызнання.

Пра нацыі да сярэдзіны XVII стагоддзя ўвогуле не варта весці гаворку (у тым ліку і пра рускую нацыю). У тыя часы вызначальнымі былі іншыя паняцці — гаспадар, падданства, веравызнанне. У гэтай сувязі дарэчна сказаць пра трансфармацыю назвы «Літва». Першапачаткова пад ёй мелася на ўвазе этнічная супольнасць, затым яна ператварылася ў тэрмін, што вызначаў дзяржаўную прыналежнасць (літвін — падданы вялікага князя Літоўскага).

Беларуская нацыя фармавалася ў межах Вялікага Княства Літоўскага на аснове змяшання славянскіх і балцкіх плямёнаў. Продкі беларусаў складалі ў ВКЛ этнічную большасць (звыш 80%), а старажытнабеларуская (руская) мова была мовай дзяржаўнага справаводства і паўсядзённага ўжытку.

Услед за няведаннем згаданых фактаў заявы беларусаў пра тое, што Вільня (сучасны Вільнюс) і ў сярэднявечча, і ў складзе Расійскай імперыі быў горадам з пераважна славянскім насельніцтвам, што старажытнабеларуская (руская) мова была ў ВКЛ дзяржаўнай, выклікаюць у расіян здзіўленне. Між тым нават паводле перапісу 1897 года насельніцтва гэтага горада на 56% складалася з беларусаў, на 11% — з палякаў, на 2% — з рускіх, на 12,7% — з яўрэяў і толькі на 17,6% — з літоўцаў (у сучасным разуменні гэтага этнасу)!

Праўда, для рускіх і канфедэратыўная дзяржава Рэч Паспалітая (Рэспубліка Абодвух Народаў) — гэта Польшча, яны і ведаць не ведаюць нейкіх літвінаў. А таму продкі цяперашніх беларусаў у расійскіх выданнях суцэль выступаюць у ролі альбо «літоўцаў» (у сучасным сэнсе тэрміна), альбо «палякаў»!

Дзяніс Кмітэц, nvo.ng.ru